351
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ZAXRIDDIN MUHAMMAD BOBUR
No xidi o a Sab ina Ju abek qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins u i i
Biologiya yo ‘nalishi 1-ku s alabasi
sab inano xidi o [email protected].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17737863
Anno a ion: Zahi iddin Muhammad Babu (1483–1530) was a g ea s a esman, commande ,
poe , and w i e . He was bo n in Fe gana and belonged o he Timu id dynas y. F om a young age,
Babu showed in e es in science, li e a u e, and mili a y a ai s. In 1494, he ascended he h one o
Fe gana and la e ough o con ol o e T ansoxiana and India. In 1526, a e winning he Ba le o
Panipa , he ounded he Mughal Empi e in India. Babu also made a signi ican con ibu ion o wo ld
li e a u e wi h his amous wo k “Babu nama,” in which he i idly desc ibed his li e, campaigns, and
he na u e and cul u e o his ime. His li e a y he i age is conside ed one o he g ea es easu es o
Uzbek li e a u e.
Аннотация: Захириддин Мухаммад Бабур (1483–1530) — великий государственный
деятель, полководец, поэт и писатель. Он родился в Фергане и принадлежал к династии
Тимуридов. С ранних лет Бабур проявлял интерес к науке, литературе и военному делу. В 1494
году он взошёл на трон Ферганы, а позже вёл борьбу за владение Мавераннахром и Индией. В
1526 году, одержав победу в битве при Панипате, Бабур основал в Индии государство Великих
Моголов. Он также внёс огромный вклад в мировую литературу своим знаменитым
произведением «Бабур-наме», в котором подробно описал свою жизнь, походы, природу и
культуру своего времени. Творческое наследие Бабура считается одним из величайших
сокровищ узбекской литературы.
Anno a siya: Zahi iddin Muhammad Bobu (1483–1530) — buyuk da la a bobi, sa ka da,
shoi a adib. U Fa g‘onada ug‘ilgan bo‘lib, Temu iyla sulolasiga mansub edi. Bobu yoshligidan
ilmga, adabiyo ga a ha biy ishga qiziqqan. U 1494-yilda Fa g‘ona ax iga chiqdi, keyinchalik
Mo a ounnah a Hindis on uchun ku ash olib bo di. 1526-yilda Panipa jangida g‘alaba qozonib,
Hindis onda Bobu iyla sulolasiga asos soldi. Bobu shuningdek, o‘zining “Bobu noma” asa i bilan
jahon adabiyo iga ka a hissa qo‘shgan. Ushbu asa da u hayo i, yu ishla i, zamonasining abia i a
madaniy hayo ini ba a sil as i lagan. Bobu ijodi o‘zbek adabiyo ining bebaho du donala idan
hisoblanadi.
Keywo ds:Zahi iddin Muhammad Babu , Babu nama, Timu ids, Fe gana, India, Mughal Empi e,
poe , commande , s a esman, li e a u e, his o y.
Ключевые слова:Захириддин Мухаммад Бабур, Бабур-наме, Тимуриды, Фергана, Индия,
Империя Великих Моголов, поэт, полководец, государственный деятель, литература, история.
Kali so‘zla :Zahi iddin Muhammad Bobu , Bobu noma, Temu iyla , Fa g‘ona, Hindis on,
Bobu iyla sulolasi, shoi , sa ka da, da la a bobi, adabiyo , a ix.
Ki ish: Zahi iddin Muhammad Bobu — buyuk sa ka da a adib Zahi iddin Muhammad
Bobu (1483–1530) — o‘zbek xalqining a ixida o‘chmas iz qoldi gan buyuk shaxs, shoi , sa ka da
a da la a bobidi . U 1483-yil 14- e alda Andijon shah ida, Temu iyla sulolasiga mansub oilada
ug‘ilgan. Bobu ning o asi Uma shayx Mi zo Fa g‘ona hokimi bo‘lgan. Yoshligidan bilim olishga,
she’ iya ga a ha biy san’a ga qiziqqan Bobu ez o ada o‘z is e’dodini namoyon e a boshladi.1494-
yilda o asi a o idan so‘ng, 11 yoshida Fa g‘ona ax iga o‘ i di. U o‘sha da ning mu akkab siyosiy
sha oi ida ko‘plab jangla olib bo di, Mo a ounnah ni bi lash i ishga in ildi, bi oq aqib kuchla bilan
ku ashish oson bo‘lmadi. Keyinchalik Bobu A g‘onis on omon yu ish qilib, Kobul shah ini egalladi
a o‘ziga ayanch da la ya a di.1526-yilda Bobu Panipa jangida Dehli sul oniga qa shi g‘alaba
352
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qozonib, Hindis onda Bobu iyla sulolasiga asos soldi. Bu sulola keyingi uch yuz yildan o iq aq
da omida Hindis on a ixida muhim o‘ in egalladi. Bobu da la ni boshqa ishda adola , ilm-ma’ i a
a san’a ni i ojlan i ishga ka a e’ ibo qa a gan.
Bobu na aqa buyuk sa ka da, balki is e’dodli adib ham edi. Uning mashhu asa i —
“Bobu noma” — o‘z da ining a ixiy, geog a ik a madaniy hayo ini yo i u chi noyob manbadi .
Asa da Bobu o‘z hayo i, yu ishla i, xalq u -oda la i a abia go‘zallikla ini samimiy a zda
as i lagan. Shuningdek, u o‘zbek a o s illa ida go‘zal she’ la yozgan, li ikasida insonpa a lik,
a anpa a lik a muhabba ma zula ini kuylagan.
Zahi iddin Muhammad Bobu 1530-yilda Hindis onda a o e di. Uning nomi bugungi kunda
ham na aqa O‘zbekis on, balki bu un dunyoda hu ma bilan ilga olinadi. Bobu — xalqimiz ax i,
milliy o‘zlik a madaniya amzidi .
Bobu noma — jahon adabiyo i a manbashunosligidagi muhim a noyob yodgo lik; oʻzbek
adabiyo ida das labki nas iy memua a a ixiy-ilmiy asa . Mualli i Zahi iddin Muhammad Bobu .
Eski oʻzbek (chigʻa oy) ilida yozilgan ( axminan 1518/1519—1530). „Bobu iya“, „Voqeo i Bobu “,
„Voqeanoma“, „Tuzuki Bobu iy“, „Tabaqo i Bobu iy“, „Ta o ixi Bobu iy“ kabi nomla bilan ham
maʼlum. Bobu ning oʻzi esa „Vaqoye“ a „Ta ix“ degan nomla ni ishla gan. Bobu nomada 1494—
1529-yilla da Ma kaziy Osiyo, A gʻonis on a Hindis onda sodi boʻlgan a ixiy-siyosiy oqeala
yilma-yil oʻ a aniqlik bilan bayon qilingan boʻlib, ula mualli hayo i a siyosiy aoliya i bilan
be osi a bogʻliqdi .„Bobu noma“da kel i ilgan ba cha maʼlumo la , xususan Fa gʻona, Toshken ,
Sama qand, Hiso , Chagʻoniyon a Shim. A gʻonis onning 15-as 80—90- yilla i a 16-as
1cho agidagi siyosiy ah oliga doi xaba la oʻzining ba a silligi bilan shu xususdagi boshqa
adabiyo la dan ubdan a q qiladi. Shuningdek, asa mualli ning muayyan a ixiy oqea haqida
hamda oʻza o dushmanlik qilgan emu iyla — Uma shayx, Sul on Ahmad, Sul on Mahmud,
Boysungʻu Mi zo, Sul on Husayn a boshqala ning xulq-a o i, abia i xususida bildi gan ik -
mulohazala i bilan ham ahamiya lidi . Asa da, ij imoiy- abiiy anla , a ix, alsa a, iqh, din aʼlimo i,
ilshunoslik, jugʻ o iya, abia shunoslik, maʼdanshunoslik, dehqonchilik, bogʻdo chilik a
boshqala ga oid aniq a hanuzgacha oʻz a ixiy a ilmiy ahamiya ini yoʻqo magan maʼlumo la , ilmiy
asoslangan xulosala kel i ilgan. Asa da be osi a Bobu ning oʻzi lashka boshi si a ida qa nashgan bi
necha ka a-kichik jang manza ala i maho a bilan be ilgan. Oʻsha da dagi qoʻshin uzilishi, u ush
olib bo ish, jang usulla i, qamal hola la i, qu ol-ya ogʻ u la i, qu gʻonbuza qu ilmala bilan bi
qa o da asa da koʻplab ha biy maʼmu iy is ilohla ( uman, ulus, koʻkal osh, eshikogʻa, ax achi,
a xon, shigʻo ul, sha ba chi (sha ba do ), mubashshi , ugʻchi, mi oxu , ikobdo , do ugʻa, mu chil,
manjaniq, oʻ on a boshqala ) ham uch aydi. Shuningdek, „Bobu noma“da emu iyla qoʻshinining
uzilishi, ha biy sanʼa i a boshqa haqida ham noyob maʼlumo la bo . Bundan ashqa i,
Mo a ounnah , A gʻonis on, Xu oson a Hindis on oʻ mishi a zamona iy hola i, xalqla i, qabilala i,
ula ning ili, madaniya i, kasb-huna i, u -oda la i, asm- usumla i, anʼana iy adbi -ma osimla i,
shuningdek oʻsha da jamiya iga xos ij imoiy abaqala ga egishli maʼlumo la bayon e iladi.
Ayniqsa Fa gʻona, Andijon, Sama qand, Kobul, Hi o , Ag a kabi yi ik shaha , iloya la ning
jugʻ o iy-maʼmu iy uzilishi, madaniy hayo i, umanla i, aholisi, qishloq xoʻjaligi, da yo a su
ha zala i, choʻl-adi la i, ogʻ, sah ola i, bogʻu - ogʻla i, abia i, iqlimi, hay ono a oʻsimlikla
dunyosi, abiiy boylikla i haqida mu assal maʼlumo la be iladi. Xususan 15-16-as la da Tu kis on
iloya ida yashagan qo a qoʻyluk (qoʻyunluk) qabilasining hamda Mo a ounnah dagi u k-moʻgʻul
qabilala ining u -oda la i, ha biy maho a la i haqidagi maʼlumo la , ayniqsa ilmiy jiha dan gʻoya da
qimma li boʻlib, ula oʻzbek, qozoq, qi gʻiy, u kiy zabon xalqla e nik a ixini oʻ ganu chila uchun
muhim ahamiya ga egadi . „Bobu noma“ da Fa gʻona, Sama qand shaha la i a shu nomdagi
353
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
iloya la , Ohanga on odiysi, Oʻ a epa a uning a o i, Mascho, Hiso , Chagʻoniyon, Badaxshon,
Kobul iloya i a boshqa joyla geog a ik jiha dan gʻoya da qiziqa li a si qilingan boʻlib, mualli
oʻzi yu gan yoʻlla , oʻzi boʻlgan shaha a qishloqla ni gʻoya da ajada aniq as i lagan.
Xulosa.Zahi iddin Muhammad Bobu — na aqa o‘z da ining, balki bu un Sha q a ixining
eng yi ik siymola idan bi idi . U o‘zining aql-zako a i, jaso a i, siyosiy donoligi a adabiy is e’dodi
bilan xalqimiz a ixida o‘chmas iz qoldi gan. Bobu yoshligidan boshlab og‘i sino la ga duch keldi,
ammo hech qachon o qaga chekinmadi. U o‘z yu i uchun ku ashdi, ko‘plab yu ishla olib bo di a
nihoya Hindis onda Bobu iyla sulolasiga asos soldi. Bu sulola as la da omida Sha q madaniya i,
san’a i a ilm- anining yuksalishiga xizma qildi.
Bobu o‘z aoliya i bilan adola li hukmdo , dono ahba a xalqpa a inson si a ida a ixda
qoldi. U ha biy sohada ham, da la boshqa u ida ham o‘zining noyob is e’dodini namoyon e gan.
Shuningdek, Bobu o‘z da ining yi ik adibi a shoi i si a ida “Bobu noma” kabi asa ya a ib, jahon
adabiyo i xazinasini boyi di. Ushbu asa o qali biz o‘sha da ning siyosiy oqeala i, abia
manza ala i a insonla hayo ini chuqu his e a olamiz.Bobu ning she’ iy me osi ham o‘ziga xos.
Uning g‘azal a uboiyla ida a an, muhabba , do‘s lik, hayo alsa asi a insoniy uyg‘ula chuqu
i oda e ilgan. Bobu ijodida xalqpa a lik, ilm a ma’na iya ni ulug‘lash asosiy o‘ inda
u adi.Zahi iddin Muhammad Bobu hayo i a ijodi bugungi kunda ham yosh a lod uchun ib a
mak abi hisoblanadi. U bizga qa ’iya , bilimga chanqoqlik a Va anga sadoqa imsoli si a ida
namuna bo‘lib qolmoqda.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Abdu ashid Abdugʻa u o . OʻzME. Bi inchi jild. Toshken , 2000-yil
2. Azimjono a S, Gosuda s o Babu a Kabule i Indii, M., 1977;
3. Oʻzbek adabiyo i a ixi, 3j., T., 1978;
4. Axmedo B, Is o ikogeog a icheskaya li e a u a S edney Azii XVI—XVIII . (Pismennie
pamya niki), T., 1985;
5. Bobu noma, T., 1960;
6. Le Li e de Babu , Pa ij, 1985;
7. Babu name, T., 1993.
