358
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XALQARO STANDARTLAR NEGIZIDAGI SIYOSIY HUQUQLAR
Abdunaza o a Ma una Abdullaye na
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
“Umumiy kimyo a kimyo iy exnologiyala ” ka ed asi 3-ku s alabasi
E-mail: [email p o ec ed]
Rajapbaye a Se inchoy Xamidbeko na
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
“Umumiy kimyo a kimyo iy exnologiyala ” ka ed asi 3-ku s alabasi
E-mail: ajapbaye ase[email p o ec ed]
Komilo Akobi Shoki o'g'li
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
“Umumiy kimyo a kimyo iy exnologiyala ” ka ed asi 3-ku s alabasi
E-mail: [email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17738100
Siyosiy huquqla zamona iy demok a ik jamiya ning asosiy a kibiy qismla idan bi i
hisoblanadi. Ushbu huquqla uqa o a da la o‘ asidagi munosaba la ni a ibga soladi, shuningdek,
jamiya ning siyosiy izimi ba qa o ligi, uqa ola ning aolligi a e kinlik da ajasini belgilaydi.
Xalqa o s anda la asosidagi siyosiy huquqla da la la omonidan inson huquqla ini himoya qilishda
a demok a ik boshqa u ni shakllan i ishda mezon si a ida e’ i o e iladi. Mazku maqolada siyosiy
huquqla ning mazmuni, ula bilan bog‘liq xalqa o no mala , BMT, Ye opa a boshqa min aqa iy
ashkilo la omonidan belgilangan me’yo la , hamda siyosiy huquqla ning amaliyo da qo‘llanishini
ahlil qilamiz.
1. Siyosiy huquqla ning mazmuni a ahamiya i.
Siyosiy huquqla uqa ola ning siyosiy ja ayonla da be osi a yoki bil osi a ish i ok e ish
imkoniya la ini a’minlaydi. Ushbu huquqla da la hokimiya i shakllanishida xalqning ish i okini
ka ola lash o qali jamiya ning siyosiy izimini demok a lash i adi. Siyosiy huquqla quyidagila ni o‘z
ichiga oladi:
- Saylash a saylanish huquqi;
- So‘z a ik e kinligi;
- Omma iy yig‘ilishla a namoyishla o‘ kazish huquqi;
- Siyosiy bi lashmala uzish huquqi;
- Da la boshqa u ida ish i ok e ish huquqi.
2. Xalqa o huquqiy me’yo la da siyosiy huquqla ning i odalanishi
Siyosiy huquqla bi inchi na ba da inson huquqla i bo‘yicha uni e sal xalqa o hujja la da
mus ahkamlangan. Quyidagi asosiy xalqa o hujja la ushbu huquqla ning asosini ashkil e adi:
- 1948-yil Inson huquqla i umumjahon dekla a siyasi;
- 1966-yil Fuqa olik a siyosiy huquqla o‘g‘ isidagi Xalqa o pak (FSHXP);
- Ye opa Inson huquqla i kon ensiyasi (1950);
- Ame ika Inson huquqla i kon ensiyasi (1969);
- A ika Inson a xalqla huquqla i xa iyasi (1981).
3. Fuqa olik a siyosiy huquqla o‘g‘ isidagi xalqa o pak
1966-yil qabul qilingan FSHXP siyosiy huquqla ni huquqiy jiha dan majbu iy kuchga ega xalqa o
no ma si a ida mus ahkamladi. Pak ning asosiy amoyilla i:
1. Tenglik a kamsi maslik;
2. E kinlik a huquqiy ka ola ;
3. Adola a sud himoyasiga ega bo‘lish.
4. Siyosiy huquqla ni amalga oshi ishda demok a ik ins i u la ning oli
359
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Siyosiy huquqla aqa kons i u siya iy a zda mus ahkamlanish bilangina emas, balki ula ni amalda
qo‘llash o qali namoyon bo‘ladi. Buning uchun demok a ik ins i u la za u :
- Saylo izimi a saylo komissiyala i;
- Siyosiy pa iyala a jamoa bi lashmala i;
- Ochiq axbo o maydoni (mus aqil omma iy axbo o osi ala i);
- Pa lamen a sud izimi.
5. Siyosiy huquqla ning min aqa iy s anda la i
Tu li min aqala da siyosiy huquqla ni himoya qilish mexanizmla i a qlanadi.
6. Siyosiy huquqla a saylo izimla i
Ha bi mamlaka siyosiy huquqla ni u licha saylo izimi o qali amalga oshi adi.
7. Siyosiy pa iyala a uqa ola ning siyosiy aolligi
8. Siyosiy huquqla ning cheklanishi a ula ning asosla i
9. Siyosiy huquqla ni himoya qilish mexanizmla i
10. O‘zbekis on Respublikasida siyosiy huquqla ning amalga oshi ilishi.
Bi lаshgаn Millа lа Tаshkilо ining eng kа а yu uqlа idаn bi i insоn huquqlа i bо‘yichа keng
qаm о li qоnun - bа chа dа lа lа оbunа bо‘lishi mumkin bо‘lgаn а bа chа оdаmlа in ilаdigаn
uni e sаl а xаlqа о miqyоsdа himоyаlаngаn kоdeksni yа а ishdi . Bi lаshgаn Millа lа Tаshkilо i
xаlqа о miqyоsdа qаbul qilingаn huquqlа ning keng dоi аsini, jumlаdаn, uqа оlik, mаdаniy,
iq isоdiy, siyоsiy а ij imоiy huquqlа ni belgilаb be di. Shuningdek, u ushbu huquqlа ni ilgа i su ish
а himоyа qilish hаmdа dа lа lа gа о‘z mаjbu iyа lа ini bаjа ishdа yо dаm be ish mexаnizmlа ini
yа а di. Ushbu huquq о‘plаmining аsоslа i 1945 а 1948-yillа dа Bоsh Аssаmbleyа оmоnidаn
qаbul qilingаn Bi lаshgаn Millа lа Tаshkilо ining Nizоmi а Insоn huquqlа i umumjаhоn
deklа а siyаsidi . о‘shаndаn be i Bi lаshgаn Millа lа Tаshkilо i аyоllа , bоlаlа , nоgi оnlа ,
оzchiliklа а bоshqа zаi gu uhlа uchun mаxsus s аndа lа ni qаm аb оlish uchun insоn huquqlа i
bо‘yichа qоnunni аs а-sekin kengаy i ib bо di, ulа endi kо‘p jаmiyа lа dа uzоq аq dаn be i keng
а qаlgаn bо‘lib kelgаn kаmsi ishlа dаn himоyа qilu chi huquqlа gа egа. Insоn huquqlа i
umumjаhоn deklа а siyаsiю Insоn huquqlа i umumjаhоn deklа а siyаsi ( UDHR) insоn huquqlа i
а ixidаgi muhim hujjа di . Dunyоning bа chа min аqаlа idаn u li xil huquqiy а mаdаniy kelib
chiqishi bо‘lgаn аkillа оmоnidаn ishlаb chiqilgаn Deklа а siyа 1948 yil 10 dekаb dа Pа ijdа
Bi lаshgаn Millа lа Tаshkilо i Bоsh Аssаmbleyаsi оmоnidаn Bоsh Аssаmbleyаning 217 А (III)
ezоlyu siyаsi bilаn bа chа xаlqlа uchun umumiy yu uqlа s аndа i si а idа e'lоn qilingаn. а bа chа
xаlqlа . Undа bi inchi mа а insоnning аsоsiy huquqlа i uni e sаl himоyа qilinishi belgilаb
qо‘yilgаn. 1948-yildа qаbul qilingаnidаn be i UDHR 500 dаn о iq illа gа а jimа qilingаn -
dunyоdаgi eng kо‘p а jimа qilingаn hujjа а kо‘plаb yаngi mus аqil dа lа lа а kо‘plаb yаngi
demоk а ik dа lа lа kоns i u siyаlа ini ilhоmlаn i gаn. UDHR Fuqа оlik а siyоsiy huquqlа
оʻgʻ isidаgi xаlqа о pаk а uning ikki а ix iyо iy bаyоnnоmаsi (shikоyа а ibi а оʻlim jаzоsi
оʻgʻ isidа) hаmdа Iq isоdiy, ij imоiy а mаdаniy huquqlа оʻgʻ isidаgi xаlqа о pаk а uning
Fаkul а i p о оkоli bilаn bi gаlikdа Insоn huquqlа i bо‘yichа xаlqа о bill .Iq isоdiy, ij imоiy а
mаdаniy huquqlа , Iq isоdiy, ij imоiy а mаdаniy huquqlа о‘g' isidаgi xаlqа о pаk 1976 yildа
kuchgа ki gаn. Pаk а gib qilishgа а himоyа qilishgа in ilgаn insоn huquqlа igа quyidаgilа ki аdi:
-аdоlа li а qulаy shа оi lа dа ishlаsh huquqi;
-ij imоiy himоyа, munоsib u mush dа аjаsi а jismоniy а uhiy - а о оnlikning eng yuqо i
dа аjаsigа e ishish huquqi;
- а'lim оlish а mаdаniy e kinlik а ilmiy а аqqiyо im iyоzlа idаn оydаlаnish huquqi.
-Fuqа оlik а siyоsiy huquqlа
360
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Fuqа оlik а siyоsiy huquqlа о‘g' isidаgi xаlqа о pаk а uning bi inchi аkul а i p о оkоli
1976 yildа kuchgа ki di. Ikkinchi аkul а i p о оkоl 1989 yildа qаbul qilingаn. Pаk dа hа аkа lаnish
e kinligi kаbi huquqlа ; qоnun оldidа englik; аdоlа li sudlо а аybsizlik p ezumpsiyаsi huquqi; ik ,
ijdоn а din e kinligi; ik а ik e kinligi; inch yig'ilish; uyushmаlа e kinligi; dа lа ishlа idа а
sаylо lа dа ish i оk e ish; а оzchiliklа ning huquqlа ini himоyа qilish. U о‘zbоshimchаlik bilаn
hаyо dаn mаh um qilishni аqiqlаydi; qiynоqlа , shа qа siz yоinki qаd -qimmа ni kаmsi u chi
muоmаlа yоinki jаzо; qullik а mаjbu iy mehnа ; о‘zbоshimchаlik bilаn hibsgа оlish yоinki qаmоqqа
оlish; shаxsiy hаyо gа о‘zbоshimchаlik bilаn а аlаshish; u ush аsh iqо i; disk iminа siyа; а i qiy
yоinki diniy nа а ni а g'ib qilish. Insоn huquqlа i bо‘yichа kоn en siyаlа 1945-yildаn be i qаbul
qilingаn insоn huquqlа i bо‘yichа bi qа о xаlqа о shа nоmаlа а bоshqа hujjа lа insоn huquqlа i
bо‘yichа xаlqа о huquq dоi аsini kengаy i di.
O‘zbekis on saylo izimi, siyosiy pa iyala aoliya i, uqa olik jamiya i a media e kinligi
doi asida demok a ik isloho la ni da om e i moqda.
Xulosa: Xalqa o s anda la negizidagi siyosiy huquqla demok a ik jamiya ning qonuniy
poyde o i bo`lib hisoblanadi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Inson huquqla i umumjahon dekla a siyasi. BMT Bosh Assambleyasi ezolyu siyasi, 10-dekab
1948-yil.
2. Fuqa olik a siyosiy huquqla oʻgʻ isidagi xalqa o pak . BMT, 16-dekab 1966-yil.
3. Ye opa Inson huquqla i a asosiy e kinlikla ini himoya qilish oʻgʻ isidagi kon ensiya. Rim,
1950-yil.
4. Ame ika Inson huquqla i kon ensiyasi. San-Xose, 1969-yil.
5. A ika Inson a xalqla huquqla i xa iyasi. Nay obi, 1981-yil.
6. Oʻzbekis on Respublikasi Kons i u siyasi. – Toshken : Adola , 2023.
7. Oʻzbekis on Respublikasi Saylo kodeksi. – Toshken : Adola , 2019.
8. Bobbio, N. Demok a iya naza iyasi. – Rim, 1987.
9. Heywood, A. Poli ical Theo y: An In oduc ion. – London: Palg a e Macmillan, 2015.
10. Heywood, A. Poli ics. – New Yo k: Ox o d Uni e si y P ess, 2021.
11. Dahl, R. On Democ acy. – Yale Uni e si y P ess, 1998.
12. Hun ing on, S. The Thi d Wa e: Democ a iza ion in he La e Twen ie h Cen u y. – Uni e si y
o Oklahoma P ess, 1991.
13. Omonullae , K. Siyosa shunoslik asosla i. – Toshken : Uni e si e , 2020.
14. Mama qulo , B. Kons i u siya iy huquq. – Toshken : TDYU, 2022.
15. A yko a, M. Fuqa olik jamiya i a siyosiy ins i u la . – Toshken : Noshi , 2021.
