361
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
TILNING JAMIYATDAGI O‘RNI VA VAZIFASI
Omonullaye a Fozilaxon O‘k amo na
Bozo o a Kamola Komiljon qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Filologiya akul e i, 1-bosqich alabasi
ozilaomonullaye a[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17738179
Anno a siya: Ushbu maqolada ilning jamiya a aqqiyo idagi beqiyos o‘ ni, ahamiya i a
uning ij imoiy unksiyala ining mazmun-mohiya i yo i iladi. Tilning kelib chiqishiga doi qa ashla ,
uning a ixiy i ojlanish bosqichla i hamda si iliza siyala shakllanishidagi o‘ ni ilmiy manbala ga
ayanilgan holda ahlil qilinadi. Shuningdek, ilning da la boshqa u izimi, huquqiy munosaba la ,
a’lim- a biya ja ayoni, madaniy me os a ilm- an sohala i bilan uz iy bog‘liqligi yo i ilib, ula ning
bi i-bi ini o‘ldi u chi jiha la i ko‘ sa ib be iladi. Maqolada il abiiy biologik hodisa emas, balki
jamiya a’si ida shakllanu chi ij imoiy hodisa ekanligi alohida asoslanadi. Til insonla o‘ asida
muloqo , axbo o almashinu i, ma’lumo ye kazish, ik bayon e ish, muomala a aloqa osi asi
si a ida jamiya ning ba cha qa lamla ida aol ish i ok e adi. Ha bi xalqning mus aqilligi, milliy
o‘zligi, ma’na iy qad iya i, a ixiy xo i asi, u -oda a an’anala i aynan o‘z ona ili o qali namoyon
bo‘lishi maqolada ilmiy-naza iy nuq ai naza dan asoslanadi.
Kali so‘zla : il, jamiya , ij imoiy hodisa, muloqo , madaniya , da la ili, milla , a aqqiyo .
Abs ac : This a icle highligh s he unique ole o language in he de elopmen o socie y and
analyzes i s signi icance and social unc ions. Based on scien i ic sou ces, he a icle examines
a ious iews on he o igin o language, he s ages o i s his o ical de elopmen , and i s ole in he
o ma ion o ci iliza ions. Special a en ion is gi en o he in e ela ionship be ween language and
s a e adminis a ion, legal ela ions, educa ion sys ems, cul u al he i age, science, and li e a u e. The
pape a gues ha language is no a na u al biological phenomenon, bu a he a social phenomenon
shaped by socie y and his o ical p ocesses. Language se es as he main means o communica ion,
in o ma ion exchange, hough exp ession, and in e ac ion be ween people in all sphe es o li e.
Fu he mo e, he a icle emphasizes ha he independence o e e y na ion, i s na ional iden i y,
spi i ual alues, his o ical memo y, cus oms and adi ions a e mani es ed and p ese ed h ough he
na i e language. These conclusions a e suppo ed om a scien i ic and heo e ical pe spec i e
h oughou he a icle.
Keywo ds: language, socie y, social phenomenon, communica ion, cul u e, s a e language, na ion,
de elopmen .
Аннотация: В данной статье раскрывается уникальная роль языка в развитии общества,
анализируется его значение и социальные функции. На основе научных источников
рассматриваются взгляды о происхождении языка, этапы его исторического развития, а также
место языка в формировании цивилизаций. Особое внимание уделено связи языка с
государственным управлением, правовыми отношениями, образовательным процессом,
культурным наследием, наукой и литературой. Также доказывается, что язык не является
природным биологическим явлением, а представляет собой социальное явление,
формирующееся под влиянием общества и исторических условий. Язык выступает основным
средством общения, передачи информации, выражения мыслей и установления коммуникации
между людьми. Кроме того, подчёркивается, что независимость каждого народа, его
национальная идентичность, духовные ценности, историческая память, обычаи и традиции
проявляются именно через родной язык, что подтверждается научно-теоретическими
данными, приведёнными в статье.
362
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Ключевые слова: язык, общество, социальное явление, коммуникация, культура,
государственный язык, нация, развитие.
Ki ish: Til insoniya jamiya ining eng muhim ij imoiy ka ego iyala idan bi idi . Inson o‘z
ik la ini i odalash, his- uyg‘ula ini bayon e ish, axbo o almashish a o‘za o muloqo qilish
ja ayonla ini aynan il o qali amalga oshi adi. Jamiya ning shakllanishi, ij imoiy munosaba la ning
i ojlanishi, gu uhla o‘ asida ma’na iy- uhiy bi lashu ning yuzaga kelishida ilning o‘ ni o‘ a
muhimdi . Ha bi milla ning a ixiy ildizla i, madaniy me osla i, u -oda la i a an’anala ining
a loddan a lodga o‘ ishida il asosiy osi a azi asini baja adi. Shu bois il jamiya a aqqiyo ining
negizi a ha aka lan i u chi kuchi si a ida e’ i o e iladi.
Tilning jamiya dagi o‘ ni haqida Abu Rayhon Be uniy, Alishe Na oiy, Mahmud Koshg‘a iy
kabi buyuk allomala o‘z asa la ida be osi a yozib qoldi ganla . Ayniqsa Na oiy ilning jamiya da
o‘zligini saqlashdagi olini ochiq ko‘ sa ib be gan. Insoniya jamiya i ilsiz ma jud bo‘la olmaydi,
shuningdek, il ham jamiya siz i ojlanmaydi. Demak, il jamiya ning a kibiy elemen i, shu bilan
bi ga jamiya ni bi lash i u chi bosh mezon si a ida namoyon bo‘ladi. Tilning jamiya dagi o‘ ni aqa
leksik-seman ik bi likla ni a loddan a lodga ye kazish bilangina emas, balki a akku ni
shakllan i ish, dunyoqa ashni belgilash a ma’na iy-axloqiy qad iya la ni mus ahkamlash o qali ham
ko‘zga ashlanadi.
Tadqiqo me odologiyasi
Ushbu maqolani ayyo lash ja ayonida asosiy ilmiy adabiyo la , o‘qu qo‘llanmala hamda
ilshunoslik bo‘yicha olib bo ilgan ilmiy adqiqo la chuqu ahlil qilindi. Tilning jamiya dagi o‘ nini
ochib be ishda a ixiy manbala , o‘zbek ilshunosligi muhi i akilla ining qa ashla i a zamona iy
ling is ika yu uqla i o‘ ganildi. Tadqiqo da omida ij imoiy ilshunoslik (so sioling is ika)
konsepsiyala idan, il a jamiya o‘ asidagi o‘za o a’si ni ilmiy asosda yo i a oladigan naza iy
yondashu la dan oydalanildi. Shu bilan bi ga mazku ma zuni chuqu oq yo i ish maqsadida
ma jud ilmiy ik la a dalilla naza iy ahlil nuq ai naza idan solish i ildi hamda umumlash i ildi.
Bundan ashqa i, O‘zbekis on Respublikasining “Da la ili o‘g‘ isida”gi Qonuni, asmiy il
siyosa i bo‘yicha no ma i -huquqiy hujja la uslubiy a me odik asos si a ida anlab olindi. Tilning
jamiya dagi eal ij imoiy azi ala ini ko‘ sa ish ja ayonida a ixiy misolla , adabiy me os
namunala idan oydalanildi. Fik la ishonchliligini a’minlash uchun o‘zbek ilshunosligi bo‘yicha
ye akchi olimla ning ilmiy qa ashla i qiyosiy ahlil qilindi, ya’ni adqiqo da naza iy ahlil me odidan
aol oydalanildi.
Foydalanilgan adabiyo la sha hi
Maqolani ayyo lash ja ayonida ilning jamiya dagi o‘ ni, milliy o‘zlikni shakllan i ishdagi oli
hamda ilning ij imoiy hodisa si a idagi mohiya ini asoslashda o‘zbek ilshunosligi a a ixiy
ma’na iya ga oid bi qa o manbala ahlil qilindi. Xususan, I. Ka imo ning il bo asidagi qa ashla i
alohida o‘ in u adi. U kishi “Til — milla ning ma’na iy boyligi, uning o‘zligini anglash a e’ i o
e ish osi asidi ” degan ik ida ilning oddiy aloqa osi asi emas, balki milliylik a mus aqillikni
belgilo chi asosiy ayanch ekanini u g‘ulaydi. Ushbu iq ibos milla a il o‘ asidagi uz iy aloqani
naza iy jiha dan asoslashda me odik manba bo‘lib xizma qildi.
Tilshunos olim A. G‘ulomo esa ildagi ij imoiy komponen ga e’ ibo qa a ib, “Til jamiya
hayo ining oynasi bo‘lib, inson a akku ining ij imoiy shaklidi ” deya a’kidlaydi. Bu ik o qali
ilning uzilishi, qoidala i yoki ling is ik bi likla i asodi iy emasligi, balki jamiya a aqqiyo i,
ij imoiy munosaba la , a akku a zi bilan uz iy bog‘langanligi ilmiy asosda izohlangan.
Shuningdek, a ixiy manbala , adabiy me os namunala idan ham oydalanildi. Xususan, Alishe
Na oiyning “Tu kiy ilda bi ilgan so‘zla ham ma’noda chuqu , ham badiiyda go‘zal bo‘lishi abiiy”
363
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
degan ik i ilning badiiy-es e ik qu a i, so‘zning ma’na iy a badiiy yuklanishi haqida chuqu
asa u be adi. Ushbu a ixiy-naza iy mulohaza ildagi es e ik imkoniya la ning ham jamiya ning
madaniy da ajasi bilan bog‘liq ekanini ko‘ sa adi.
Bundan ashqa i, zamona iy so sioling is ika naza iyala i, O‘zbekis on Respublikasining
“Da la ili o‘g‘ isida”gi Qonuni a zamona iy il siyosa i hujja la i ham adqiqo da muhim
manbala si a ida o‘ ganildi. Bu hujja la ilning da la boshqa u idagi ma qeini belgilab be adi a
ilning ij imoiy azi ala ini huquqiy jiha dan asoslab be adi.
Tahlil a na ijala
Tilning jamiya dagi o‘ ni bi nech a asosiy unksiyala o qali namoyon bo‘ladi. Tadqiqo a
naza iy ahlilla asosida quyidagi xulosala shakllandi:
Bi inchi na ija — il kommunika i osi a, ya’ni jamiya da aloqa osi asidi . Bu a ixning
ba cha bosqichla ida o‘z asdig‘ini opgan. Odamla o‘ asida muloqo ning eng sodda o mala idan
o ib, ilmiy adabiyo la , siyosiy nu qla , iq isodiy ja ayonla , madaniy adbi la a diploma ik
aloqala gacha bo‘lgan ba cha sohala da il asosiy osi adi .
Ikkinchi na ija — il milla ning o‘zligini belgilaydi. Ha bi milla ning jahonda anilishi, milliy
iden i e i, o‘z a ixini saqlab qolishi a me osini a lodla ga ye kazishida ilning oli beqiyos. Aga
milla ilini yo‘qo sa, u ma’na iy ildizla idan uziladi, mus aqilligi a ichki bi lik asosla ini yo‘qo adi.
Shu sababli ilni yo‘qo ish — milliy uhni yo‘qo ish bilan engdi .
Uchinchi na ija — il ma’na iy madaniya ni saqlaydi. Madaniy me os, san’a , adabiyo ,
qad iya la , axloqiy me’yo la il o qali yashaydi. Til boy bo‘lsa, madaniya ham boy bo‘ladi. Til
qashshoqlashsa, madaniy a akku ham qashshoqlashadi.
To‘ inchi na ija — il a biya iy osi adi . Til o qali odamla ning dunyoqa ashi shakllanadi,
ula da a anpa a lik uhiya i, milliy g‘u u a e’ iqod mus ahkamlanadi.
Muhokama
Jamiya a il o‘za o chamba chas bog‘liq. Til jamiya ni bi lash i adi, jamiya esa ilni
i ojlan i adi. Insoniya a ixi shundan dalola be adiki, ilning jamiya dagi o‘ ni kuchli bo‘lgan
milla la madaniy jiha dan ham kuchli bo‘lganla . Til jamiya ni uyush i adi, sa a ba qiladi, bi likni
a’minlaydi. Shu sababli ham ha bi i ojlangan da la o‘z milliy ilini himoya qiladi, qonuniy asosda
i ojlan i adi a a’lim- a biya izimini ham ushbu asosda yo‘lga qo‘yadi.
Til a jamiya o‘ asidagi bog‘liqlikni chuqu oq anglash uchun o‘zbek ili misolida ik yu i ish
maqsadga mu o iq. O‘zbek ili milliy da la chiligimiz a ixida da la boshqa u ining ilidi . Bu il
o qali Alishe Na oiy kabi buyuk dahola o‘z ijodini ya a gan, ilm- an, alsa a, asa u
yo‘nalishla ida yuksak ilmiy asa la ya a ilgan. Mus aqillik yilla ida esa o‘zbek ilining da la
maqomi yana-da mus ahkamlab bo ildi, ilni i ojlan i ish, soha lug‘a la ini boyi ish, imlo
me’yo la ini akomillash i ish doimiy a ishda amalga oshi ilib kelinmoqda.Tilni as ash — milla ni
as ashdi . Tilni qad lash — a ixni qad lashdi .
Xulosa: Til jamiya ning yu agi, milla ning uhi sanaladi. Til ij imoiy a aqqiyo ja ayonining
eng muhim qu oli, aloqa osi asi, ik ni i odalash, bilim a aj ibani a loddan a lodga ye kazu chi
noyob izimdi . Til jamiya ning ba cha qa lamla ini bi lash i ib u adi, milla ning a ixiy xo i asini
saqlaydi a uning ma’na iy me osini kelajak a lodla ga ye kazadi. Shu bois il na aqa ling is ik
hodisa, balki ij imoiy-madaniy a ma’na iy hodisa si a ida ham o‘ a muhim ahamiya ga ega.
Ha bi inson o‘z ona ilini as ab-a aylashi, unga hu ma bilan munosaba da bo‘lishi, uni
boyi ish a i ojlan i ishga o‘z hissasini qo‘shishi lozim. Tilga e’ ibo — milla ga e’ ibo , ilni
qad lash — milliy o‘zlikni qad lash demakdi . Tilni as ab-a aylash a yuksal i ish — bu a alo
kelajak uchun mas’uliya di . Ze o, il milla ning da omiyligi, mus aqilligi, ma’na iy ba qa o ligi a
364
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
kelajak a aqqiyo i uchun eng mus ahkam poyde o hisoblanadi. Tilning qad i uni amalda o‘g‘ i,
madaniya li, sa odli a boy a zda qullay olishda namoyon bo‘ladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Ka imo I.A. Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch. – Toshken : Ma’na iya , 2008.
2. G‘ulomo A., Rus amo A. Tilshunoslik asosla i. – Toshken : O‘zbekis on, 2012.
3. Rasulo R. O‘zbek ili a nu q madaniya i. – Toshken : Fan a exnologiya, 2019.
4. Na oiy A. Mukammal asa la o‘plami. – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo , 1991.
5. O‘zbekis on Respublikasi “Da la ili o‘g‘ isida”gi Qonun. 1989-yil, 21-ok ab .
6. Mahmud Koshg‘a iy. De onu lug‘o i u k. – Toshken : Fan, 1960.
