369
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ISLOM DINI TARIXI VA UNING DUNYO MADANIYATIGA TA’SIRI
Maliko a Ozoda Rus am qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Pedagogika aʼlim yoʻnalishi alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17738369
Anno a siya: Ushbu maqolada islom dinining VII as da A abis on ya imo olida paydo bo‘lishi,
uning asosiy g‘oyala i a amoyilla i, shuningdek, qisqa mudda ichida keng hududla ga a qalish
sababla i yo i ilgan. Shuningdek, islom si iliza siyasining ilm- an, madaniya , san’a a alsa a
i ojiga qo‘shgan hissasi ahlil qilinadi. Maqolada musulmon olimla ining jahon madaniy me osidagi
o‘ ni, islom axloqiy qad iya la ining insoniya a ixidagi ahamiya i a ula ning bugungi kunda ham
dolza bligini saqlab qolayo gani ko‘ sa ilgan.
Kali so‘zla : Islom dini, Muhammad (s.a. .), Qu ’on, hadis, xali alik, ilm- an, madaniya , islom
si iliza siyasi, musulmon olimla i, axloqiy qad iya la .
Ki ish: Islom dini insoniya a ixidagi eng yi ik a a’si li dinla dan bi idi . U VII as da
A abis on ya imo olida paydo bo‘lib, qisqa aq ichida keng hududla ga a qaldi a dunyo madaniya i
hamda si iliza siyasining shakllanishida muhim ol o‘ynadi. Islom aqa diniy e’ iqod izimi emas,
balki keng qam o li ij imoiy, siyosiy, huquqiy a madaniy hodisa si a ida ham insoniya
a aqqiyo iga o‘zining chuqu a’si ini ko‘ sa gan. Dinning asoschisi bo‘lgan Muhammad (s.a. .) olib
kelgan ahiyla , ya’ni Qu ’on oya la i inson hayo ining ba cha sohala ini qam ab olgan a adola ,
inchlik, bag‘ ikenglik, ilmga in ilish, halollik hamda insonpa a lik g‘oyala ini ilga i su gan. Islom
dini a ixi, asosan, A abis on ya imo olida boshlangan bo‘lsa-da, uning a’si i qisqa u sa da Shimoliy
A ika, Yaqin Sha q, Ma kaziy Osiyo, Hindis on a ha o Ye opaning ay im qismla iga ham
yoyilgan. Bu ja ayon da omida islom na aqa diniy e’ iqod si a ida, balki madaniy aloqala , ilmiy
izlanishla a alsa iy a akku ning ma kaziga aylangan.
Bag‘dod, Damashq, Buxo o, Sama qand, Qohi a kabi shaha la islom si iliza siyasining ilmiy
a madaniy ma kazla iga aylandi. Bu da da ma ema ika, as onomiya, ibbiyo , adabiyo , alsa a a
a xi ek u a sohala ida yi ik yu uqla qo‘lga ki i ildi. Islom dini kel i gan ma’na iy qad iya la
insoniya ni bi lash i ish, milla la a madaniya la o‘ asida o‘za o hu ma ni mus ahkamlashga
xizma qilgan. Bugungi kunda ham islom dini na aqa diniy e’ iqod izimi, balki madaniy me os,
axloqiy amoyilla a insoniy qad iya la ning manbai si a ida o‘z ahamiya ini saqlab qolmoqda. Shu
bois islom a ixini o‘ ganish na aqa diniy, balki umuminsiy madaniy a aqqiyo ja ayonla ini anglash
uchun ham muhimdi .
Asosiy qism: Islom dini VII as da A abis on ya imo olida paydo bo‘ldi. O‘sha da da a ab
jamiya i ko‘p xudolilik, qabilachilik a sa odsizlik bilan aj alib u gan. Muhammad ibn Abdulloh
(s.a. .) 610-yilda Makka shah ida Alloh omonidan ahiy qabul qilib, insoniya ni yagona Xudoga –
Allohga e’ iqod qilishga, adola , poklik, halollik a ilmga chaqi di. U kel i gan a’limo la Qu ’oni
ka imda mujassam bo‘lib, musulmonla uchun hayo yo‘ iqnomasi si a ida qabul qilindi. Das lab
Makka aholisi islomni qabul qilishdan bosh o di, ammo keyinchalik Madinada yangi musulmon
jamoasi shakllanib, islom da la ining poyde o i qo‘yildi. 622-yilgi hij a islom a ixida yangi da ni
boshlab be di.
Payg‘amba imiz (s.a. .) a o la idan so‘ng, xali alik da i boshlandi. Abu Bak , Uma , Usmon
a Ali ( .a.) da la ida islom jamoasi kuchayib, siyosiy jiha dan mus ahkam da la ga aylandi. A ab
xali aligi qisqa aq ichida A abis on, Su iya, E on, Mis , Shimoliy A ika, ha o Ispaniya hududla ini
o‘z ichiga oldi. Bu da da islom aqa qu ol kuchi bilan emas, balki ilm, madaniya a sa do o qali
ham a qaldi. Islom dini bag‘ ikenglikni a g‘ib qilgani sababli, ko‘plab xalqla uni ix iyo iy a ishda
qabul qildila . Ha bi xalq o‘z madaniy xususiya la ini islom qad iya la i bilan uyg‘unlash i di.
370
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Islom dunyosi o‘ a as la da ida ilm- an ma kaziga aylandi. Bag‘doddagi “Bay ul-hikma”
(Donishmandlik uyi) kabi ilmiy ma kazla yuzlab olimla ni bi lash i di. Al-Xo azmiy algeb a
anining asoschisi bo‘lib, “algo i m” so‘zi uning nomidan kelib chiqqan. Ibn Sino ibbiyo ning buyuk
namoyandasi si a ida “Tib qonunla i” asa i bilan Ye opa ilm- aniga ka a a’si ko‘ sa gan. Al-
Fa g‘oniy as onomiya sohasida koino haqidagi bilimla ni chuqu lash i gan, Be uniy esa geog a iya
a geologiya anla ini i ojlan i gan. Ushbu olimla ning asa la i keyinchalik lo in iliga a jima
qilinib, Ye opada Uyg‘onish da ining shakllanishiga zamin ya a di.
Islom si iliza siyasi o‘zining boy madaniya i a be ak o san’a i bilan aj alib u gan. Qu ’on
ilo a ida o ush san’a i, a ab xa o ligi (kallig a iya), me’mo chilik a naqsh san’a i yuksak da ajada
i ojlandi. Masjidla , mad asala , sa oyla a mino ala musulmon me’mo ligining go‘zal
namunala idi . Misol uchun, Sama qanddagi Regis on majmuasi, Buxo odagi Mi A ab mad asasi,
Qohi adagi Al-Azha , Ispaniyadagi Alhamb a sa oyi islom me’mo chiligi yodgo likla idandi . Bu
obidala na aqa diniy ma kazla , balki ilmiy-ma’ i iy muassasala si a ida ham xizma qilgan.
Islom dini aqa iboda la izimi emas, balki komil insonni a biyalashga qa a ilgan hayo
alsa asidi . Qu ’on a hadisla insonni halollik, sadoqa , sab , bag‘ ikenglik, adola , o a-onaga
hu ma a meh -oqiba ga da’ a e adi. Shuning uchun ham islom jamiya ida axloqiy me’yo la qa ’iy
saqlanib kelgan. Islom jamiya i a’zola i bi -bi iga yo dam be ish, ye imla ni himoya qilish,
kambag‘alla ga sadaqa be ish kabi azila la ni hayo ga a biq e ganla . Bu qad iya la na aqa
musulmonla , balki boshqa din akilla i bilan inch- o u yashashga ham zamin ya a gan.
Islom si iliza siyasi Sha q a G‘a b madaniya la i o‘ asida ko‘p ik azi asini baja gan. O‘ a
as Ye opasida ilm- an anazzulga uch agan pay da, musulmon olimla qadimgi yunon, hind a o s
ilmla ini saqlab qolib, yanada i ojlan i ganla . Ula ning ilmiy me osi keyinchalik Ye opaning
Uyg‘onish da ida asosiy manba bo‘lgan. Shuningdek, islom madaniya i o qali a ab ili xalqa o ilm-
an ili da ajasiga ko‘ a ilgan. Islomdagi insonpa a lik a adola g‘oyala i ko‘plab mamlaka la ning
huquqiy a axloqiy izimla iga a’si ko‘ sa gan. Shu bois islom dini na aqa diniy e’ iqod, balki bu un
insoniya si iliza siyasi i ojining muhim omili si a ida e’ i o e iladi.
Islom dini VIII as da Ma kaziy Osiyoga ki ib kelgan a bu min aqaning madaniy hamda
ma’na iy hayo iga chuqu a’si ko‘ sa gan. Mo a ounnah hududida islom na aqa e’ iqod si a ida,
balki ilm, adabiyo , alsa a a da la boshqa u i sohala ida ham asosiy amoyilga aylangan.
Imom al-Buxo iy, a -Te miziy, al-Mo u idiy kabi allomala islom aqida iy a hadis ilmla ining
i ojiga beqiyos hissa qo‘shganla . Shuningdek, Alishe Na oiy, Bahouddin Naqshband, Ahmad
Yassa iy kabi mu asa i la islom ma’na iya ini xalq uhiya i bilan uyg‘unlash i ib, o‘zbek
xalqining ma’na iy shakllanishida muhim ol o‘ynaganla .
Bugungi kunda islom dini dunyodagi eng keng a qalgan dinla dan bi i bo‘lib, 1,9 millia ddan
o iq inson bu din akilidi . Islom qad iya la i global miqyosda inchlik, adola a bag‘ ikenglikni
a g‘ib e moqda. YUNESKO, Islom hamko lik ashkilo i kabi xalqa o uzilmala islom
madaniya ining me osini as ash, ilmiy almashinu a dinla a o muloqo ni i ojlan i ishga ka a
e’ ibo qa a moqda. Zamona iy da da islom dini yoshla a biyasida, axloqiy qad iya la ni
mus ahkamlashda a milla la a o o u likni a’minlashda muhim o‘ in u adi.. .
Xulosa: Xulosa qilib ay ganda, islom dini na aqa diniy e’ iqod izimi, balki bu un insoniya
si iliza siyasi i ojiga kuchli a’si ko‘ sa gan hodisadi . U ilm- an, madaniya , san’a , axloq a
ij imoiy hayo da yangi da ni boshlab be gan. Musulmon olimla i ya a gan ilmiy me os Ye opa
Uyg‘onish da ining poyde o iga aylangan, islom axloqiy qad iya la i esa bugungi kunda ham
insoniya ni ezgulik a adola yo‘liga cho lab kelmoqda. Shu bois islom diniU a ixini o‘ ganish —
na aqa diniy bilim, balki jahon madaniya ining ildizla ini anglash demakdi .
371
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Qu ’oni ka im. – Toshken : “Hilol-Nash ”, 2019.
2. Imom al-Buxo iy. Al-Jome’ as-sahih. – Toshken : “Mo a ounnah ”, 2017.
3. Ka imo I.A. Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch. – Toshken : “Ma’na iya ”, 2008.
4. Abdullae N., Usmono M. Dinshunoslik asosla i. – Toshken : “Iq isod-Moliya”, 2018.
5. Alo iddino A. Islom a ixi a si iliza siyasi. – Toshken : O‘zbekis on Islom akademiyasi, 2020.
