372
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
QORAXONIYLAR BOSHQARUV TIZIMI
Asqa o a Se da Sa o qizi
Hamzaye a Ruxshona U unbek qizi
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Email:[email p o ec ed],
u unbeksoki o 340@gmail.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17738457
Anno a siya: Mazku maqolada Qo axoniyla da la ining boshqa u izimi, uning siyosiy a
ma’mu iy uzilishi, asosiy la ozimla hamda da la boshqa u ida islomiy a u kiy an’anala
uyg‘unligi ahlil qilingan. Xoqon, egin, azi , ami a qozila aoliya i, shuningdek soliq, ha biy a
sud izimla ining asosiy xususiya la i yo i ilgan. Tadqiqo na ijasida Qo axoniyla da la i boshqa u
izimi Ma kaziy Osiyo a ixida ilk musulmon u kiy da la la uchun namuna bo‘lgan ma kazlashgan
boshqa u modeli si a ida baholangan.
Kali so‘zla : Qo axoniyla da la i, boshqa u izimi, xoqon, islomiy boshqa u , u kiy an’anala ,
ma’mu iy uzilma, da la boshqa u i.
Ki ish: Qo axoniyla da la i (942–1212-yilla ) Ma kaziy Osiyo a ixida muhim o‘ in u gan
ilk musulmon u kiy sulolala dan bi idi . Ushbu da la u kiy xalqla o asida islom dini keng
yoyilgan, siyosiy a madaniy ma kazla mus ahkamlangan da da ujudga kelgan. Qo axoniyla
hukm onligi da ida da la boshqa u i izimi o‘ziga xos a zda shakllanib, unda qadimgi u kiy
boshqa u an’anala i bilan bi qa o da islomiy siyosiy amoyilla ham muhim o‘ in egallagan.
Xoqonlik hokimiya i ma kazlashgan bo‘lsa-da, da la ikki asosiy qism — Sha qiy a G‘a biy
Qo axoniyla xoqonligiga bo‘lingan bo‘lib, ula o‘za o qa indoshlik ish ala i bilan bog‘liq holda
aoliya yu i gan. Maqolada ana shu boshqa u izimi, uning asosiy unsu la i a jamiya hayo idagi
o‘ ni ahlil qilinadi.
Asosiy qism: Qo axoniyla da la i IX–XII as la da Tu kis on hududida shakllangan a
mu akkab, ko‘p bosqichli boshqa u izimiga ega bo‘lgan. Da la ning siyosiy uzilishi asosan u kiy
an’ana iy boshqa u hamda islomiy-ma’mu iy a ibla ning qo‘shilishi asosida shakllandi.
Hokimiya ning eng yuqo i pog‘onasida qağan (xoqon) u a edi; u da la ning bosh qo‘mondoni,
siyosiy ahba i a oliy sud hokimi sanala di. Qo axoniyla ikki yi ik qano ga — Sha qiy a G‘a biy
ulusla ga bo‘lingan bo‘lib, ha bi ulusda xoqonning qa indoshla i hukm onlik qilgan. Bu izim ichki
ba qa o likni saqlashga xizma qilgan bo‘lsa-da, ko‘pincha o‘za o aqoba ni ham kuchay i gan
Xi oy a uyg‘u mualli la ining adqiqo la ida Qo axoniyla da la ining shakllanishi oldidan
Ma kaziy Osiyoda yuzaga kelgan a ixiy, siyosiy a e nik ja ayonla alohida ahlil qilingan.
Manbala da qayd e ilishicha, min aqa uzoq as la mobaynida siyosiy jiha dan no inch bo‘lgan: ichki
nizola , bosqinla , da la la ning yemi ilishi a yangi sulolala ning paydo bo‘lishi hududiy uzilishga
doimiy a’si ko‘ sa gan. Tog‘la , da yola , cho‘l a yaylo la bilan aj algan ohala da yashagan u li
qabila a ela la o‘z ye la iga egalikni saqlab qolish uchun uzluksiz ku ash olib bo gan. Bu esa
Ma kaziy Osiyo siyosiy makonining Sha qiy Osiyo a G‘a b o‘ asida uganmas aqoba hududiga
aylanishiga sabab bo‘lgan.
Tu k xoqonligining ashkil opishi esa min aqaga bi inchi bo yi ik da ajada siyosiy bi lashu
kel i di. Buning na ijasida iq isodiy aloqala kengaydi, ka on yo‘lla i a ibga kel i ildi,
huna mandchilik a dehqonchilik i ojlandi. Madaniy hayo jonlanib, min aqa o‘za o bog‘liq uyg‘un
iq isodiy makonga aylandi. Ammo VI as oxi ida xoqonlik Sha qiy a G‘a biy qismla ga bo‘linishi
ja ayonni izdan chiqa di. Siyosiy a qoqlik kuchaydi, ay im hududla da aholi mig a siyasi ezlashdi.
Aynan shu o‘zga ishla Qo axoniyla da la ini yuzaga kel i gan e nik asos — qa loq, chigil, yag‘mo
kabi u kiy ela la ha aka ining kuchayishiga sha oi ya a di.
373
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
751-yilgi Talas jangi Ma kaziy Osiyo geopoli ikasini ubdan o‘zga i di. A ab qo‘shinla i Tang
impe iyasi qo‘shinla ini yengib, Xi oyning min aqadagi a’si ini bu unlay chekladi. Tang
qo‘shinla ining Ma kaziy Osiyodan chiqib ke ishi bilan hududda siyosiy bo‘shliq paydo bo‘ldi, bu
bo‘shliq u kiy qabilala , xususan qa loqla uchun yangi imkoniya la ya a di. Shunga qa amay, ay im
xi oy olimla i hozi ham Tang sulolasi Sha qiy Tu kis on, Je i-su, ha o Amuda yo-Si da yo
o alig‘iga egalik qilganini iddao qilishi ilmiy bahsla ni kel i ib chiqa moqda. 1990-yilla da chop
e ilgan ay im a ixiy xa i ala da Balxash, O ol hamda shimoliy A g‘onis onni Tang hududi si a ida
ko‘ sa ish bunga misoldi .
Tu k xoqonligi qulagach, ikki as da omida Ma kaziy Osiyoda yi ik ko‘chish a e nik
o‘zga ishla o‘y be di. Ayniqsa 840-yilda Uyg‘u xoqonligi yemi ilishi ja ayonni yanada
keskinlash i di. 830-yilla dan boshlab uyg‘u da la ida hokimiya uchun ku ash kuchaygan, iq isodiy
hayo qu g‘oqchilik, so uq qish, cho a qi ilishi a epidemiyala sabab inqi ozga yuz u gan. Shu
aziya dan no ozi bo‘lgan ay im amaldo la qi g‘izla bilan i i oq uzib, sa oyga hujum qilgan a
na ijada xoqonlik pa chalanib ke gan. Uyg‘u la u li hududla ga a qaldi; ula ning ka a bi qismi o‘z
a anini a k e ib, g‘a bga — Je i-su yaylo la iga ko‘chib bo gan.
Bu da da qa loqla uyg‘u siyosiy uzilmasidan aj alib chiqib, mus aqil ha aka qila boshladi.
Xi oy manbala ida ula uyg‘u qabilala i a kibidagi “ o‘qqiz o‘g‘uz” yoki “ o‘qqiz u k” deb a algan
i i oqning muhim qismini ashkil e gani qayd e iladi. Bu i i oqqa uyg‘u , bukul, xun, bayi qu,
ung o, izg‘il, chibni, basmil a qa loq kabi qabilala ki gan. Uyg‘u xoqonligi bo‘shab qolgach,
qa loqla o‘z ma qeini mus ahkamlash uchun imkoniya ya a di.
Xi oy manbala iga ko‘ a, qa loqla das lab Ol oy og‘la ining g‘a bida, Beshbalik a o ida
yashagan. 756–757-yilla dan boshlab ula kuchayib, Tokmak a Ta az shaha la ini nazo a iga olgan,
789-yilda esa uyg‘u la dan o‘liq aj alib, mus aqil hokimiya uza olgan. Je i-su ga ko‘chib
kelganla idan so‘ng qa loqla uch qismga bo‘lingan: ula dan bi i Aksu iloya iga, ikkinchisi
To‘xa is on omoniga ko‘chgan, ka a qismi esa a algi hududida qolgan.
XII as ning o‘ ala ida, ya’ni axminan 1164-yil a o ida, G‘a biy Qo axoniyla hukmdo i Ali
ibn Hasan Sama qand a Buxo odagi qa loqla ni Qashqa omon ko‘chi gan. Bugungi kunda Qashqa
yaqinidagi “Qalug‘/Qa luqla qishlog‘i” nomining ma judligi shu a ixiy oqeaga bog‘liq deb
qa aladi.
Ba’zi xi oy adqiqo chila i, xususan Vey Lyanx aoning alqiniga ko‘ a, 1141-yildagi Ka on
jangi ham qa loqla sa ka dala i bilan hukmdo o‘ asidagi nizola bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu jang
Qo axoniyla da la ining siyosiy zai lashu iga olib kelgan muhim omilla dan bi i si a ida qayd
e iladi.
Lyu Chjishyaoning ik iga ko‘ a, qa loqla Je i-su ga ko‘chib kelgach ez kuchaygan. Bunga
ikki omil sabab bo‘lgan:
1. Tang sulolasining An Lushan qo‘zg‘olonini bos i ish bilan band bo‘lgani uchun Ma kaziy
Osiyodagi ja ayonla ga a alasha olmasligi;
2. Uyg‘u xoqonligi yemi ilgandan keyin ko‘plab uyg‘u qabilala ining qa loqla sa iga
qo‘shilishi.
Na ijada qa loqla min aqadagi eng kuchli siyosiy kuchga aylandi. Aynan shu ja ayonla
keyinchalik Qo axoniyla da la ining siyosiy a e nik asosini shakllan i di.
Ma kaziy boshqa u da elbegi, ulug‘ xojib, ug‘chi, bo‘la kabi mansab egala i muhim ol
o‘ynagan. Ulug‘ xojib sa oy a ibi, diploma ik aloqala a amaldo la aoliya ini nazo a qilgan.
Viloya a shaha la amg‘ach, bek, suboshila omonidan boshqa ilgan bo‘lib, ula soliq yig‘ish,
a ibni a’minlash a ha biy ayyo ga lik uchun ja obga edila . Aholidan olinadigan asosiy soliqla
374
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
— ye solig‘i, huna mandchilikdan olinadigan soliq hamda sa do bojla idan ibo a bo‘lgan. Shaha
hayo ida qozila aoliya i ma kaziy o‘ in u ib, ula sha ia asosida sud ishla ini yu i gan.
Qo axoniyla da ida boshqa u ning iq isodiy ayanchi iq o izimi bo‘lgan. Iq o egala i ye
da omadla idan oydalangan holda ha biy xizma ni o‘ ashga majbu bo‘lgan, bu esa ma kaziy
hokimiya ning a miyani a’minlashini yengillash i gan. Shaha la , ayniqsa O‘ o , Buxo o a
Sama qandda ma’mu iy boshqa u bilan bi qa o da iq isodiy aoliya kuchayib, da la ning siyosiy
ba qa o ligiga zamin ya a gan. Qo axoniyla boshqa u i u kiy sulolala o asida eng izchil ma’mu iy
izimla dan bi i si a ida shakllanib, keyinchalik Mo a ounnah dagi boshqa da la modella iga ham
a’si ko‘ sa gan.
Xulosa: Qo axoniyla xoqonligi a ixi Ma kaziy Osiyo a ixida muhim bosqich bo‘lib,
min aqaning siyosiy, iq isodiy a madaniy hayo ida sezila li o‘zga ishla ni amalga oshi di. IX–XII
as la da shakllangan bu da la , o‘zining mu akkab boshqa u izimi, ikki qano li siyosiy uzilishi a
ma kaziy hamda mahalliy hokimiya ning uyg‘unlashu i o qali min aqada mus ahkam siyosiy
ba qa o likni a’minlashga mu a aq bo‘ldi. Xoqon boshchiligidagi oliy hokimiya ning ma judligi,
ulug‘ xojib, elbegi a boshqa asmiyla aoliya i, shuningdek, iloya la a shaha la boshqa u chila i
ma kaziy hokimiya ni mus ahkamlashda muhim ol o‘ynadi. Shu bilan bi ga, iq o izimi a soliq
izimining sama ali ishlashi ha biy a iq isodiy ayyo ga likni a’minlagan, da la ning ichki
ba qa o ligini mus ahkamlagan.
Qo axoniyla da ida Ma kaziy Osiyo hududi e nik a siyosiy jiha dan u li qabilala bilan
boyi ilgan edi. Uyg‘u xoqonligi yemi ilgach, qa loqla a boshqa u kiy qabilala siyosiy jiha dan
mus aqil ha aka qilish imkonini opdi. Je i-su a unga yaqin hududla ga ko‘chib kelgan qa loqla
siyosiy a ha biy kuchini ez mus ahkamladi, bu esa keyinchalik Qo axoniyla da la ining
shakllanishi a uning Ma kaziy Osiyoda ye akchi kuchga aylanishiga sabab bo‘ldi. Qo axoniyla
xoqonligining ikki qano li siyosiy uzilishi a sulola iy boshqa u an’anala i min aqadagi boshqa
da la la uchun ham model bo‘ldi a keyingi siyosiy izimla ga a’si ko‘ sa di.
Shuningdek, Qo axoniyla da la i iq isodiy jiha dan ham ka a ahamiya ga ega bo‘ldi. Iq o
izimi, shaha la a ka on yo‘lla ining i ojlanishi da la ning iq isodiy ba qa o ligini a’minlab,
ichki a xalqa o sa do aloqala ini kengay i di. Bolasaqun a Koshga kabi ma kaziy shaha la
na aqa ma’mu iy, balki iq isodiy a madaniy ma kazla ga aylanishdi. Shu da da xalqa o sa do
yo‘lla ining xa sizligi a i ojlanishi Qo axoniyla da la ining siyosiy ba qa o ligi bilan
chamba chas bog‘liq edi.
Qo axoniyla da ida ilm- an a madaniya i oji ham alohida e’ ibo ni o adi. Bu da da
yashab ijod qilgan Abu Nas Fa obiy, Abu Rayhon Be uniy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud Koshg‘a i
a Yusu Xos Hojib kabi buyuk olimla min aqa ilm- an a madaniya ini jahon miqyosida
yuksal i ishga ka a hissa qo‘shgan. Shu bilan bi ga, ushbu da da min aqada siyosiy a iq isodiy
ba qa o lik ma judligi olimla ning ijodiy aoliya iga qulay sha oi ya a gan.
Xulosa qilib ay ganda, Qo axoniyla xoqonligi na aqa siyosiy ba qa o likni a’minlagan, balki
min aqaning iq isodiy, madaniy a ilmiy i ojlanishida ham hal qilu chi ol o‘ynagan. Ula ning
boshqa u izimi, e nik a kibi a ha biy aoliya i Ma kaziy Osiyodagi keyingi da la la uchun
namuna bo‘ldi. Qo axoniyla da la i a ixiy ja ayonla ning mu akkabligini, e nik a siyosiy
mu ozana ni saqlashdagi san’a ni hamda min aqadagi sa do a madaniya i ojining qanday
mus ahkam siyosiy asosga bog‘liq ekanligini aniq ko‘ sa adi. Shu bois, Qo axoniyla xoqonligi
Ma kaziy Osiyo a ixini o‘ ganishda ma kaziy o‘ in u adi a bugungi kunda ham ilmiy adqiqo la
uchun asosiy manba si a ida ahamiya ini saqlab qolmoqda.
375
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Ka aye O. Qo axoniyla xoqonligi a ixi. F unze, 1983.
2. Rahma o M. “Qo axoniyla da ida ha biy izimning ma kazlashu i”. Ta aqqiyo spek i, 2025.
3. The Camb idge His o y o Inne Asia. Tah i chi: Denis Sino . Camb idge Uni e si y4.
4. G ousse R. The Empi e o he S eppes: A His o y o Cen al Asia.
5. Mahmud al-Koshg‘a iy. De onu lug‘o i u k.
6. Rashiduddin Fazlulloh. Jome’ u - a o ix.
7. Tu g‘un Almas. Uyghu la .
8. Rice T. T. Ancien A s o Cen al Asia.
9. Liu Zhishao. Uyg‘u la a ixi. Pekin, 1988.
10. Wei Liang ao. Qalaxan sulolasi a ixi (Kalaqan Wangchao Shigao).
11. O‘u Yangshyu, Sun Chi. Yangi Tan sulolasi a ixi (Xin Tanshu).
12. Shiyu diming kaolu (G‘a biy mamlaka la oponimikasi bo‘yicha adqiqo la ). Pekin, 2008.
13. Jiangming. Xi oyning qisqa a ixiy xa i ala i o‘plami (Zhongguo lishi di u ji). Pekin, 1996.
14. Xo‘jaye A. Xi oy omili Ma kaziy Osiyoda. Toshken , 2020.
15. Baymi za Hayi . Tu kis on a ixi.
16. Ba old V.V. Tu kis on mo‘g‘ulla da igacha.
17. Ba old V.V. Islom a ixi bo‘yicha maqolala .
18. Boswo h C. E. The Ghazna ids and Ea ly Ka akhanids.
19. Golden Pe e B. An In oduc ion o he His o y o he Tu kic Peoples.
20. F ye R. N. The He i age o Cen al Asia.
21. Mino sky V. The Tu ks, I an and Cen al Asia.
22. Ba hold V.V. Oche ki po is o ii S edney Azii.
23. Alishe Na oi nomidagi O‘zR FA Ta ix ins i u i ma e ialla i.
24. O‘zbekis on Milliy Uni e si e i “Jahon a ixi” ka ed asi o‘qu qo‘llanmala i.
25. O‘zbekis on a ixi bo‘yicha zamona iy maqolala (2020–2025 yilla ).
