387
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
SOVET MAʼMURIYATI VA MILLIY QARSHILIK HARAKATLARI:
OʻZBEKISTONDA BOSMACHILAR HARAKATI
Abdu ahmono a Gulse a
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed]
Ochildiye Asilbek
Deno adbi ko lik a boshqa u akul e i
( a ix a mamlaka la yo’nalishi) 3-ku s alabasi
[email p o ec ed].
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17738862
Anno a siya: Ushbu maqola Oʻ a Osiyoda 1920-1930-yilla da yuz be gan Bosmachila
ha aka i a'zola iga nisba an qoʻyilgan ayblo la a uhma la ning a ixiy haqiqa ini ochib be ishga
bagʻishlangan. Maqolada so e ash iqo mashinasi omonidan ishlab chiqilgan "xalq dushmani",
"bolala qo ili", "xo in-qizla sa doga i" kabi asossiz ayblo la ning mazmuni a ula ning qonuniyligi
ahli qilinadi. Shuningdek, bu ayblo la ning be osi a qu bonla i a ula ning oilala i uchun kel i ib
chiqqan ogʻi oqiba la - jismoniy qi gʻin, majbu iy koʻchi ish, iq isodiy a ij imoiy aʼqibla chuqu
oʻ ganiladi. Tadqiqo so e da i ep essiya siyosa ining haqiqiy qu bonla i a ixiy adola ini iklash
a ula ning xo i asini abadiylash i ish za u a ini dolza blash i adi.
Kali soʻzla : Bosmachila ha aka i, so e ep essiyala i, a ixiy adola , qa agʻon qu bonla i, asossiz
ayblo la , siyosiy uhma , majbu iy koʻchi ish, Oʻ a Osiyo a ixi, so e ash iqo i, a ixiy haqiqa ,
xo i a a yodgo lik.
Bu asossiz ayblo la a uhma la basmachila ha aka i ish i okchila i a ula ning oilala i
uchma-cha og‘i oqiba la ga olib keldi. Oqiba la ning hajmi a chuqu ligi ha o bugun ham o‘liq
baholanishi qiyin bo‘lgan da ajada keng a og‘i edi. Jinoya ja obga ligi a jazo cho ala i qo‘llandi.
1920-1930-yilla da 10,000 ga yaqin kishi "basmachilikda" ayblanib, o‘lim jazosiga hukm qilindi. Bu
aqam asmiy ma'lumo la dagina, haqiqiy son ancha yuqo i bo‘lgan. O‘lim hukmi ij osi uchun
maxsus o yadla ashkil e ilgan, ula qa ag‘on qilinganla ni omma oldida o ishgan, buning maqsadi
qolgan aholini qo‘ qi ish edi.
Majbu iy ko‘chi ish a su gun qilish keng miqyosda amalga oshi ildi. 50,000 dan o iq kishi
O‘zbekis ondan boshqa hududla ga, asosan Sibi a Qozog‘is onga su gun qilindi. Bu odamla ning
aksa iya i qishloq xo‘jaligi a dehqonchilik bilan shug‘ullangan, ula yangi joyla da iqlim sha oi iga
moslasha olmagan. Su gun qilinganla ning kamida 30% yo‘lda yoki yangi joyla ida nobud bo‘lgan.
Iq isodiy omondan mol-mulkka zo‘ alon- o oj qilindi. 15,000 dan o iq xususiy uy a ye
mulkla i musoda a qilindi. Bu oilala ni mu laqo qashshoqlik a imkonsizlik hola iga olib keldi.
Ko‘pchilik o‘z uy-joyla idan mah um bo‘lib, mehna lage la iga yubo ilgan.
Oila iy a'zola ham jazola ga o ildi. "Xalq dushmani"ning qa indoshla i si a ida 100,000 ga
yaqin kishi ish joyla idan bo‘sha ildi, a'lim olish huquqidan mah um qilindi a ij imoiy hayo dan
che lash i ildi. Bu "aybdo lik me osi" amoyili asosida amalga oshi ilgan.
Psixologik a ma'na iy jab la eng chuqu a uzoq mudda li a'si ko‘ sa di. Bu un a lodla
og‘i psixologik aumala bilan yashashga majbu bo‘ldi. Ko‘p oilala o‘z a ixiy ildizla ini a
me osini yo‘qo dila . Bu jab la keyingi a lodla ning psixologik saloma ligiga ham salbiy a'si
ko‘ sa di.
Ij imoiy ma qe a ob o‘ning yo‘qolishi yana bi og‘i oqiba edi. O‘ mishda ob o‘li bo‘lgan
oilala ij imoiy hayo dan bu unlay che lash i ildi. Bu na aqa jismoniy, balki ma'na iy qiyinchilikla
ham kel i ib chiqa di.
388
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Madaniy a ma'na iy me osning yo‘qolishi alohida ahamiya ga ega. Ko‘plab qo‘lyozmala ,
asa la a madaniy yodgo likla yo‘q qilindi. Bu o‘zbek madaniy me osining iklanmas yo‘qo ilishiga
olib keldi.
Sog‘liq muammola i ham keng a qaldi. Mehna lage la ida a su gunda bo‘lgan odamla ning
40% dan o ig‘i u li kasallikla u ayli a o e di. Bu odamla ibbiy yo dam a za u sha oi la dan
mah um edila .
Bu oqiba la na aqa be osi a jab ko‘ ganla , balki bu un O‘zbekis on jamiya ining
i ojlanishiga ham salbiy a'si ko‘ sa di. Jamiya ning eng aol a a aqqiypa a qa lami yo‘q qilindi,
bu esa keyingi yilla da espublikaning i ojlanishiga jiddiy pu u ye kazdi.
Bosmachila ha aka i aolla i na aqa jiddiy jinoya la , balki mu laqo asossiz a badniya
uhma la bilan ham ayblangan. Bu ayblo la ning ko'pchiligi keyinchalik olimla omonidan yolg'on
a asossiz ekanligi isbo langan.
So e ash iqo mashinasi basmachila ni "xalq dushmani" si a ida ko' sa ish uchun izimli
a ishda yolg'on ayblo la ishlab chiqqan. Ula ga "bolala qo ili" degan yi qich label yopish i ilgan,
ula bolala ni qa l qilishda a ha o go'sh ini is e'mol qilishda ayblangan. Bu ayblo hech qanday
dalilga asoslanmagan dahsha li uhma edi. Yana bi keng a qalgan uhma ula ni "xo in-qizla
sa doga la i" deb a ash edi. So e manbala i da' o qilishganki, basmachila ayolla ni asi qilib, ula ni
bozo da so ishgan. Aslida esa, ula mahalliy aholining ayol a'zola ini himoya qilishgan a bu ayblo
bu unlay asossiz edi.
Diniy jiha dan ula "xu o o a qa u chila " a "ilmiy a aqqiyo dushmanla i" deb qo alangan.
So e ash iqo chila i ula ni zamona iy ibbiyo ga qa shi chiqishda a an'ana iy shi oko lik
usulla ini a g'ib qilishda ayblashgan.
Eng ji kanch ayblo la dan bi i ula ni "epidemiyala a qa u chila i" da' osi edi. So e
manbala i basmachila ni a aylab abo, chechak a boshqa yuqumli kasallikla ni a qa ishda ayblagan,
bu esa mu laqo yolg'on edi.
"Xalqa o impe ializm agen la i" si a ida qo alanish - ula B i aniya, Tu kiya yoki Yaponiya
az edkasiga ishlashda ayblangan. Bu ayblo ham hech qanday dalilga asoslanmagan.
Oziq-o qa inqi ozi pay ida ula ni "omma iy ochlik ashkilo chila i" deb a ashgan. So e
manbala i basmachila oziq-o qa ombo la ini yo'q qilishda a qishloq xo'jaligiga sabo aj
uyush i ishda ayblagan.
Madaniy me osni yo'q qilishda ayblash - ula mak abla , ku ubxonala a madaniy
muassasala ni ay on qilishda ayblangan, aslida esa ula an'ana iy madaniya ni himoya qilishgan.
Bu uhma la ning aksa iya i keyinchalik a ixchila omonidan ochib be ilgan a basmachila
ha aka i qa nashchila i oqlangan. Bi oq so e da ida bu yolg'on ayblo la ko'pchilikning ongida
chuqu ildiz o gan a ula ning ob o'sini buzishga xizma qilgan.
Basmachila ha aka i a'zola iga qo'yilgan eng dahsha li ayblo la a uhma la o asida
quyidagila alohida aj alib u adi:
Eng keng a qalgan uhma la dan bi i ula ni "bolala qo illa i" deb a ash edi. So e
p opagandasi basmachila bolala ni qa l qilishda a ula ning go'shini is e'mol qilishda ayblagan. Bu
hech qanday dalilga asoslanmagan mu laqo yolg'on ayblo edi. Yana bi qo'pol uhma ula ni "xo in-
qizla sa doga la i" deb e'lon qilish edi. So e manbala i basmachila ayolla ni qul qilishda a
sa dosini amalga oshi ishda ayblagan, aslida esa ula mahalliy aholining ayol qa indoshla ini himoya
qilishgan.
389
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Basmachila ga "diniy eks emis la " a "xu o o a qa u chila " degan yolg'on label
yopish i ilgan. So e ash iqo chiyla i ula ni "zamona iylik dushmanla i" a "ilmiy a aqqiyo ga
o'sqinlik qilu chila " si a ida as i lagan.
Eng ji kanch ayblo la dan bi i ula ni "epidemiyala a qa u chila i" deb da' o qilish edi. So e
manbala i basmachila a o -muhi ni i loslashda a abo, chechak kabi kasallikla ni a aylab
a qa ishda ayblagan.
"An isemi izm"da ayblash - basmachila ga yahudiyla ni qi g'in qilishda ayblo qo'yilgan,
aslida esa ula aqa so e hokimiya iga qa shi ku ash olib bo gan.
"Xalqa o impe ializm agen la i" deb a ash - ula ni B i aniya, Tu kiya yoki Yaponiya
az edkasida ishlashda ayblashgan, bu mu laqo asossiz edi.
"Oziq-o qa zahi ala ini yo'q qilish"da ayblash - ocha chilik pay ida oziq-o qa ombo la ini
yo'q qilishda ayblangan, aslida esa ula aholini ochlikdan himoya qilishga ha aka qilishgan.
"Madaniy yodgo likla ni ay on qilish"da ayblash - so e manbala i basmachila mak abla ,
ku ubxonala a madaniy muassasala ni yo'q qilishda ayblagan, aslida esa ula an'ana iy madaniya ni
himoya qilishgan.
Bu uhma la ning aksa iya i keyinchalik, mus aqillikdan so'ng olimla omonidan ochib
be ilgan a basmachila ha aka i qa nashchila i oqlangan. Bi oq so e da ida bu yolg'on ayblo la
ko'pchilikning ongida chuqu ildiz o gan.
Basmachila ha aka i ashkilo chila i si a ida u li min aqala dan boʻlgan bi qa o shaxsla
ayblangan a ula ga qa shi qa ʼiy cho ala qoʻllangan. Ula o asida diniy ahba la , mahalliy
amaldo la a anʼana iy hokimiya akilla i bo edi.
Ib ohim bek Toʻ aboy oʻgʻli Fa gʻona odiysidagi aoliya i uchun ayblangan. U 1921-yilda
qoʻlga olingan a o ib ashlangan. Muhammad Amin bek esa Buxo o ami ligining sobiq amaldo i
si a ida ha aka ni moliyalashda ayblangan.
Diniy ahba la dan Mulla Abdulla Qo iy Sama qand a Buxo o hududla idagi aoliya i uchun
ayblangan. Ishon Boboxon esa Toshken a o idagi qa shilikni ashkil qilganlikda ayblo qoʻyilgan.
Mahalliy qabilala ning ahba la i ham jiddiy aʼqibga uch agan. Qoʻqon iloya idan Qo i
Kamol 1923-yilda, Xoʻjand a o idan Eshon Xol Muhammad 1924-yilda qa agʻon qilingan. Ay im
holla da bu un oilala jamalan ayblo la qoʻyilgan. Masalan, 1926-yilda Ma gʻilonda bi gu uh
mahalliy aholi "basmachilikka yo dam be ishda" ayblanib, oilala i bilan su gun qilingan. So e
hukuma ining ayblo la ida asosan quyidagi moddala qoʻllanilgan: "Coun e - e olu iona y aoliya "
"Xalq dushmanla i bilan hamko lik" "So e hokimiya iga qa shi qu olli ku ash" "Aholini gʻalayonga
solish" 1929-yilga kelib, asosiy ashkilo chila ning aksa iya i jismonan yoʻq qilingan edi. Bi oq,
1930-yilla ning boshla ida ham baʼzi hududla da "basmachilik aoliya i"da ayblanayo ganla haqida
maʼlumo la ma jud.
Bu ayblo la ning koʻpchiligi keyinchalik, 1950-1960-yilla da, oqlangan a qa agʻon
qilinganla ning ismla i eabili a siya qilingan. Ammo so e da ida ula haqidagi salbiy as i
saqlanib qolgan
Basmachila ha aka iga nisba an qoʻyilgan ayblo la a ula ga qa shi olingan cho ala
Oʻzbekis on jamiya iga chuqu a uzluksiz aʼsi koʻ sa gan a ixiy hodisadi . Bu da na aqa
be osi a qa agʻon qilinganla , balki bu un min aqa aholisining kollek i xo i asiga ham ka a za a
ye kazdi.
Ayblo la ning asossizligi keyinchalik a xi hujja la i a mus aqil a ixiy adqiqo la o qali
isbo landi. Koʻpgina "basmachilikda" ayblanganla aslida mahalliy aholining oddiy akilla i boʻlib,
ula so e hokimiya ining zoʻ a onlik siyosa iga qa shi chiqqan yoki oʻz anʼana iy u mush a zini
390
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
himoya qilgan edi. Bu ayblo la ning koʻpchiligi siyosiy mo i la asosida qoʻllanilgan a haqiqiy
huquqiy asosga ega emas edi.
Qu bonla soni asmiy maʼlumo la dan ancha yuqo i boʻlgan. Faqa 1937-1938-yilla dagi
"Ka a e o " da ida Oʻzbekis onda 10,000 dan o iq kishi "basmachilik" aybi bilan qa agʻon
qilingan. Bu aqamga oila aʼzola i a qa indoshla ki i ilmagan.
Jazo cho ala i na aqa be osi a "ayblanu chila "ga, balki bu un jamiya ga qa shi qoʻllanilgan.
Majbu iy koʻchi ish, mol-mulkni musoda a qilish a ij imoiy huquqla dan mah um qilish kabi usulla
o qali bu un qishloq a mahallala yoʻq qilingan.
Bu siyosa ning iq isodiy oqiba la i ham ogʻi boʻldi. Anʼana iy qishloq xoʻjaligi izimi ay on
qilindi, huna mandchilik anʼanala i uzilib, min aqaning iq isodiy mus aqilligi yoʻq qilindi.
Madaniy a maʼna iy yoʻqo ishla esa eng ogʻi a iklanmas za a hisoblanadi.
Oʻzbekis onning boy madaniy me osi, qoʻlyozmala , anʼanala a maʼna iy qad iya la izimli
a ishda yoʻq qilindi.
Bu a ixiy aj iba Oʻzbekis on mus aqilligidan keyin qisman iklanishiga qa amay, uning aʼsi i
hozi gacha da om e moqda. Jamiya da shakllangan ishonchsizlik, ijdon e kinligining
cheklanganligi a maʼna iy qad iya la ning yoʻqolishi kabi muammola ning ildizi so e da idagi bu
siyosa ga bo ib aqaladi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Xoʻjaye , F. (1991). Basmachilik ha aka i: haqiqa a xu o o la . Toshken : Fan nash iyo i.
2. Yoʻldoshe , A. (2015). So e Oʻzbekis onida siyosiy ep essiyala . Toshken : Oʻzbekis on a ixi
ju nali.
3. Rajabo , Q. (2018). Basmachila : a ixiy adola izlab. Toshken : Yangi as a lodi.
4. Gʻanie , J. (2017). So e ash iqo ida Basmachila ob azi. Toshken : Maʼna iya .
5. Tu suno , Sh. (2020). Oʻ a Osiyoda so e qa agʻon siyosa i. Toshken : Sha q nash iyo i.
6. O aboe , S. (2019). Basmachila ha aka i: yangi a ixiy yondashu la . Toshken : Akademnash .
7. Ka imo a, Z. (2021). Rep essiya qu bonla i: oilala aqdi i. Toshken : Ayolla a jamiya .
8. Islomo , U. (2018). So e a xi la ida Basmachila haqida. Toshken : Din a jamiya .
9. Qodi o , R. (2016). Majbu iy koʻchi ish a uning oqiba la i. Buxo o: Buxo o da la uni e si e i.
10. Naza o , I. (2019). Oʻzbekis onda xo i a madaniya i. Qa shi: Nasa nash iyo i.
11. Muhamedo a, M. (2020). Basmachila ha aka i ayolla i. Toshken : Oʻzbekis on milliy
ensiklopediyasi.
12. Sul ono , A. (2022). Ta ixiy adola masalala i. Toshken : Ta ix a is iqbol.
13. Abdullaye , V. (2017). So e da i qa agʻonla i s a is ikasi. Toshken : Oʻzbekis on
s a is ikasi.
14. Rahimo , M. (2018). Basmachila ha aka i: a sona a haqiqa . Sama qand: Oʻ a Osiyo
adqiqo la i.
