406
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
XORAZMSHOHLAR DAVLATI INQIROZI VA MO`G`ULLAR ISTILOSIGA
OLIB KELGAN OMILLAR
Ami qulo a Fe uza Muza a qizi
Raxmono a Madinabonu Raxma ullaye na
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u ining
a ix yo’nalishi 4-ku s alabala i
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17739635
Anno a siya: Ushbu maqolada XII–XIII as la da Ma kaziy Osiyoda yi ik siyosiy kuch
si a ida shakllangan Xo azmshohla da la ining inqi oz sababla i a ja ayonla i ahlil qilinadi.
Tadqiqo da da la ning siyosiy, iq isodiy hamda ha biy izimidagi ichki ziddiya la , ma kaziy
hokimiya ning zai lashu i, eodal a qoqlikning kuchayishi a ashqi bosqinla , xususan, mo‘g‘ulla
is ilosining hal qilu chi omil si a ida a’si i yo i ilgan. Maqolada a ixiy manbala hamda
zamona iy adqiqo chila ik la i asosida Xo azmshohla da la ining qulashiga olib kelgan omilla
kompleks a zda ahlil e ilib, min aqaning keyingi siyosiy a ixiga bo‘lgan a’si i haqida xulosa
chiqa iladi.
Kali so’zla : Xo azmshohla da la i, inqi oz, mo‘g‘ulla is ilosi, siyosiy zai lashu , eodal
a qoqlik, Jaloliddin Mangube di, da la boshqa u i, iq isodiy anglik, Ma kaziy Osiyo a ixi.
ASOSIY QISM
Jaloliddin Mangube di el-yu is iqloli uchun ku ashgan, shu yo‘lda aziz jonini qu bon qilgan
ajdodla imizning buyuk namoyandasidi . Ona yu ga muhabba a sadoqa , o -nomus a shon-sha a
bobida Jaloliddin Mangube diga eng keladigan ulug‘ shaxsla dunyoda kamdan kam uch aydi.
Sha ka Mi ziyoye , O‘zbekis on Respublikasi P eziden i
1
XIII as boshla ida Xo azmshoh-anush eginiyla da la i o‘z hududining kengligi, sal ana ning
nu uzi, xalqining salohiya i, madaniya i, xo‘jalik hayo i yuqo i da ajadaligi bilan aj alib u gan.
Sal ana asosan qang‘li-qipchoq hamda u kmanla dan ibo a mun azam qo‘shinga ega edi.
Qo‘shinning ka a qismini “Lashka i be un” deb nomlangan nomun azam a miya ashkil qilgan.
Xo azmshoh qo‘shini o liq a piyodala dan ibo a bo‘lib, ula ning ko‘pchiligi o liqla edi. Qo‘shin
og‘i a yengil qu ollangan hamda uya mingan aska la dan ibo a qismla ga bo‘lingan. Jangchila
kamon, nayza, qilich, gu zi kabi qu olla bilan jang qilgan. Qo‘shin asosini qabilala amoyiliga ko‘ a,
u kiy qism a bo‘linmala ashkil e gan. Qo‘shinning a kibida yana mamlukla (jangchi qulla )dan
ibo a 10 ming kishilik ansoqchila (xa os) qismi bo‘lgan. U ush aq ida xalq lashka la i uzilgan.
Qo‘shinning jango a a ibi o‘ qismdan: a ang‘o (muqaddam yoxud yozoq), o‘ng (maymana),
so‘l (maysa a), qano la a ma kaz (qalb)dan ashkil opgan. Qo‘shinning o qasida ham qo‘ iqlo chi
qism bo‘lgan.
2
Sul on Muhammad Xo azmshoh qo‘shinining umumiy soni 400 000 na a ga ye gan
a mo‘g‘ulla qo‘shiniga nisba an ikki ba a a ko‘p bo‘lgan. 1226-yilda Oza bayjon, Shi on a
Gu jis on Xo azmshoh qo‘liga o‘ di. 1227-yil sen yab da Is ahon yaqinida Jaloliddin Mangube di
mo‘g‘ulla ning Taynol no‘yon boshliq qo‘shinini yengdi. Taynol no‘yon Jaloliddin Mangube dining
jangdagi ma dligiga qoyil qolib: “Zamonasining haqiqiy bahodi i, o‘z engqu la ining sa a i ekan”,
degan edi. Jaloliddin Mangube dining Ko‘niya, Jazi a, Damashq a Mis hukmdo la iga nomala
yozib, ula ni mo‘g‘ulla ga qa shi ku ashish yo‘lida bi lash i ish xa i-ha aka la i behuda ke di.
Sul onning o‘sib bo ayo gan ma qeyi Bag‘dod xali asini, Mis , Damashq a Jazi a hukmdo ini
1
Sh.M.Mi ziyoye . Milliy a aqqiyo yo'limizni qa 'iya bilan da om e i ib, yangi bosqichga ko„ a amiz. 1- om, –T.: “O'zbekis on”,
2017.
2
Q.Usmono a b. O’zbekis on a ixi. –T.: “Iq isod-Moliya”, 2016.
407
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
ash ishga sola boshladi.
3
Ichki i nala a xiyona la boshlandi. Us iga-us ak Ko‘niya sul oni
Alouddin Qayqubod muxoli kuchla ni Jaloliddin Mangube diga qa shi bi lash i ishga mu a aq
bo‘ldi. Jaloliddinning ukasi G‘iyosiddin Pi shoh bi inchi bo‘lib xiyona yo‘liga o‘ di. U o‘z
lashka la i bilan akasi qa o gohini a k e di. G‘iyosiddin akasiga hasadi qo‘zg‘ab, o‘zi mus aqil da la
ba po e ish a Jaloliddin kabi shuh a qozonishni is adi. U Ki mon hokimi omonidan qo‘lga olinib,
qa l e ildi. Mo‘g‘ulla ushbu oqeadan so‘ng Jaloliddin da la i ula o‘ylagandek kuchli emasligini
anglab, u bilan sulh uzish ik idan qay ishdi. Oza bayjon a Gu jis on sa i alonchilik yu ishla ini
boshlab yubo ishdi. Jaloliddinning bosh azi i Sha o ulmulk sul onga i na uyush i a boshladi. Uning
Jazi a a Ko‘niya hukmdo la iga Jaloliddindan hokimiya ni o ib olishda madad so‘ ab yozgan
mak ubi Jaloliddinning qo‘liga ushgach, u hibsga olinib, qa l e ildi
4
. 1230-yil a gus da Ko‘niya,
Jazi a, Damashq a Mis ning bi lashgan qo‘shini Jaloliddin Mangube di kuchla ini A zinjon
yaqinidagi jangda mag‘lubiya ga uch a di.
Jaloliddin Mangube dining kuchsizlanganidan oydalangan mo‘g‘ulla ka a qo‘shin bilan
1231-yilda Oza bayjonga bos i ib ki ib, Jaloliddin Mangube dini a’qib e adi
5
. Mo‘g‘ulla uning
qa o gohiga uyush i gan ungi hujum na ijasida oz sonli qo‘shinini o mo kel i di, Jaloliddin
Mangube dining o‘zi esa a’qibdan qu ulib, Ku dis on og‘la iga chiqib ke di. Bu ye da qa oqchi
ku dla qo‘liga asi ushib, ojiali halok bo‘ldi. A igi o‘ iz uch yil um ko‘ gan, ammo nomi ella da
mashhu bo‘lgan, Chingizxonni lol qoldi gan, o‘z yu ini beadad se gan so‘nggi xo azmshoh Sul on
Jaloliddin Mangube di yo ug‘ dunyodan shu a iqa ko‘z yumdi. Uning nomi as la da omida a lodla
uchun jaso a a ma dlik, a anpa a lik amzi bo‘lib keldi. Sul on Jaloliddinning hayo lik da ida
mo‘g‘ulla O‘ a Sha qni bosib ololmadila . Bu oqea ancha keyin – 1256-yili o‘y be di. Jaloliddin
Mangube di o‘n bi yil da omida mo‘g‘ulla ni na aqa O‘ a Sha qqa, balki Sha qiy Ye opaga ham
qo‘ymadi. Jaloliddin Mangube di 1231-yil baho ida Ganjaga kelib, ba cha gina-kudu a la ini unu ib,
yana mo‘g‘ulla ga qa shi i i oq uzish uchun musulmon hukmdo la ga mu ojaa e di. Jaloliddin
Ganjada u ib bi lashish haqida qo‘shni o‘lkala hokimla iga yubo ilgan mak ubla ga ja ob ku di.
Ammo unga hech qaye dan ja ob xa i kelmadi. Jaloliddin Kichik Osiyo omon yo‘l olish a u ye da
kuch o‘plash niya ida edi. 1231-yilning a gus i boshida Amid (Diyo bak ) yo‘li yaqinida unga
o‘sa dan mo‘g‘ulla hujum qilib qoldi.
6
Uni 15 chog‘li mo‘g‘ul na ka la i a’qib e di. Jaloliddin o‘z
she ikla idan aj ab, Maya o iqin (hozi gi Tu kiyaning Sil an iloya i) yaqinidagi Ayndo qishlog‘iga
keldi. Ushbu og‘ qishlog‘ida u ku dla qo‘liga ushdi
7
.
O‘zini sul on deb anish i ganidan so‘ng ku dla uni o‘ldi ishga jazm e madi. Jaloliddinni
egishli joyga ye kazib qo‘yish e aziga ku dla ga muko o a’da qilindi. Lekin ku dla ahba i
xonadonidan joy olgan, ho ib- olgan Jaloliddinni o‘lgan ku d inisi xuni e aziga o‘ldi di. Bu oqea
axminan 1231-yilning a gus oyida o‘y be di. Jaloliddin Mangube di Maya o iqinda da n e ildi,
mo‘g‘ulla ki ib kelgudek bo‘lsa, xo lamasin degan maqsadda qab i ye bilan ekislab yubo ildi.
Jaloliddinning ashaddiy dushmani Damashq hokimi Malik Ash a ga sul on haloka i xususida xaba
ye kazib, suyunchi so‘ aganla ida, u qayg‘uga bo ib: “Sizla uning o‘limi bilan meni
3
M.Rahimo , A.Zamono . O’zbekis on a ixi. –T.: “Fan”, 2019.
4
Shihobiddin Muhammad an-Nasa iy. Sul on Jaloliddin Mangube di. –T.: “O’zbekis on”, 2006.
5
Boswo h, Cli o d Edmund (1978). "K h wā azm-S h āhs". in an Donzel, E.. Encyclopaedia o Islam. Volume IV: I an–Kha (2nd
nash i). Leiden: E. J. B ill. OCLC 758278456.
6
Boswo h, Cli o d Edmund (1984). "Āl-e Maʾmūn". Encyclopaedia I anica, Vol. I, Fasc. 7. 762–764 b.
7
Ka ouzian, Homa. I anian His o y and Poli ics: The Dialec ic o S a e and Socie y. Rou ledge, 2007. ISBN 978-0415297547.
408
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
qu lamoqchimisizla ? Endi siz oqeaning achchig‘ini a ib ko‘ asiz. Alloh nomi bilan qasam
ichamanki, uning haloka i islom olamiga mo‘g‘ulla ning bos i ib ki ishini angla adi.
8
Endilikda biz
bilan mo‘g‘ulla o‘ asida de o bo‘lib u gan Xo azmshohdek odam yo‘qdi ”, deb ja ob be gan edi.
Ibn Vosil esa uni “mo‘g‘ulla a musulmonla o asidagi is ehkom” deb a’ i lagandi. Jaloliddinning
o‘limidan so‘ng uning shonli nomi ez o ada xalqla ilida dos on bo‘lib ke di. “Jaloliddin i ik”,
“Jaloliddin qay ib kelyap i” degan o ozala uzoq aq gacha mo‘g‘ulla ni ahlikaga solib kelgan.
Jaloliddin Mangube dining o‘limini o‘sha da mua ixla i ili bilan “Yo‘lba s (Chingizxon naza da
u ilgan) changalidan omon chiqqan a slon chiyabo‘ i qo‘lida jon be di”, deya a’ i lash mumkin.
MUHOKAMA
Xo azmshohla da la i o‘z da ida Ma kaziy Osiyoda siyosiy, iq isodiy a madaniy jiha dan
qud a li da la la dan bi i bo‘lgan. Lekin da la ning ezko a naq opishi bilan bi qa o da ichki
boshqa u dagi muammola ham chuqu lashib bo di. Sul on Muhammad Xo azmshoh da ida
ma kaziy hokimiya kuchaygan bo‘lsa-da, eodalla ning mus aqillikka in ilishi, iloya hokimla i
o‘ asidagi aqoba a sa oy ichidagi nizola da la ning siyosiy ba qa o ligiga jiddiy pu u ye kazdi.
Bundan ashqa i, iq isodiy sohada soliqla ning oshishi, aholining no oziligi a sa do yo‘lla ida
xa sizlikning susayishi da la ning ichki hola ini zai lash i di. Xo azmshohla ning diploma ik
siyosa ida ham jiddiy xa ola kuza ildi
9
. Ayniqsa, mo‘g‘ulla bilan munosaba la ning keskinlashu i,
Chingizxon elchila ining o‘ldi ilishi da la uchun ojiali oqiba la ga olib keldi. Mo‘g‘ulla is ilosi
boshlangach, Xo azmshohla da la i ichki bi likdan mah um bo‘lgani sababli ashqi bosqinga qa shi
sama ali qa shilik ko‘ sa a olmadi. Poy ax la ning bi in-ke in qulashi, aholining omma iy qi g‘in
qilinishi a iq isodiy in a uzilmaning ay on bo‘lishi da la ni bu unlay inqi ozga olib keldi.
Jaloliddin Mangube di omonidan ko‘ sa ilgan qah amonlik a mus aqillik uchun ku ash esa
da la ning sobiq qud a ini iklashga ye a li bo‘lmadi. Xo azmshohla da la i inqi ozining asosiy
sababla i — ichki siyosiy a qoqlik, ma kaziy hokimiya ning zai lashu i, iq isodiy anazzul a ashqi
bosqinla bi -bi i bilan chamba chas bog‘liq ja ayonla di . Bu hola o‘ a as Ma kaziy Osiyo a ixida
kuchli da la ning qanday qilib qisqa mudda da qulashiga yo qin misol bo‘lib xizma qiladi.
NATIJALAR
Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, Xo azmshohla da la i inqi ozining asosiy sababla ini ichki a
ashqi omilla yig‘indisi ashkil e gani aniqlanadi. Ichki omilla ga ma kaziy hokimiya ning
zai lashu i, eodal a qoqlikning kuchayishi, hokimla o‘ asidagi o‘za o nizola a iq isodiy anglik
ki adi. Bu hola la da la ning siyosiy ba qa o ligini susay i ib, ashqi ahdidla ga qa shi u a
olmaslikka olib kelgan. Tashqi omil si a ida mo‘g‘ulla is ilosi hal qilu chi ol o‘ynagan.
10
Chingizxon qo‘shinla ining bosqini Xo azmshohla da la ining allaqachon zai lashgan siyosiy a
iq isodiy uzilmasini bu unlay yemi ib ashladi. Bu ja ayon Ma kaziy Osiyo a ixida siyosiy
izimla ning beqa o ligi a ichki bi likning yo‘qligi qanday og‘i oqiba la ga olib kelishini yaqqol
ko‘ sa di. Na ijada Xo azmshohla da la i inqi ozi na aqa bi sulolaning qulashini, balki
min aqaning iq isodiy, madaniy a siyosiy a aqqiyo ida ka a ana us yuz be ganini i odalaydi. Shu
8
Kuzne so , And ew; Fedo o , Michael (2013). "La e D achms o he Khwā azmshāh Azkāj ā and Imi a ions o such
D achms". I an: Jou nal o he B i ish Ins i u e o Pe sian S udies (Taylo & F ancis) 51 (1): 145–149.
9
Ziyo Bunyodo . Xo azmshohla -Anush eginiyla da la i. 1097—1231.. М.: Fan, Sha q adabiyo i bosh muha i i, 1986.
10
Васильева Г. П. Преобразование быта и этнические процессы в северном Туркменистане. — M.: Наука, 1969. Цитата: «…В
XIII в., как писал А. Ю. Якубовский, „почти весь земледельческий Хорезм, в том числе и города, говорили по-гузски (по-
туркменски)“».
409
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
bois mazku da aj ibasi keyingi as la da da la boshqa u i a hududiy bi likni mus ahkamlash
bo asidagi a ixiy saboq si a ida ka a ahamiya kasb e adi.
XULOSA
Xo azmshohla da la i o‘z da ida Ma kaziy Osiyoda siyosiy, iq isodiy a madaniy jiha dan
yuksak da ajada i ojlangan da la bo‘lgan. Bi oq ichki siyosiy beqa o lik, eodal a qoqlik, ma kaziy
hokimiya ning zai lashu i hamda ashqi ahdidla ga nisba an mu o iqlash i ilgan siyosa ning
yo‘qligi uning inqi oziga sabab bo‘ldi. Da la ahba la ining diploma ik xa ola i, ayniqsa mo‘g‘ulla
bilan munosaba la da yo‘l qo‘yilgan siyosiy noaniqlikla mamlaka ni haloka yoqasiga olib keldi.
Xo azmshohla da la i qulashining oqiba ida Ma kaziy Osiyoda siyosiy pa okandalik kuchaydi,
iq isodiy hayo izdan chiqdi a madaniy ma kazla ay onaga aylandi. Shunga qa amay, bu da
a ixdan chuqu saboq si a ida ahamiya lidi — u kuchli da la ni saqlab qolishda ichki bi lik, adola li
boshqa u a oqilona ashqi siyosa ning naqada muhim ekanini ko‘ sa adi.
Adabiyo la , Re e ences, Литературы:
1. Q.Usmono a b. O’zbekis on a ixi. –T.: “Iq isod-Moliya”, 2016.
2. 2. M.Rahimo , A.Zamono . O’zbekis on a ixi. –T.: “Fan”, 2019.
3. 3. Shihobiddin Muhammad an-Nasa iy. Sul on Jaloliddin Mangube di. –T.: “O’zbekis on”,
2006.
4. Boswo h, Cli o d Edmund (1978). "K h wā azm-S
h āhs". in an Donzel, E.. Encyclopaedia o
Islam. Volume IV: I an–Kha (2nd nash i). Leiden: E. J. B ill. OCLC 758278456.
5. Boswo h, Cli o d Edmund (1984). "Āl-e Maʾmūn". Encyclopaedia I anica, Vol. I, Fasc. 7.
762–764 b.
6. Ka ouzian, Homa. I anian His o y and Poli ics: The Dialec ic o S a e and Socie y. Rou ledge,
2007. ISBN 978-0415297547.
7. Kuzne so , And ew; Fedo o , Michael (2013). "La e D achms o he Khwā azmshāh Azkāj ā
and Imi a ions o such D achms". I an: Jou nal o he B i ish Ins i u e o Pe sian S udies (Taylo &
F ancis) 51 (1): 145–149.
8. Ziyo Bunyodo . Xo azmshohla -Anush eginiyla da la i. 1097—1231.. М.: Fan, Sha q adabiyo i
bosh muha i i, 1986.
9. Васильева Г. П. Преобразование быта и этнические процессы в северном
Туркменистане. — M.: Наука, 1969. Цитата: «…В XIII в., как писал А. Ю. Якубовский,
„почти весь земледельческий Хорезм, в том числе и города, говорили по-гузски (по-
туркменски)“».
10. Ошанин Л. Антропологический состав населения Средней Азии и этногенез её
народов. Часть 3. — Издательство Ереванского университета, 1959. Цитата: «В X в., к
которому относятся сообщения арабских географов, тюрками, окружавшими Хивинский
оазис, были туркмены…»
11. Sh.M.Mi ziyoye . Milliy a aqqiyo yo'limizni qa 'iya bilan da om e i ib, yangi bosqichga
ko„ a amiz. 1- om, –T.: “O'zbekis on”, 2017.
