ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-12
1089
TA'LIM MUHITI O'ZGARISHLARI O'RTA MAKTAB O'QUVCHILARINING
AKADEMIK MOSLASHUVI
Rus amo a Zilola Muhammadg'olib qizi
Ano a siya:Ushbu maqola a'lim muhi i o'zga ishla ining o' a mak ab o'qu chila ining akademik
moslashu iga a'si ini ahlil qiladi. O' a mak abga o' ish, mak ab ko'chi ishla i a a'lim izimidagi
o'zga ishla o'qu chila ning bahola i, mo i a siyasi a emo sional hola ini pasay i ishi mumkinligi,
shuningdek, ij imoiy-iq isodiy a e nik omilla bu ja ayonni yanada mu akkablash i ishi ko' sa ilgan.
DREEM o'lcho la i, c oss-lagged modella a bosqich-muhi mosligi naza iyasi asosida o' kazilgan
adqiqo la na ijala i asosida, akademik moslashu ning mexanizmla i chuqu yo i ilgan. Maqola xa
omilla i (mak ab o'lchami, kon lik la ) a himoya omilla i (ij imoiy qo'llab-qu a lash) ni muhokama
qiladi hamda a'lim in e en siyala ini akli e adi. Na ijala a'lim muhi ini boshqa ish o qali
o'qu chila ning uzoq mudda li mu a aqiya ini a'minlash muhimligini a'kidlaydi.
Kali so'zla : Ta'lim muhi i o'zga ishla i, o' a mak ab o' ishi, akademik moslashu , mak ab
ko'chi ishla i, bosqich-muhi mosligi naza iyasi, DREEM o'lcho la i, o'qu mo i a siyasi, ij imoiy-
emo sional moslashu , a'lim in e en siyala i, o'qu na ijala i.
CHANGES IN THE EDUCATIONAL ENVIRONMENT ON ACADEMIC ADJUSTMENT
OF SECONDARY SCHOOL STUDENTS
Rus amo a Zilola Muhammadgalib kizi
Abs ac : This a icle analyzes he impac o changes in he educa ional en i onmen on he academic
adjus men o seconda y school s uden s. I is shown ha he ansi ion o seconda y school, school
ans e s, and changes in he educa ional sys em can educe s uden s' g ades, mo i a ion, and
emo ional s a e, and ha socioeconomic and e hnic ac o s u he complica e his p ocess. Based on
he esul s o s udies conduc ed on he basis o DREEM measu es, c oss-lagged models, and s age-
en i onmen i heo y, he mechanisms o academic adjus men a e explo ed in dep h. The a icle
discusses isk ac o s (school size, con lic ) and p o ec i e ac o s (social suppo ) and sugges s
educa ional in e en ions. The esul s emphasize he impo ance o ensu ing long- e m success o
s uden s by managing he educa ional en i onmen .
Keywo ds: Educa ional en i onmen changes, high school ansi ion, academic adjus men , school
ans e s, s age-en i onmen i heo y, DREEM measu es, lea ning mo i a ion, socioemo ional
adjus men , educa ional in e en ions, lea ning ou comes.
ИЗМЕНЕНИЯ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СРЕДЕ И ВЛИЯНИЕ НА АКАДЕМИЧЕСКУЮ
АДАПТАЮЩУЮСЯ УЧАЩИХСЯ СРЕДНЕЙ ШКОЛЫ
Рустамова Зилола Мухаммадгалиб кизи
Аннотация: В данной статье анализируется влияние изменений в образовательной среде на
академическую адаптацию учащихся средней школы. Показано, что переход в среднюю школу,
переводы между школами и изменения в системе образования могут снижать успеваемость,
мотивацию и эмоциональное состояние учащихся, а социально-экономические и этнические
факторы еще больше осложняют этот процесс. На основе результатов исследований,
проведенных с использованием методики DREEM, кросс-лаговых моделей и теории
соответствия стадии и среды, подробно изучаются механизмы академической адаптации. В
статье рассматриваются факторы риска (размер школы, конфликт) и защитные факторы
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-12
1090
(социальная поддержка) и предлагаются образовательные меры вмешательства. Результаты
подчеркивают важность обеспечения долгосрочного успеха учащихся путем управления
образовательной средой.
Ключевые слова: изменения в образовательной среде, переход в старшую школу,
академическая адаптация, переводы в другие школы, теория соответствия стадии развития и
окружающей среды, показатели DREEM, мотивация к обучению, социально-эмоциональная
адаптация, образовательные вмешательства, результаты обучения.
KIRISH
Ta'lim muhi i o'zga ishla i, xususan, mak ab o' kazishla i a a'lim izimidagi o'zga ishla , o' a
mak ab o'qu chila ining akademik moslashu iga sezila li a'si ko' sa adi. O' a mak ab da i
o'qu chila ning i ojlanishida muhim bosqich bo'lib, bu da da ula jismoniy, emo sional a kogni i
o'zga ishla ni boshdan kechi adi. Shu bilan bi ga, a'lim muhi idagi o'zga ishla – masalan,
boshlang'ich mak abdan o' a mak abga o' ish, mak ab ko'chi ishla i yoki a'lim isloho la i –
o'qu chila ning o'qu mo i a siyasi, bahola i a ij imoiy aloqala iga salbiy a'si ko' sa ishi mumkin.
Ushbu o'zga ishla hayo iy ja ayon naza iyasi (li e cou se heo y) a bosqich-muhi mosligi
naza iyasi (s age-en i onmen i heo y) doi asida ahlil qilinganda, o'qu chila ning yangi muhi ga
moslashu i mu akkab ja ayon ekanligi ma'lum bo'ladi. Mazku maqola a'lim muhi i o'zga ishla ining
o' a mak ab o'qu chila ining akademik moslashu iga a'si ini chuqu yo i ib, xa a himoya
omilla ini ko' ib chiqadi hamda a'lim siyosa i uchun a siyala be adi
Ta'lim muhi i o'zga ishla i, xususan, mak ab o' kazishla i, o'qu chi ko'chi ishla i yoki a'lim
izimidagi isloho la , o' a mak ab o'qu chila ining akademik moslashu iga sezila li a'si ko' sa adi,
chunki bu ja ayonla o'qu chila ning o'qu aoliya i, mo i a siyasi a emo sional hola ini buzishi
mumkin. Ushbu o'zga ishla hayo iy ja ayon naza iyasi (li e cou se heo y) doi asida ko' ib
chiqilganda, a'lim muhi i o'zga ishla i o'qu chila ning i ojlanish aek o iyala ini o'zga i ishi,
ij imoiy aloqala ni buzishi a yangi kon eks la bilan o'za o a'si ni alab qilishi mumkin, bu esa
akademik a ij imoiy-emo sional moslashu ni mu akkablash i adi. Masalan, o' a mak abga o' ish
da ida o'qu chila ning bahola i a s anda lash i ilgan es na ijala i pasayishi kuza iladi, bu esa
o'qu mo i a siyasi a da sga qa nashu ning kamayishi bilan bog'liq, chunki yangi mak ab muhi i
ka a oq sin la , mu akkab jad al a kam oq shaxsiy e' ibo ni o'z ichiga olishi mumkin. Bunday
o'zga ishla , ayniqsa, shaha lik, kam a'minlangan a ozchilik gu uhla iga mansub o'qu chila uchun
xa li bo'lib, ula ning o'qu ni ashlab ke ish xa ini oshi adi, chunki ij imoiy-iq isodiy hola a e nik
nomu o iqlik (masalan, mak abda o'z e nik gu uhining kamligi) moslashu ni yanada qiyinlash i adi.
Akademik moslashu ni chuqu oq ahlil qilganda, o'qu chila ning xa i-ha aka i a kogni i aolligi
o' asidagi o'za o bog'liqlik muhim ahamiya ga ega: masalan, o'qu chi-o'qi u chi munosaba la dagi
kon lik la xa i-ha aka i aolligini pasay i adi, na ijada o'qu na ijala i yomonlashadi, bu esa o' ish
da ida (masalan, boshlang'ichdan o' a mak abga) bu nou (cha chash) a emo sional s essni
kuchay i adi. C oss-lagged modella asosida o' kazilgan adqiqo la shuni ko' sa adiki, yuqo i o'qu
na ijala i kelajakda kogni i aollikni oshi adi, ammo o'qi u chi bilan kon lik la bu ja ayonni buzadi,
na ijada o'qu chila ning mak abga moslashu i ikki yilgacha cho'zilishi mumkin. Bundan ashqa i,
mak ab ko'chi ishla i (school mobili y) akademik moslashu ga salbiy a'si ko' sa adi:
o'qu chila ning GPA (o' acha baho) ko' sa kichi mak ab o'zga ishi yilida 0.02 ballga pasayadi, ammo
bu o'zga ish ij imoiy, u a joy a oila iy muhi dagi pa allel o'zga ishla bilan bi ga bo'lsa, akademik
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-12
1091
pasayish yanada keskinlashadi, chunki ij imoiy aloqala buzilishi a oila iy beqa o lik o'qu
u inasini buzadi. Bunday hola da, gu uhli ko'chi ishla (masalan, bu un sin ning o' ishi) ney al a'si
ko' sa adi, ammo indi idual ans e la , ayniqsa, oila iy muammola yoki moliya iy qiyinchilikla
onida, moslashu ni sekinlash i adi a o'qu mo i a siyasini pasay i adi.
Ta'lim muhi ining akademik moslashu ga a'si ini baholashda, DREEM (Dundee Ready Educa ion
En i onmen Measu e) o'lcho la i muhim ol o'ynaydi: o'qu chila ning o'qu ja ayoni, o'qi u chila ,
o'z-o'zini baholash a muhi haqidagi qa ashla i emo sional, xa i-ha aka i a kogni i aollikni
belgilaydi, na ijada akademik na ijala (masalan, GPA) 6% gacha izohlanadi. Ushbu bog'liqlik,
ayniqsa, o' a mak abda sezila li, chunki yangi muhi da o'qu chila ning o'z-o'zini baholashi a muhi
qa ashla i kogni i aollik o qali na ijala ni osi achilik qiladi, ammo emo sional aollikning a'si i
kam oq. Xa omilla i o asida ka a mak ab o'lchamla i, o'qu chi-o'qi u chi munosaba la ining
pasayishi a e nik nomu o iqlik aj alib u adi, bu esa o'qu chila ning mak abga mansublik hissi a
bahola ini pasay i adi, ayniqsa, a o-ame ikalik a la ino o'qu chila da. Himoya omilla i esa ij imoiy
aloqala a moqla i (social con oys) – oila, engdoshla a o'qi u chila ning qo'llab-qu a lashi –
o qali amalga oshi iladi: masalan, o a-onala moni o ingi a ijobiy engdosh aloqala i o' ish da idagi
pasayishla ni yumsha adi, na ijada o'qu ni ashlab ke ish xa ini kamay i adi.
Uzoq mudda li adqiqo la shuni ko' sa adiki, o' a mak abga o' ish aek o iyasi indi idual a qla ga
ega: ba'zi o'qu chila ez moslashsa, boshqala i uzoq mudda li disengajmen ( aollik pasayishi) ni
boshdan kechi adi, bu esa a'lim muhi idagi o'zga ishla ni indi idual i ojlanish bosqichi a muhi
mosligi (s age-en i onmen i ) naza iyasi bilan izohlaydi. Bunday o'zga ishla na aqa akademik,
balki emo sional moslashu ni ham a'si laydi: o' ish da ida ash ish, yolg'izlik a dep essiya oshadi,
ammo ijobiy ij imoiy aloqala bu hola ni yumsha ishi mumkin. Na ijada, a'lim siyosa i
in e en siyala ga (masalan, o' ish das u la i, o'qi u chi eningla i) e' ibo qa a ishi ke ak, chunki
ula bahola a da sga qa nashu ni yaxshilaydi, ayniqsa, xa gu uhla ida. Ushbu yondashu a'lim
muhi i o'zga ishla ini boshqa ish o qali o'qu chila ning uzoq mudda li akademik mu a aqiya ini
a'minlaydi, chunki moslashu na aqa shaxsiy, balki ij imoiy-iq isodiy engsizlikla ni ba a a e ish
osi asi hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la o'yxa i
1. Whi ley, J., Rawana, J. S., & B ownlee, K. (2014). The impac o he educa ional en i onmen
on s uden engagemen : A longi udinal s udy using he Dundee Ready Educa ion En i onmen
Measu e (DREEM). PMC. h ps://pmc.ncbi.nlm.nih.go /a icles/PMC11545942/
2. Meh o a, S., & Swanson, E. (2021). The E ec o School Mobili y and Concu en Changes
on S uden s' Academic Pe o mance. ERIC. h ps://e ic.ed.go /?id=ED605578
3. G uman, D. H., Ha achi, T. W., Abbo , R. D., Ca alano, R. F., & Fleming, C. B. (2008).
Longi udinal e ec s o s uden mobili y on h ee dimensions o elemen a y school engagemen . Child
De elopmen , 79(6), 1833-1852.
h ps://hhs.sau70.o g/uploaded/Hano e _High_School/Lib a y/S a _Resea ch/Middle_Schoo
l_T ansi ion_S ess.pd
4. Eccles, J. S., Midgley, C., Wig ield, A., Buchanan, C. M., Reuman, D., Flanagan, C., & Mac
I e , D. (1993). De elopmen du ing adolescence: The impac o s age-en i onmen i on young
adolescen s' expe iences in schools and in amilies. Ame ican Psychologis , 48(2), 90-101.
h p://educa ion-web iles.s3.amazonaws.com/a p/ga p/a icles/eccles93b.pd
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-
2.889, 2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-12
1092
5. Hughes, J. N., Luo, W., Kwok, O. M., & Loyd, L. K. (2008). Teache -s uden suppo , e o ul
engagemen , and achie emen : A 3-yea longi udinal s udy. Jou nal o Educa ional Psychology,
100(1), 1-14. h ps://pmc.ncbi.nlm.nih.go /a icles/PMC3701161/
6.
