scieee Science in your language
[en] (orig)

Patronage and indebtedness Portugal, Castile and the Papal Court around the year 1300

Abstract

Based on previously unexamined documentation at Lisbon, Braga and the Vatican, this paper considers two separate but related matters for the history of Portugal: the role of Cardinal Giacomo Colonna in the foundation of the Lisbon Studium Generale, and the use of Portuguese gold at the court of Pope Boniface VIII to purchase the dispensation for the marriage of Fernando IV of Castile to Constança of Portugal. It also demonstrates the bankrupt state of the Castilian crown after ten years of Fernando IV’s rule.

Read accessible full text

Patronage and indebtedness Portugal, Castile and the Papal Court around the year 1300

Author: Linehan, Peter
Publisher: Universidad de Sevilla
Year: 2007
Source: https://idus.us.es/bitstreams/7462d0de-cc26-427a-a01f-64eaf195b4c5/download
HID 34 (2007) 147-158
HID 34 (2007)
PATRONAGE AND INDEBTEDNESS:
PORTUGAL, CASTILE AND THE PAPAL
COURT AROUND THE YEAR 1300*
Pe e li n e h A n
S John’s College
Uni e si y o Camb idge
In he s anda d biog aphies o Boni ace VIII conside a ion o Po uguese a -
ai s has been la gely igno ed, wi h Boase o example, in his s ill aluable s udy,
limi ing himsel o he obse a ion ha nego ia ion o he 40 a icles o he Po -
uguese Chu ch (‘a piece o wo k ha aised p oblems and o med opinions’, and
one in which he hen Ca dinal Benede o Cae ani was in ol ed) ‘mus be gi en
no small place in he genesis o Cle icis laicos and unam sanc am’.1 Such is he
con ex , bu no he con en , o he p esen no e.
A he ime o Nicholas IV’s elec ion in Feb ua y 1288, o hi een long
yea s he king and kingdom o Po ugal had been su e ing he consequences o
excommunica ion and in e dic , as speci ied in ‘De egno Po ugalie’, G ego y X’s
‘cons i u ion, o dinance and p o ision’ o Sep embe 1275.2 The g a i y o hese
consequences was desc ibed by he pope in a ious communica ions o King
Dinis, on he one hand he cumula i e e ec s o dep i a ion o he sac amen s,3 on
he o he he abuses epo edly in lic ed upon ecclesias ics by laymen who, unde
co e o cus om (‘which i we e be e o call co up ion’), we e claiming ha hei
pa onal igh s en i led hem and hei amilies o o ce hemsel es upon chu ches
and monas e ies, demanding hospi ali y, looding he clois e s wi h dubious com-
pany, and obbing he men o eligion no only o he con en s o hei la de s bu
also o he solace o hei beds.4
* I am g a e ul o Ma ia João B anco, And é Vi ó ia, and membe s o he LZR Semina (Uni e -
si y o Camb idge) o he bene i o hei p ecious assis ance.
1. T. S. R. Bo A s e , Boni ace VIII (London, 1933), 18. Likewise, A. PA A V i C i n i BA g l i A n i , Boni acio
VIII (Tu in, 2003), 27n.
2. Reg. G eg. X, 628; summa ized in A. he C u l A n o , His . de Po ugal, III. 173-6.
3. ‘Hec es o ma’, 16 Ma ch 1289: Reg. Nich. IV, 718; A. D. de Sousa Co s A , ‘Concilio p o in-
cial de Compos ela ealizado em 1292, com a pa icipação de bispos po ugueses, e a da a do e ec uado
no empo do A cebispo D. João A ias. (No ambien e das Conco da as de el-Rei D. Dinis)’, I ine a ium,
32 (1987), 393-470, a p. 410.
4. ‘… p e enden es ex abusu consue udinem que dicenda es po ius co up ela, ad monas e ia e
ecclesias p edic a causa exigendi e accipiendi iolen e hospi ia p o sue olun a is libi o cum comi i a
148
HID 34 (2007) 147-158
PETER LINEHAN
Since he dea h o he Po uguese pope, John XXI, in May 1277 and in Feb-
ua y 1279 ha o A onso III, econciled o Rome jus as he g im eape eached
ou o him, he some ime a chbishop o B aga, Ca dinal O doño Ál a ez (albei
no himsel Po uguese, as adi ionally claimed) had been on hand o o e see Po -
uguese in e es s. And bo h be o e and a e he ca dinal’s dea h in he las mon hs
o 1285 he e had been abo i e a emp s a nego ia ion:5 he beginnings o app ox-
ima ion owa ds a se lemen o papal-Po uguese di e ences, he Po uguese con-
sequences o which we e o p o e mo e a - eaching e en han Boase sugges ed,
p eceded 1288.6 Ne e heless, i was no un il he June o ha yea ha D. Dinis
ga e he p ocess i m di ec ion by appoin ing wo o he mos no able o his up-
and-coming cle ics, Ma inho Pi es can o o É o a and João Ma ins de Soalhães,
canon o Coimb a, o ac as his p oc o s a he papal cou .7
Al hough a case migh be made o e isi ing he ensuing diploma ic ex-
changes and he complexi ies o he Ele en and hen he Fo y A icles,8 ha is no
my pu pose he e. Ins ead, I wish o ocus on ha pai o upwa dly mobile cle ics,9
in 1288 bo h o hem al eady oyal cle ks, and on one in pa icula o he in luen-
ial iends hey acqui ed a he papal cu ia.
I he indexes o he F ench School’s calenda s o he papal egis e s o he
yea s since Nicholas III c ea ed him ca dinal-deacon o S. Ma ia de Via La a in
1278 a e any hing o go by,10 Giacomo Colonna had hi he o had no pa icula
connexion wi h Po uguese a ai s. Bu by he end o 1289 João Ma ins was his
mili um, a mige o um e pedi um acceden es, ic ualia equen e a pe sonis monas e io um e eccle-
sia um p edic a um sibi pos ulan exhibe i e equen e cela io um panis, ini e annone alio umque
ic ualium cla es pe iolen iam apien es ic ualia ipsa non solum suis usibus necessa ia capiun sed
ea dissipan eno mi e e consumun ac, mulie es inhones as ple umque in oducen es, do mi o ia a-
um in a e ac lec os e pannos ipso um a um iolen e accipe e non e en u am pe se ipsos quam
suos amulos se ien es dic o um a um quie em clamo ibus e loquelis inhones is ac umul uosis in-
cessibus pe u ban es’: ‘Hii sun a iculi’, 3 Sep . 1289: (A[ qui o] D[is i al,] B[ aga], Cx. Bulas 1, no.
21=A chi io Seg e o Va icano, Reg. Va . 44, c. 458, o. 208 [Reg. Nich. IV, 1353]).
5. P. li n e h A n , The Ladies o Zamo a (Manches e , 1996), 100; idem & Ma ga i a o e s se V i l l A ,
‘A misa ibu ed omb and i s implica ions: Ca dinal O doño Ál a ez and his iends and ela ions’, Ri-
is a di S o ia della Chiesa in I alia, 57 (2003), 53-63.
6. Nicholas IV,‘Occu i ’, epi omizing he his o y o ela ions be ween Po uguese c own and Po -
uguese episcopa e since he pon i ica e o Clemen IV and he cou se o nego ia ions leading o he
40 A icles, he eby con i med subjec o a i ica ion by he poli ical na ion, and speci ying he cou se
o disciplina y ac ion o be ollowed in he e en o non-compliance by he king o his successo s (7
Ma ch 1289): Reg. Nich. IV, 717; A. me C A i , Raccol a di Conco da i su ma e ie ecclesias iche a la
San a Sede e le au o i à ci ili, I. 1098-1914 (Va ican Ci y 1954), 107-11.
7. Ibid., 105-6.
8. Co s A , ‘Concilio p o incial de Compos ela’, 406-14; idem, ‘D. F ei Tello, a cebispo-p imaz, e
as conco da as de D. Dinis’, in IX Cen ená io da dedicação da Sé de B aga. Cong esso In e nacional.
Ac as, II/i (B aga 1990), 283-316, a 300-5; F. F. lo P e s , ‘A p opósi o do con li o en e a Ig eja e Po u-
gal no empo de D. Dinis’ [1964], in lo P e s , Colec ânea de Es udos de His ó ia e Li e a u a, III (Lis-
bon, 1997), 185-94.
9. Fo Ma inho Pi e s , see H. V. Vi l A , As dimensões de um pode . A diocese de É o a na Idade
Média, Lisbon 1999, 74-9; o João Ma ins, J. A. Fe e i A , Fas os episcopães da Ig eja p imacial de
B aga (sec. III-sec. XX), II (Famalicão, 1930), 113-25.
10. Which hey may no be, hose o he Regis e s o Ma in IV being plainly de ec i e.
HID 34 (2007) 147-158
Pa onage and indeb edness: Po ugal, Cas ile and he papal Cou a ound he yea 1300 149
chaplain, and i was on he ca dinal’s ecommenda ion as well as ou o conside -
a ion o he king ha he was dispensed o enjoy a subs an ial po olio o eccle-
sias ical bene ices in plu ali y.11 Ea lie s ill, Ca dinal Giacomo had been busying
himsel wi h Po uguese a ai s, in he p e ious Ma ch enabling Vasco Pe es, one
o his Po uguese chaplains, o secu e an indulgence o he bishop o Viseu,12 and,
as is indica ed by ce ain no a ial anno a ions on he op-le co ne o he ec o
o he ins umen , making himsel esponsible o he acquisi ion o addi ional
eng ossmen s o he bull absol ing D. Dinis.13 I was h ough his agency ha in
Ma ch 1290 he pon i ins uc ed he new a chbishop o B aga, D. Tello, o con-
sec a e he Roman chu ch o S. Lucia ‘qua uo po a um’.14 And in he ollowing
May he was again ac i e, his ime in connexion wi h he issue o he papal p i i-
lege au ho ising he di ision along na ional lines o he O de o San iago.15
Nicholas IV’s bull o ounda ion o he Uni e si y o Lisbon (9 Augus 1290)
a o ds a u he example o he his o ical alue o such diploma ic minu iae. The
le e , ‘De s a u egni’, has been equen ly published.16 Bu hi he o no a en ion
has been paid o he in o ma ion on he igh o he old whe e he sc ibe iden i-
ied himsel .17 The e idence he e ha Po ugal’s p incipal iend a he papal cou
a he ime o he ounda ion o i s i s uni e si y was none o he han he same
Ca dinal Giacomo Colonna may go some way o explain why, in he yea s imme-
dia ely ollowing, ha ins i u ion’s p og ess was so e a ic. I was no only he hos-
ili y o he Lisbon locals speci ied by D. Dinis in Feb ua y 1308 ha caused he
mig a ion o he Po uguese s udium o Coimb a.18 I was also he s udium’s lack
o e he p e ious decade o an in luen ial champion a he papal cou .
Fo al hough Giacomo Colonna was one o he membe s o he college o
ca dinals o whom he elec ion as a chbishop o B aga o Ma inho Pi es, he can-
o o É o a and he ea lie o he king’s p oc o s o gain p omo ion, was e e ed
11. The chu ch o S. Miguel de A oo, dioc. Coimb a (wi h ca e o souls), canon ies and p ebends
in he chu ches o Lisbon, Coimb a and Lamego, ‘e quedam p es imonia sine cu a in di e sis eccle-
siis’, in addi ion o which he was now pe mi ed o enjoy ‘unum aliud bene icium, cum cu a el sine’:
Reg. Nich. IV, 1727 (1 Dec. 1289); p in ed Co s A , ‘Concílio p o incial’, 417-18.
12. IAN/TT, Sé de Viseu, mç. 11 (Pon i icios), no. 4, do se: ‘Mag[is e] Velascus Pe i capellanus
d[omi]ni Iac[obi] diac[oni] ca d[inalis] hanc impe [ a ] | indulgenciam p o d[omi]no Visen. ep[iscop]
o’: ‘Lice malo um incen o ’ (23 Ma ch 1289) = Reg. Nich. IV, 796.
13. IAN/TT, Cx. Bulas, mç. 8, no. 5: ‘ ian iiij. de manda o d[omi]ni Iac[obi]’ (meaning ‘make ou
eng ossmen s o his on he ins uc ion o Ca dinal Giacomo’): ‘Fili ca issime’ (23 Ma ch 1289) = Reg.
Nich. IV, 795. (The e was no o he Ca dinal Giacomo in he cu ia a his ime.)
14. Reg. Nich. IV, 2399 (13 Ma . 1290).
15. IAN/TT, C. E. (Bulas), cx. 4, no. 17 (Reg. Nich. IV, 7555): ‘Pas o alis o icii’, he sc ibe’s signa-
u e eading ‘Io. Gall. de manda o d[omi]ni Ia. ca d’. Io. Gall. – Iohannes de Gallicano – was a membe
o Ca dinal Giacomo’s amilia: G. F. nü s k e , ‘Un e suchungen übe das Pe sonal de päps lichen Kan-
zlei 1254-1304 [II]’, A chi ü Diploma ik, 21 (1975), 249-431, a 277-8.
16. Mos ecen ly by A. mo e i A d e sá, Cha ula ium uni e si a is Po ucalensis, I (1288-1377),
(Lisbon, 1966), 12-14. I appea s in he papal egis e as Reg. Nich. IV, 3102.
17. ‘Io. Gal. de man[da o] | .I. de Col[um]pna’: IAN/TT, Cx. Bulas, mç. 12, no. 2.
18. Reg. Clem. V, 2666; mo e i A d e sá, Cha ula ium uni e si a is Po ucalensis, I. 39-40.
150
HID 34 (2007) 147-158
PETER LINEHAN
o examina ion se en mon hs in o Boni ace VIII’s pon i ica e,19 he Colonna ca -
dinals’ subsequen qua el wi h he pon i and hei deposi ion om he college
o ca dinals in 1297 a ally damaged any cause wi h which hey we e associa ed.
Thus, while he Mon pellie s udium, also a ou ed by Nicholas IV, con inued o
p ospe , he Lisbon s udium languished.20 E idence o he pope’s un emi ing en-
de a agains he Colonna and hei associa es is ound h oughou Eu ope. In Po -
ugal, because Lau en ius de Fuscis de Be a, canon and a chdeacon o B aga, was
he chaplain and chambe lain o Ca dinal Pie o, he was dep i ed o his bene ices
and eplaced by ano he I alian absen ee, his one unquali ied o appoin men by
bo h age and o de s.21 Fo he same eason in e alia, in Cas ile a simila a e o e -
ook Bishop Velasco o Ciudad Rod igo.22
Exemp om his pe secu ion, e iden ly because hey enjoyed he a ou
o King Dinis, we e João Ma ins de Soalhães and Ge aldo Domingues, dean o
B aga, chaplain o Ca dinal Giacomo23 and in Oc obe 1297 Roman p oc o o João
Ma ins.24 By hen João Ma ins himsel was bishop o Lisbon, his e usal o accep
elec ion o he see o B aga in 1292 ha ing esul ed in he appoin men o Ma inho
Pi es.25 Now, a he eques o King Dinis, and doub less because he king had need
o him a home, he was dispensed om making he ‘ad limina’ isi o he papal
cou .26 Equally, hough, business o his own demanded his p esence a Rome, no-
ably an enqui y ini ia ed in No embe 1298 in o he complain o he bishop o
Coimb a, Ped o Collaço, ha his chu ch had su e ed eno mous loss on accoun o
he ans e o p ope ies o João Ma ins ‘no as bishop bu as a p i a e pe son’ by
Ped o’s p edecesso Aime ico.27 In Ma ch 1299 he case was being a gued a he
19. Reg. Bon. VIII, 344 (p in ed S. do m í n g u e z sá n C h e z , Documen os de Boni acio VIII (1294-1303)
e e en es a España [León, 2006], no. 120).
20. G. o m e s A n , ‘Nicolas IV e la onda ion de l’Uni e si é de Mon pellie ’, in E. me n e s ò , Nic-
colò IV: un pon i ica o a O ien e ed Occiden e (Spole o, 1991), 39-52.
21. Reg. Bon. VIII, 2164 (do m í n g u e z sá n C h e z , no. 476).
22. Reg. Bon. VIII, 2031 (do m í n g u e z sá n C h e z , no. 447).
23. As such, in Janua y 1292 he was dispensed o enjoy bene ices in plu ali y, including canon ies
a B aga, Lisbon, Coimb a and Lamego. One o he execu o s o his p o ision was he can o o É o a,
mA i n h o Pi e s : Reg. Nich. IV, 6504-5. See A. M. S. A. o d i g u e s e al., Os capi ula es B aca enses
(1245-1374): no ícias biog á icas (Lisbon, 2005), 59.
24. ‘In nos a p oposuis i’, 10 Oc . 1297, g an ing pe mission o bo ow up o 400 ma ks o sil e :
ADB, Ga . das No ícias Vá ias, no. 22. A loan o ha sum om he membe s o he Ammana i Com-
pany was aised la e ha mon h: ADB, Ga . das No ícias Vá ias, no. 23.
25. Abo e, n. 19. Acco ding o his accoun , ‘cum eum ex ce a causa de iu e non possin elige e,
pos ula un ’, bu João enounced he pos ula ion. H. V. Vi l A and M. C. B A n C o , ‘Se i , gou e ne
e legue : l’é êque Ge aldo Domingues (1285-1321)’, A Ig eja e o Cle o Po uguês no Con ex o Eu-
opeu (Lisbon, 2005), 95-116, a 100, sugges ha illegi imacy was he p oblem. I so, i did no s and
in he way o his elec ion o Lisbon in Ma ch 1294, a ca e ully o ches a ed a ai in which mis akes
we e a oided by es ing all powe s o elec ion in a single canon, Pe us Remigii: ADB, Ga . dos P i -
ilegios, 5. When ansla ing him (and his a chi e, whence his no e) o B aga in 1313 Clemen V ab o-
ga ed ‘omnem de ec um seu impedimen um quodlibe ’: ADB, Ga . dos A cebispos, 45.
26. ‘Celsi udinis ue li e is’, 4 Oc . 1297: ADB, Ga . das No ícias Vá ias, no. 21.
27. ‘… non amen sicu episcopo se anquam p i a e pe sone pe ipsum e he edes ipsius in pe -
pe uum possidenda concessi , ecep is ab eo p op e hoc quibusdam aliis casalibus que unc ad ipsum
HID 34 (2007) 147-158
Pa onage and indeb edness: Po ugal, Cas ile and he papal Cou a ound he yea 1300 151
La e an be o e he ac ing ‘audi o li e a um con adic a um’, Huguccio de Ve cel-
lis, canon o B uges.28 And a Anagni on 6 Sep embe 1301 bo h João Ma ins and
Ge aldo Domingues (since he p e ious yea bishop o Po o)29 we e he e in pe son
because i was in he papal p esence ha on ha day each o hem sough lea e o
bo ow h ee housand gold lo ins on he secu i y o hemsel es and hei sees.30
Loans such as hese, ea ma ked o p o ision o ‘necessi ies’ and ad ance-
men o hei chu ches’ a ai s, we e o cou se ou inely aised by p ela es a he
cu ia. Wha is in e es ing abou hese wo hough is ha i was on ha same day,
6 Sep embe 1301, ha he long-desi ed, and hugely expensi e, papal bull legi i-
mising Fe nando IV o Cas ile and his siblings was a las secu ed by he agen s o
Fe nando’s mo he , Ma ía de Molina.31
In he iumphal accoun o ha achie emen , one ha had been wo ked o
by ai means and oul o a decade o mo e, he Cas ilian ch onicle o Fe nan-
do’s eign made much o Ma ía de Molina’s success in sc imping and sa ing he
en housand sil e ma ks demanded by he pope. And i was common knowledge
how much he success o he nego ia ion owed o he exe ions o he papal e e -
enda y, he Cas ilian Pe us Hispanus.32
Al hough he na u e o he ela ionship be ween he h ee housand Po u-
guese gold lo ins and he en housand Cas ilian sil e ma ks is unce ain,33 ce ain
ema ks con ained in h ee le e s home om he king o A agon’s men a Rome
sheds some ligh on he ques ion. The i s , om Godo è de Foix and da ed 25 Au-
gus , old o he a i al h ee days ea lie o he bishops o Coimb a and Po o and
o wo o Fe nando IV’s knigh s (Fe nando being desc ibed, in acco dance wi h
A agonese ideology, as he son no o King Sancho bu o he ‘la e lo d Sancho
o Cas ile’). They had come o h ee easons: wo dispensa ions and a legi imi-
za ion. Thei p incipal in e es was in Fe nando IV’s union wi h Dinis’s daugh e ,
Cons ança (Jaume II o A agón’s niece) and ha o Dinis’s son A onso ( he u u e
A onso IV) wi h Fe nando’s sis e Bea iz. The legi imiza ion issue came las .34 The
Iohannem episcopum sue dum axa a ione pe sone e non a ione Ulixbonen. ecclesie pe ineban ’:
ADB, Ga . dos Cou os, no. 88.
28. Ibid.
29. Vi l A & B A n C o , ‘Se i , gou e ne ’, 103
30. Reg. Bon. VIII, 4121 (do m í n g u e z sá n C h e z , no. 816-17).
31. Reg. Bon. VIII, 4403 (do m í n g u e z sá n C h e z , no. 818).
32. A. mA C o s Po u s , ‘Los dos ma imonios de Sancho IV de Cas illa’, Escuela Española de A -
queología e His o ia en Roma: Cuade nos de T abajo, 8 (1956), 7-108; C ónica de Fe nando IV, c. 8
(p. 119a); P. li n e h A n , His o y and he His o ians o Medie al Spain (Ox o d, 1993), 540.
33. F. BA e h g e n , ‘Quellen und Un e suchungen zu Geschich e des päps lichen Ho - und Finanz-
e wal ung un e Boni az VIII’, Quellen und Fo schungen aus I alienischen A chi en und Biblio-
heken, 20 (1928-9), 114-237, a 234 (Oc . 1301, 3 ma che=5 lo eni au i). C . W. e. lu n , Financial
Rela ions o he Papacy wi h England o 1327 (Camb idge, Mass., 1939), 467, quo ing an exchange
a e o i e lo ins o he ma k.
34. ‘Episcopi Colimbe iensis [sic] e Po ugalensis nuncii egis Po ugalie e duo mili es Fe andi
ilii quondam domini Sancii de Cas ella in a e un Anagniam die ma is an e es um bea i Ba holo-
mei e ue un ob ime excep i [leg. ecep i] e aiun eis commissa ia. P imo es concessa dispensacio,
quod dic us Fe andus possi con ahe e ma imonium cum ilia ( egis) Po ugalensis (?) nep e es a,

152
HID 34 (2007) 147-158
PETER LINEHAN
au ho o he o he , Gue au d’Albala , w i ing on 14 Sep embe , epo ed ha he
had been in con e sa ion wi h ‘ he bishop’ (subsequen ly iden i ied as he bishop o
Lisbon), who s a ed ha he e e enda y (Pe us Hispanus) led hem o belie e ha
he ma e was a o egone conclusion. Bu he pope was causing complica ions. Fo
while he was p epa ed o make ee wi h dispensa ions, on he legi imiza ion ques-
ion his one objec was o sc ew as much as he could ou o ‘ hem’,35 ‘ hey’ appea -
ing o be he Cas ilian and Po uguese con ingen s collec i ely. Such was he pope’s
way wi h e e yone he wan ed money om.36
Bu by any accoun he e was dissension, he A agonese agen con inued, be-
cause he pope wan ed mo e gold han hey had b ough , and hey we e unwilling
o make up o he sho all in sil e .37 Wha he A agonese pe haps did no know
was ha some o ha gold had been used o und no Fe nando’s legi imiza ion bu
a he he dispensa ion o him o ma y he king o Po ugal’s daugh e ; in o he
wo ds, no o acquiescence in he consequences o he king o Cas ile’s pa en s’
inces bu o pe mission o him o commi inces o his own.38 So in ac , and
doub less on accoun o he e o s o F ench diplomacy o aise he s akes beyond
b eaking poin , Boni ace’s policy o milking pe i ione s ex ended o pe i ione s o
dispensa ions, wi h he esul ha a a c i ical momen o he his o y o Cas ile i s
ule was educed o u ning o a couple o Po uguese bishops in o de o ul il ob-
liga ions en e ed in o (a he ea y o Alcañices ou yea s ea lie ), o honou his
side o a dynas ic deal, and so bege a ‘ ijo de bendicion’ and law ul hei .39
secundo quod ilius egis Po ugalie possi con ahe e cum ilia p edic i domini Sancii, e cio quod
dominus papa legi imabi e habili abi p edic um Fe andum e a es suos ad successionem omnem,
que eis po e i (?) ob eni e’: H. Finke, Aus den Tagen Boni az VIII. (Müns e -in-W., 1902), xxiii. God-
o è was e iden ly misin o med abou he iden i y o he i s Po uguese p ela e. C . he epo o
ano he A agonese agen , Gue au d’Albala , and his knowledge o he bishop o Lisbon: ‘…quod oc-
a a die assump ionis bea e Ma ie [22 Augus ] [ ene u]n Anagniam episcopus Lixbonensis e epis-
copus Po ugalensis cum quibusdam mili ibus Cas ellanis e quodam a e Uclesii, qui consue i esse
in Lo cha, e ue un pe papam e e e enda ium mi abili e bene ecep i e illa die cum e e enda io
comede un . Pecie un au em a papa, u dispensa e , quod in e ilios domini Sancii e egis Po ugalie
possin con ahi ma imonia. I em e quod legi ima e ilios dic i Sancii e eos edde e habiles ad egni
successionem e quod pe suam dispensa ionem e decla acionem: hiis in ellec is sec e e ab episcopo
Lixbonensi, cuius no i iam magnam e amilia i a em habui, cum os, se enissime domine, ad egem
Po ugalie me misis is’ [my emphasis]: idem, Ac a A agonensia, I (Be lin, 1908), 102-3. Fo Albala ’s
p esence in Po ugal in 1294, e e ed o he e: ibid, 106.
35. In le e s da ed en days a e issue o he bull o legi imiza ion, he pope was a pains o empha-
sise he eno mi y o wha he had g an ed: an ac o g ace ha abolished he in amy o he king’s pa en s
and cleansed he blackened epu a ion o he oyal house, o which he e was no p eceden (‘auc o i-
as’) in his p edecesso s’ ac s, he insis ed: Reg. Bon. VIII, 4404 (dó m i n g u e z sá n C h e z , no. 819).
36. ‘…quod e e enda ius ece a eos eni e, quasi supe e ce a. Se modo papa in icaba nego-
cia. Nam supe ma imoniis con ahendis in e p edic os oleba dispensa e liben e . Se supe legi i-
macione non i a ci o. (…) Papa amen non p op e aliud ab ini io exage a i negocium, nisi u maio em
peccuniam posse ex o que e ab eis. Talem enim modum se a in omnibus, a quibus peccuniam spe a
habe e. (…)’: Fi n k e , Aus den Tagen., xx ii-xx iii.
37. ‘Nunc au em es dissensio in e eos, quia papa pe i au um e plus quam apo a e in , ipsi nol-
un da e ma chas a gen i ad alo em au i’: ibid., xx iii.
38. Cons ança was he g ea g and-daugh e o Al onso X, Fe nando he g andson.
39. C . li n e h A n , His o y and he His o ians, 539-40. Fo Cas ile’s ac u ed economy and socie y a
his ime, see C ón. Fe nando IV, c. 3 (p. 110a), and he epo o he A agonese agen Be na de Sa ía
HID 34 (2007) 147-158
Pa onage and indeb edness: Po ugal, Cas ile and he papal Cou a ound he yea 1300 153
As Fe nando IV eely acknowledged almos ou yea s la e , h ee housand
o he six housand lo ins hey had bo owed be ween hem had gone owa ds he
cos o ha dispensa ion: ‘Sepades que don Johan, obispo de Lixbona, e don Gi-
aldo, obispo del Po o, me p es a on en co e de Roma, po a la mi despensaçion,
es mill lo ines d’o o,’ and ha he had unde aken o epay hem o e h ee yea s
om he en s o he ci y o Se ille: ‘E yo o e po bien de gelos pone en las en as
de y, de Seuilla, quelos ayan d’aqui a es años, cada año mill lo ines’ -- hough he
migh as well ha e done so om he e enues o he Cas ilian Chu ch, which, a e
ebuking him and his p edecesso s o ha ing helped hemsel es o o mo e han
six y yea s, he pope had licensed him o con inue o do o a u he h ee.40
In Sep embe 1301 i had been al oge he o he ad an age o D. Dinis o ha e
Fe nando IV’s successional quali ica ions a ended o, o he was jus ou mon hs
away om ma ying his daugh e o him.41 In he sp ing o 1304 he allowed him-
sel o be pe suaded by his wi e, Isabel o A agón, o subsidize his son-in-law o
he une o a million ma a edíes.42 Mo eo e , he was also seeking o ad ance he
p ospec s o his bas a d son A onso Sanches, and o secu e o him a dispensa ion
o ma y a lady o whom he was ela ed in he e y same deg ee as Fe nando IV’s
pa en s had been. In Oc obe 1302 he pon i e e ed he ma e o he dependable
judgmen o Bishops Fe nando Ma ins o É o a and ... João Ma ins o Lisbon.43
As o he easons o he bishops’ anxie y abou epaymen almos ou yea s
la e , he dea h o Boni ace VIII in Oc obe 1303 and he ea lies s ages o he
p ocess e e sing he an i-Colonna measu es o 1297 p o ide he beginnings o
an answe . Du ing he acancy ollowing Benedic XI’s b ie pon i ica e, he pub-
lica ion, in Pa is in ea ly Sep embe 1304, o Guillaume de Noga e ’s p o es a-
iones, wi h hei desc ip ion o Boni ace as ‘no ue pope’ bu as a ‘ hie and
obbe ’, he e ic, idola e , sodomi e e c. was ollowed by umou s o he ehabil-
i a ion o he Colonna. Again, news o his was p omp ly con eyed home by he
A agonese oyal agen s a Rome.44 And in Ap il 1305, wi h he papal acancy con-
inuing, so did he chu ch o Toledo’s man a Pe ugia in a le e ull o gossip, u-
mou and ac , a i id le e conce ning he ‘bad s a e’ o he ci y o Rome and
he a med bands o Colonna and O sini igh ing o con ol i – hough o ou pu -
poses wha is o pa icula in e es is he s eng h o suppo i epo ed o he
iew ha ‘e e y hing ha Boni ace did has o be e oked and annulled, being
he wo k o one who was no pope’: p ecisely as Boni ace himsel had e oked
and annulled e e y hing ha his p edecesso Celes ine V had done, ega ding he
on 20 June 1301, ‘la e a de Cas ela es en o anol es amen e y a g an ca es ia’: A. gi m é n e z so l e ,
Don Juan Manuel. Biog a ía y es udio c í ico (Za agoza, 1932), 251.
40. Appendix II, lin. 25-27; Reg. Bon. VIII, 4407 (do m í n g u e z sá n C h e z , no. 820).
41. C. go n z á l e z mí n g u e z , Fe nando IV de Cas illa (1295-1312). La gue a ci il y el p edominio
de la nobleza (Vi o ia, 1976), 128.
42. Ibid., 153. C . Fi n k e , Aus den Tagen, xx iii: ‘P e e ea, incli e domine, dixi michi episcopus
Lixbonensis, quod se epu a cle icum es um’ (G. de Albala o Jaume II o A agón).
43. Reg.Bon.VIII, 4937 (do m í n g u e z sá n C h e z , no. 936); Vi l A , As dimensões, 69-74.
44. J. Co s e , Boni ace VIII en p ocès. A icles d’accusa ion e déposi ions des émoins (1303-1311)
(Rome, 1995), 218-19, 241-4; Fi n k e , Ac a A agonensia, I. 185.
154
HID 34 (2007) 147-158
PETER LINEHAN
O de o San iago o example.45 Fo , e en wo se han Boni ace’s Celes ine, i was
now being said ha Boni ace himsel had no only no been pope; he had no e en
been Ch is ian; he had been he enemy o Ch is , a Pa a ene and ‘omne sin ley’:46
cha ges plainly based on Noga e ’s accusa ions. To he a chbishop o Toledo as he
ead his i s implica ion would ha e been ala mingly clea .
In b ie , i all he la e pope’s ac s we e annulled, he oyal dispensa ion o
1301 would be wo hless, and he king o Cas ile would e e o being a bas a d
wi hou igh o succession. I Boni ace had no been pope, he king o Cas ile’s
dispensa ion was no dispensa ion, and i his dispensa ion was no dispensa ion,
many consequences ollowed, o which he likelihood ha he king would eel no
p essing anxie y o epay hose who had helped him acqui e a now wo hless doc-
umen was a guably he leas impo an – excep o cou se o he bishops o Lis-
bon and Po o. Such no doub was he conclusion ha occu ed o Fe nando IV’s
Po uguese c edi o s, one o whom, Ge aldo Domingues o Po o, was in Cas ile
be ween Janua y and Ap il 1305 ep esen ing D. Dinis a he a i ica ion o he
A bi a ion o To ellas which ma ked he end o en-yea s o wa a e be ween
Cas ile and A agón: he conclusion o a diploma ic p ocess based on he assump-
ion ha Fe nando’s i le was good.47 Now, as he pa ies assembled a he Cis e -
cian monas e y o Hue a on he Cas ilian-A agonese bo de , ha assump ion was
h own in o doub .
The dea h in mid-Ap il o Fe nando’s Jewish almoxa i e, Samuel de Vil o-
ado, he only man e en emo ely capable o educing he oyal inances o o de ,48
cons i u ed a u he e e se o he king’s c edi o s. Bu Fe nando had pledged his
Se ille e enues as secu i y, so a e hei appoin men a Lisbon on 2 June hi he
he bishops’ agen s be ook hemsel es.49 They had al eady secu ed om he king
le e s pa en and a manda e add essed o he ecabdado es o his en s a Se ille,
o de ing epaymen o he deb o e a pe iod o h ee yea s, wi h he o me speci-
ying imp essi e sanc ions in he e en o non-compliance.50 Jus how emp y hose
h ea s we e was now e ealed when he deb -collec o s eached Se ille and p e-
sen ed hei documen a ion o Samuel Abenxuxem, he king’s almoxa i e, a his
house in he jude ía he e. F us a ingly, a his poin o he na a i e he documen
45. A. BA o l o m e i o m A g n o l i , ‘Le bolle di Celes ino V cassa e da Boni acio VIII’, A chi um Hi-
s o iae Pon i iciae, 37 (1999), 61-83. Fo he e ec o he e oca ion on he peninsula s a us o he
O de o San iago, see D. W. lo m A x , ‘El ey Don Diniz de Po ugal y la O den de San iago’, Hidal-
guía, 30 (1982), 477-87, a 481-3; P. A. li n e h A n and P. N. R. zu s h i , ‘Fia A. The ea lies known oll
o pe i ions signed by he pope (1307)’, English His o ical Re iew, 122 (2007), 998-1015, a 1004-5.
46. M. gA i B o i s d e BA l l e s e o s , ‘Roma despues de la mue e de Boni acio VIII’, Bole ín de la Real
Academia de la His o ia, 84 (1924), 351-6, a 353.
47. go n z á l e z mí n g u e z , Fe nando IV, 177, 196-7.
48. Ibid., 140, 204.
49. Appendix I.
50. A ienza, 8, 10 Ma ch 1305: ‘E non agan ende al po ninguna mane a, si non, a los cue pos τ a
quan o ouiesen, me o na ia po ello’ (Appendix II, lin. 17). Paymen was s ipula ed in he pe iod be-
ween 1 Decembe and ‘[el] dia de la çinquesma’ (Quinquagesima, which in he yea 1304-5 had allen
on 28 Feb ua y). On 2 June he e m had been s a ed o be Pen ecos , i.e. ou days la e : Appendix I.
HID 34 (2007) 147-158
Pa onage and indeb edness: Po ugal, Cas ile and he papal Cou a ound he yea 1300 155
published below is badly damaged. Bu enough o i is legible o demons a e he
p eca ious s a e o he oyal inances.
The almoxa i e declined o make paymen s om he income o ‘la F on e a’
because he king had commi ed i o ‘Johan Nunez -- Juan Núñez de La a – ade-
lan ado de la on e a, one o Fe nando’s p incipal o men o s and a long- e m ad-
he en o he La Ce da claiman o he Cas ilian h one.51 Nei he he king no Juan
Núñez had au ho ised him o make disbu semen s. And e en i he had he could no
ha e done so since, wha wi h hoa ding o whea by he municipali ies, he Mili a y
O de s, he e ce os and he g ain-wa ehouses, he supplying o Al onso Pé ez de
Guzmán’s equi emen s a Ta i a, he p oblems o de ence h oughou he egion,
and wha was owed o hose who had o ha e money ‘en la nomina del Rey’ he e
was a de ici in he accoun s o some 800,000 ma a edíes and no hing o be had.52
So a had oyal au ho i y slipped by 1292 ha Sancho IV had ound himsel
obliged o coun e sign his own manda es.53 By July 1305 i had slipped u he :
Fe nando IV had his cheques e used. Ci il o de had no been es o ed by he
ending o ci il wa . The king o Cas ile was ou side his own iscal loop while he
independence enjoyed by his Jewish almoxa i e a Se ille demons a ed his own
impo ence and he u ili y o he legisla ion dec eed a he ecen co es o Medina
del Campo, no leas he p ohibi ion o he likes o D. Samuel om holding pub-
lic o ice.54 While he ca ee s o his wo Po uguese c edi o s lay be o e hem, wi h
p imacy in he one case and bu che y in he o he ,55 o Cas ile and i s ule in he
summe o 1305 he only immedia e p ospec was bank up cy.
51. go n z á l e z mí n g u e z , Fe nando IV, passim; S. R. do u B l e d A y , The La a Family. C own and no-
bili y in medie al Spain (Camb idge, Mass., 2001), 92-5.
52. C . he ‘Nómina de la F on e a’ o 1290, p in ed F. J. he n á n d e z , Las en as del ey. Sociedad
y isco en los einos cas ellano-leonesas del siglo XIII (Mad id, 1993), I.391-418.
53. F. J. he n á n d e z & P. li n e h A n , The Moza abic Ca dinal. The li e and imes o Gonzalo Pé ez
Gudiel (Flo ence, 2004), 352.
54. Co es de los an iguos einos de León y de Cas illa, ed. Real Academia de la His o ia, I (Mad id
1861), 172-9 (§9: ‘O osi a lo que nos pidie on que los judios non uesen cogedo es nin sob e cogedo-
es nin a endado es, enemos po bien que lo non sean’).
55. Ge aldo Domingues was ansla ed o he see o Palencia in 1307 (bo owing a u he 6,000 lo-
ins a A ignon o assis he p ocess). The e he was able o a end on D. Cons ança, one o hose whose
ma iages he had helped acili a e in 1301. As bishop o É o a, he was done o dea h in 1321 by ano he
bene icia y o Pope Boni ace’s acquiescen a i ide in such ma e s, he bas a d p e ende o he Po u-
guese h one A onso Sanches (abo e, p. 217): IAN/TT, C. E. (Bulas), cx. 4, no. 39; Vi l A and B A n C o ,
‘Se i , gou e ne ’, 95 .