Ʃƣ ƣƢƫƣǁƞƶ Ʃƽƺƹƫơƶƣ ᇳᇳ
ơƩƻƢơ Ɵǀ
ƽƫƴ ƺƺƻƣƽ
ưƺƣƽƢ ƣǁƣƶƿ
؟ؘؘؗء ᄩ ؕآئاآء
Fo use by he Au ho only | © 2018 Koninklijke B ill NV
ᇙ ؞آءء؞؟؝؞ؘ ؕإ؟؟ ءةᄕ ؟ؘؘؗءᄕ ሜሚማሢ ᄩ ؗآᄘ ማሚᄙማማሠምᄧሣሡሢሣሚሚሞምሟማሢሡሟᇇሚማሚ
ƣƞƾƾƣƾƾƫƹƨ ƻƞƹƫƾƩ Ʃƽƺƹƫơƶƣ ƽƫƿƫƹƨ ƟƣƤƺƽƣ ᇻᇲᇲᄘ
Ʃƣ ƽƞƢƫƿƫƺƹ ƺƤ ƺƸƻƫƶƞƿƫƺƹ ƫƹ ǁƫƣƢƺ ƞƿ ƿƩƣ ƹƢ
ƺƤ ƿƩƣ ƫƹƿƩ ƣƹƿǀƽDŽ
ƶơƹƩƧƶ Ƽƹƻƞơƶ
Ɵƾƿƽƞơƿ
Ʃƫƾ ƻƞƻƣƽ ƫƾ ƞ ơƺƹƿƽƫƟǀƿƫƺƹ ƿƺ ƿƩƣ ƺƽƫƨƫƹƾ ƺƤ ƻƞƹƫƾƩ ƸƣƢƫƣǁƞƶ ƩƫƾƿƺƽƫƺƨƽƞƻƩDŽᄙ ƞƹƞᅟ
ƶDŽDžƣ ƿǂƺ ơƺƶƶƣơƿƫƺƹƾᄘ ƿƩƣ ơƺƶƶƣơƿƫƺƹ ơƺƻƫƣƢ ƫƹ ƿƩƣ ᅵƺƽƫƣƹƾƫƾᅷ Ƹƞƹǀƾơƽƫƻƿᄕ Ƹƺƾƿ ƻƽƺƟƞƟƶDŽ
ƶƺƾƿ ƫƹ ƞ ƧƬƽƣ ƫƹ ᇳᇸᇹᇳᄕ ƞƹƢ ƿƩƣ ƾƺᅟơƞƶƶƣƢ ƨƹƶƵƩƠƞ ƳƟƢƳơƢƵƺƩƺᄙ ƢƣƤƣƹƢ ƿƩƞƿ ƾƩƺƽƿƶDŽ ƟƣƤƺƽƣ
ƿƩƣ DŽƣƞƽ ᇻᇲᇲ ƫƹ ǁƫƣƢƺᄕ ƻƞƫƹᄕ ƤƽƺƸ ǂƩƣƽƣ ƟƺƿƩ ƿƩƣƾƣ ơƺƶƶƣơƿƫƺƹƾ ƺƽƫƨƫƹƞƿƣᄕ ƿƩƣƽƣ ǂƞƾ
ƞƹ ƫƹƿƣƽƣƾƿ ƫƹ ƞƹ ƣƞƾƫƶDŽ ƽƣƞƢƞƟƶƣ ƴƫƹƢ ƺƤ ᅵǀƹƫǁƣƽƾƞƶ ƩƫƾƿƺƽDŽᅷ ƟƞƾƣƢ ƺƹ ơƺƸƻƫƶƞƿƫƺƹƾ ƺƤ
ƻƽƣǁƫƺǀƾ ƿƣǃƿƾᄙ Ʃƣƾƣ ơƺƸƻƫƶƞƿƫƺƹƾ ǂƣƽƣ ƾƿƫƶƶ ƸƺƢƣƶƶƣƢ ǀƻƺƹ ǀƾƣƟƫǀƾᅟƣƽƺƸƣᅷƾ ƨƹƶƵᄵ
ƩƠƶƵᄕƟǀƿƿƩƣDŽ ƞƶƽƣƞƢDŽƾǀƻƻƺƾƣƢ ƞ ƨƽƣƞƿƤƽƣƣƢƺƸƫƹ ƿƩƣƩƞƹƢƶƫƹƨ ƺƤ ƿƩƺƾƣƻƽƣǁƫƺǀƾƿƣǃƿƾᄕ
ƽƣǁƣƞƶƫƹƨ ƨƽƣƞƿ ƢƫƦƧƬơǀƶƿDŽ ƫƹ ǀƹƢƣƽƾƿƞƹƢƫƹƨ ƩƫƾƿƺƽDŽ ƞƾ ƾDŽƹơƩƽƺƹƫơᄙ ƩƣDŽ ƞƶƾƺ ƤƺƽƸƣƢ ƞƹ
ƞǀƿƩƣƹƿƫơ Ʃƫƾƿƺƽƫơƞƶ ơƞƹƺƹ ƾǀƟưƣơƿ ƿƺ ơƺƹƿƫƹǀƺǀƾ ƞƢƢƫƿƫƺƹƾ ƞƹƢ ƽƣƢƣƾƫƨƹƾᄕ ƟƣơƺƸƫƹƨ
ƿƩƣ ƟƞơƴƟƺƹƣ ƺƤ ƣƢƫƣǁƞƶ ƻƞƹƫƾƩ ơƺƸƻƫƶƞƿƺƽDŽ ƩƫƾƿƺƽƫƺƨƽƞƻƩDŽ ǀƹƿƫƶ ƞƿ ƶƣƞƾƿ ƿƩƣ ƿƩƫƽᅟ
ƿƣƣƹƿƩ ơƣƹƿǀƽDŽᄙ
ǀƽƫƹƨ ƺƹƣ ƺƤ ƿƩƣ Ƹƺƾƿ ƽƣƹƺǂƹƣƢ ƻƺƶƣƿƺ ơƺƹƨƽƣƾƾƣƾᄕ ƫƹ ᇳᇻᇹᇲᄕ ƺơƣƶDŽƹ ᄙ ƫƶƶᅟ
ƨƞƽƿƩ ƾƻƺƴƣ ƞƟƺǀƿ ƫƾƫƨƺƿƩƫơ ƩƫƾƿƺƽƫƺƨƽƞƻƩDŽᄙ ƣ ơƺƹƿƣƹƢƣƢ ƿƩƞƿ ᅵƻƞƹƫƾƩ Ʃƫƾƿƺᅟ
ƽƫƞƹƾơƽƣƞƿƣƢƹƺ ƹƣǂ ƸƺƢƣƶƾƫƹ ƩƫƾƿƺƽƫơƞƶǂƽƫƿƫƹƨᅷᄙሾƩƫƾ ǂƞƾƞ ƾƿƽƺƹƨƾƿƞƿƣƸƣƹƿᄙ
ƣ ƞƽƨǀƣƢ ƿƩƞƿᄕ ƫƤ ƿƩƣ ơƺƹơƣƻƿ ƺƤ ƩƫƾƿƺƽƫƺƨƽƞƻƩDŽ ǂƞƾ ƿƺ Ɵƣ ƿƺƺ ƹƞƽƽƺǂƶDŽ ơƺƹƾƫƢᅟ
ƣƽƣƢᄕƺƹƣ ǂƺǀƶƢƟƣ ƤƺƽơƣƢ ƿƺƶƫƸƫƿƫƾƫƨƺƿƩƫơƩƫƾƿƺƽƫơƞƶǂƽƫƿƫƹƨ ƿƺƺƹƶDŽ ƧƬǁƣƿƣǃƿƾᄕ
ƫƹơƶǀƢƫƹƨ ƾƫƢƺƽƣᅷƾ ƢƽƩƹƩƺƩƳƳƼƺƻƹƩƟƼƺᄕ ǂƩƫơƩ ƫƾ ƞ ơƺƶƶƣơƿƫƺƹ ƺƤ ǁƣƽDŽƾƩƺƽƿ Ɵƫƺƨƽƞᅟ
ƻƩƫƣƾᄕ Ƥƺƶƶƺǂƫƹƨ ǀƣƿƺƹƫǀƾᅷ ƶƫƿƣƽƞƽDŽ ƸƺƢƣƶᄙሿ ƫƶƶƨƞƽƿƩ ƢƫƢ ƹƺƿ Ƣƣǁƣƶƺƻ Ʃƫƾ ƾƿǀƢDŽ
ƟƣDŽƺƹƢ ᇹᇳᇳᄖ Ʃƺǂƣǁƣƽᄕ ƫƿ ƫƾ ǀƹƶƫƴƣƶDŽ Ʃƣ ǂƺǀƶƢ Ʃƞǁƣ ơƩƞƹƨƣƢ Ʃƫƾ ƸƫƹƢ ƣǁƣƹ ƫƤ Ʃƣ
ƩƞƢ Ƣƺƹƣ ƫƿᄙ
ƿ ƿƩƣ ƾƞƸƣ Ƹƣƣƿƫƹƨᄕ ᄙᄙ ɆƞDž DŽ ɆƞDž ƫƢƣƹƿƫƧƬƣƢ ƾƺƸƣ ƻƞƹƫƾƩ ơƫƽơƶƣƾ
ƫƹƿƣƽƣƾƿƣƢ ƫƹ Ʃƫƾƿƺƽƫơƞƶ ǂƽƫƿƫƹƨ Ɵƣƿǂƣƣƹ ᇹᇳᇳ ƞƹƢ ᇳᇲᇲᇲᄕ ᅵƿƩƺǀƨƩ ƿƩƣƫƽ ƸƣƸƟƣƽƾ
ᇽ ƫƶƶƨƞƽƿƩ ᄬᇳᇻᇹᇲᄘ ᇴᇸᇴᄭᄙ
ᇾ ƫƶƶƨƞƽƿƩ ᄬᇳᇻᇹᇲᄘ ᇴᇸᇳᄭᄙ
Fo use by he Au ho only | © 2018 Koninklijke B ill NV
1
REASSESSING!SPANISH!CHRONICLE-WRITING!BEFORE!900:5
THE!TRADITION!OF!COMPILATION!IN5OVIEDO5AT5THE5END5OF5THE5NINTH5CENTURY*5
!
RODRIGO!FURTADO**!
CENTRO!DE!ESTUDOS!CLÁSSICOS!
FACULDADE!DE!LETRAS!
UNIVERSIDADE!DE!LISBOA!
!
!
Abs ac 5
This!pape !is!a!con ibu ion! o! he!o igins!o !Spanish!medie al!his o iog aphy.!I!analyze!
wo!collec ions:! he!collec ion!copied!in! he!‘So iensis’!manusc ip ,!mos !p obably!los !in!a!
i e!in!1671,!and! he!so-called!Ch onica)Albeldensis.!I!de end! ha !sho ly!be o e! he!yea !
900!in!O iedo,!Spain,!whe e!bo h! hese!collec ions!de i e! om,! he e!was!an!in e es !in!an!
easily! eadable!kind!o !‘uni e sal!his o y’!based!on!compila ions!o !p e ious! ex s.!These!
compila ions! we e! s ill! modelled! upon! Eusebius/Je ome’s! Ch onicon,! bu ! hey! al eady!
supposed!a!g ea ! eedom!in! he!handling!o ! hose!p e ious! ex s,! e ealing!g ea !di icul y!
in!unde s anding!his o y!as!synch onic.!They!also! o med!an!au hen ic! his o ical!canon!
subjec ! o!con inuous!addi ions!and! edesigns,!becoming! he!backbone!o !Medie al!Spanish!
compila o y!his o iog aphy!un il!a !leas ! he! hi een h!cen u y.!
!
!
Du ing!one!o ! he!mos ! enowned!Spole o!cong esses,!in!1970,!Jocelyn!N.!Hillga h!spoke!
abou !Visigo hic!his o iog aphy.! He!con ended! ha !‘Spanish!his o ians!c ea ed! no! new!
models!in!his o ical!w i ing’.
1
!This!was!a!s ong!s a emen .!He!a gued! ha ,!i ! he!concep !
o ! his o iog aphy! was! o! be! oo! na owly! conside ed,! one! would! be! o ced! o! limi !
Visigo hic!his o ical!w i ing! o!only! i e! ex s,!including!Isido e’s!De) i is)illus ibus,!which!
is!a!collec ion!o ! e y!sho !biog aphies,! ollowing!Sue onius’!li e a y!model.
2
!Hillga h!did!
no !de elop!his!s udy!beyond!711;!howe e ,!i !is!unlikely!he!would!ha e!changed!his!mind!
e en!i !he!had!done!i .!!
A ! he! same! mee ing,! M.! C.! Díaz! y! Díaz! iden i ied! some! Spanish! ci cles! in e es ed! in!
his o ical! w i ing! be ween! 711! and! 1000,! ‘ hough! hei ! membe s! did! no ! always! eel!
s ong!enough! o!w i e!i !down.’
3
!I !is!common! o!conside ! ha ,!despi e!Isido e’s!his o ical!
ex s,!Spain!possessed!no!such!his o ical!wo ks!as!G ego y!o !Tou s’s! o !Gaul,!Bede’s! o !
B i ain,!o !Paul! he!Deacon’s! o ! he!Lomba d!I aly.
4
!Fo !ins ance,!in!Spain!a e !Isido e’s!
Ch onica,!i !seems! ha !no!one! el !su icien ly!con iden ! o!w i e!a!new!uni e sal!ch onicle!
s a ing!wi h!Adam.!In! ac ,!lack!o !o iginali y!and!li e a y! alen !a e!some imes!conside ed!
*!This! a icle! was! w i en! as! pa ! o ! he! esea ch! p ojec ! «La! e olución! de! los! sabe s! y! su!
ansmission! en! la! An igüedad! a día! y! la! Al a! Edad! Media»! (FFI2012-35134,! Minis e io! de!
Economía!y!Compe i i idad).!
**!I!am!mos !g a e ul! o!!P o .!Roge !Collins!and! o!D !C is ian!B a u! o ! hei !close! eading!o ! his!
ex ,! hei !commen s!and! hei !mos ! aluable!sugges ions.!
1
Hillga h (1970: 262).
2
Hillga h (1970: 261).
3
Díaz y Díaz (1976a: 234).
4
C . Hillga h (1970: 262).
2
Rod igo Fu ado
key!cha ac e is ics!o !Ibe ian!his o iog aphy.!Maybe!Spanish!people!did!no !like!his o y,!o !
hey!did!no !know!how! o!w i e!i ,!o ! hey!simply!p e e ed! o!spend! ime!and! esou ces!
on!o he !issues.!!
!Ne e heless,!Spanish!his o y!w i ing!is!no !an!absolu e! acuum.!Spanish!people!did!
w i e!his o y,!used!i ! o !poli ical! easons,!and!in e p e ed!i !in! eligious! e ms.!Signs!o !
his!can!be!obse ed!in!a!phenomenon!which,! hough!no !only!cha ac e is ic!o ! he!Spanish!
a ea! o ! in luence,! came! o! a ec ! i s! en i e! medie al! his o ical! w i ing:! he! making! o !
compila ions.!!
!
1.55The5o igins5o 5a5Spanish5compila ion5 adi ion.5
The! oo s!o !a!Spanish!compila ion! adi ion!can!be! aced!back! a he !in o!La e!An iqui y!
and!Impe ial!Cons an inople.!In! he!570s,!a!Spanish!émig é!called!John,!bo n!in!Scallabis!
(now!San a ém,!Po ugal),! ound!in!Cons an inople!a!La in!ch onicle)w i en!by!a!ce ain!
Vic o ,
5
!bishop!o ! he!unknown!A ican!ci y!o !Tunnuna!bu !p obably!exiled!in! he!Impe ial!
capi al!as!a!consequence!o ! he!Th ee!Chap e s! eligious!a ai .
6
!We!do!no !know! o !su e!i !
hey!had!me .!Wha !we!do!know!is! ha !when!John!came!back! o!Spain,!‘G aeca!e !La ina!
e udi ione!nu i us’!(so!Isido e!says),
7
!he!b ough !wi h!him!a!copy!o !Vic o ’s!Ch onicon.!
!Back! in! Spain,! John! became! well! known:! he! ounded! a! monas e y! in! Bicla ! and!
became!bishop!o !Gi ona!a e ! he! hi d! Council!o !Toledo.
8
!S ongly!imp essed!by! his!
e en !and!by! he!con e sion! o!Ca holic!Ch is iani y! ha !i !ins i u ionalised,!he!decided! o!
upda e!Vic o ’s!Ch onicon!un il!589/590!in!o de ! o!explain!i .
9
!In! he!De) i is)illus ibus,!
Isido e!s a es! ha !John!‘added! o!a!book!o !ch onicles!a! e y!use ul!his o y!w i en!in!a!
his o ical!and!s uc u ed!s yle’
10
!–!i !seems! ha !John!simply!decided! o!add!a!new!qui e!
wi h! i s! own! ex ! o! he! codex! he! had! b ough ! om! Cons an inople.! In! ac ,! in! all! he!
manusc ip s! we! ha e! oday,! Vic o ’s! and! John’s! Ch onica) ha e! always! been!copied!
oge he :!all! copies!may!de i e! om!a!single!codex!copied!in!602,!p obably!by!a!monk!
om! he!monas e y!o !Bicla !o !by!John!himsel .
11
!This!codex!included!Vic o ’s!and!John’s!
Ch onica,!as!well!as!ma ginalia) om!some!Consula ia)Caesa augus ana.
12
!!
5
CPL 2260.
6
Placanica (1989); Ca delle de Ha mann (2001: 101*-02*; 108*).
7
De ui is illus ibus, 31: ‘b ough up in he G eek and La in cul u e’.
8
Ca delle de Ha mann (2001: 124*-28*).
9
CPL 2261.
10
Is. ui . 31: ‘addidi e in lib o Ch onico um … his o ico composi oque se mone ualde u ilem
his o iam’.
11
Díaz y Díaz (1976b: 127).
12
CPL 2267; Ca delle de Ha mann (2001: 115*-24*). See also Jiménez Sánchez (2007).
3
Rod igo Fu ado
!The e!may!ha e!been!some!p eceden s:!a !leas !Hyda ius!o !Cha es,!in!no heas e n!
Gallaecia,)had!al eady!in ended! o!comple e!Eusebius/Je ome’s!Ch onicon)(e en!i !we!do!
no !know!i ! his!also!mean ! he!addi ion!o !a!qui e!wi h!Hyda ius’! ollow-up! o! he!codex!
wi h! Je ome’s! La in)Ch onicon).)Tha ! ‘Bicla ! compila ion’! supposes! a! singula !
unde s anding!o ! he!pas :!modelled!on!Eusebius/Je ome’s!in e p e a ion!o ! he!successi e!
ansla iones) impe ii,! John’s! Ch onicon) p esen ed! he! Visigo hic! kingdom! o ! Recca ed!
(586–601)!as! he!successo !o ! he!Roman!Empi e!in!Spain.!Thus,! o!Vic o ’s!Ch onicon,!
whose!las !pa !was!abou ! he!neo-impe ial!wo ld!o !Jus inian,!John!added!a!second!small!
Ch onicon!in!which! he!Visigo hic!king!was!seen!as!a!kind!o !subs i u e! o ! he!empe o !in!
Spain,! he eby!comple ely! e ocusing! he!Impe ial!pe spec i e!o !Vic o ’s! ex .!The!way!
John! inished! his! Ch onicon!is! e y! signi ican :! by! e en ually! elimina ing! he! he esy! o !
A ianism,! king! Recca ed! had! played! in! he! III!Council! o ! Toledo! he! ole! aken! by!
Cons an ine! he!G ea !in!Nicaea.
13
!
!In!615,!a!copy!o ! his!Bicla !compila ion!was!in!Se ille.)Isido e!used!Vic o ’s!Ch onicon!
in!his!own!Ch onicon
14
!and!especially!in! he!His o ia)Wandalo um,
15
!as!well!as!in! he!De)
i is)illus ibus.
16
!He!also!used!John’s!Ch onicon!in!his!Ch onica,!in! he!His o ia)Go ho um!
and! in! he! His o ia) Sueuo um.
17
!Finally,! he! inco po a ed! agmen s! o ! he! Consula ia!
Caesa augus ana)in! he!His o ia)Go ho um.
18
!
!In!eigh h-cen u y!Moza abic!Spain,! he!anonymous!au ho !o ! he!Ch onica)Byzan ia-
A abica!also!knew! hese! ex s.!S a ing!in!601,!a e !Recca ed’s!dea h,! his!new!Ch onicon!
in ended! o! upda e! Vic o ’s! and! John’s! Ch onica) wi h! a! new! ex ! based! on! Eas e n!
Medi e anean! sou ces! and! cen ed! on! Byzan ine! and! Muslim! e en s! up! o! he! eigh h!
cen u y.
19
!This! new! ch onological! s uc u e! was! a! meaning! building! ool! by! i sel ,!
condi ioning! he!in e p e a ion!o ! he!successi e! ex s!as!a!whole.!In! ac ,! his!sys em!o !
adding! new! ex s! o! an! ea lie ! uni e sal! ch onicle! shaped! an! al e na i e! bu ! s ill!
ecognizable!kind!o !‘uni e sal!ch onicle’.!!
!In!o de ! o!analyze! his!phenomenon,!I!will!concen a e!on! wo!Spanish!manusc ip s:!
he!los !‘So iensis’!manusc ip !and!Mad id,!Biblio eca!de!la!Real!Academia!de!la!His o ia,!
Aemilianensis!39,!Pa !II,! ols.!245 b-258 a.!They!p o e! ha !in!Spain,!sho ly!be o e! he!
13
Hillga h (1970: 281-83); Teille (1984: 449-55); Galán Sánchez (1994: 166-68); Collins (2001: 145-
47); Fe ei o (2008 [2010]).
14
CPL 1205.
15
CPL 1204.
16
CPL 1206.
17
Bo h CPL 1204.
18
Ca delle de Ha mann (2001: 114*, 141*). See also Codoñe Me ino (1964: 73-77); Rod íguez
Alonso (1975: 87-91, 96-99); Ma ín (2003: 32*-33*).
19
Edi ed by Gil Fe nández (1973: 7-14); see also Aylle (2009).
4
Rod igo Fu ado
yea !900,! he e!was!a!genuine!in e es !in! his!easily! eadable!kind!o !‘uni e sal!his o y’,!
che ished!by!a! ew!li e a e!monks!o !a! emo e,!small!bu ! a he !dynamic! egion.!
!
2.5The5So iensis5manusc ip .5
2.15The5codex.!
The! So iensis! manusc ip ! was! one! o ! he! i e! codices! b ough ! by! Jo ge! de! Be e a! y!
Cá denas! om!So ia!(hence!i s!name)!in!1578! o!en ich!king!Philip!II’s!lib a y!in!his!new!
huge!monas e y-palace!o !San!Lo enzo!de!El!Esco ial.!He e!i !had! he!manusc ip !numbe !
VI!E!28.!Reg e ably,!i !was!los !in! he! i e!o !7!June!1671.
20
!All!au ho s! ha !saw!i !ag ee!
ha ! he!So iensis!was!a! e us issimus)codex!( c)!w i en!in!Visigo hic!sc ip !(Go hicus).
21
!!
!Manusc ip s!Palencia,!A chi o!Ca ed alicio!37,! ols.!297 -298 ,!which! ansmi s! he!
lis !o !books! aken!by!Be e a! o!El!Esco ial,!and!Besançon,!Biblio hèque!Municipale!1284,!
ol.!131 ,!wi h! he!in en o y!o ! he!books! ha !came! o! he!Esco ial!be ween!5!May!and!2!
July! 1576,! e eal! he! con en s! o ! his! codex:! i ! ansmi ed! he! Ibe ian! Genealogiae)
Biblio um,!which!we e! usually! ansmi ed! wi h! he! Bea i,! he!Ch onica) Ade onsis) III) ad)
Sebas ianum) (Díaz! 519),! he! Ch onica) o ! Eusebius/Je ome! (CPG! 2494),! P ospe ! o !
Aqui aine! (CPL! 2257-58),! Vic o ! o ! Tununa! (CPL! 2260),! wi h! he! Consula ia)
Caesa augus ana) (CPL! 2267),! and! John! o ! Bicla ! (CPL! 2261;! Díaz! 42),! he! Ch onica)
Byzan ia-A abica)(Díaz!386),!an!ince i)auc o is)de)Diis)gen ium,
22
!an!His o ia)T oie)cap e)
(Da es!Ph ygius’)De)bello)T oiano?
23
),!a![Nomina]) egum)Romano um,! he!Libe )his o iae)
F anco um) (CPL! 1316),! Isido e’s! His o iae) (CPL!1204;! Díaz! 117-20),! Julian! o ! Toledo’s!
His o ia) Wambae!(CPL! 1262;! Díaz! 238-39,!264-65),! he! La e culus) egum) Visigo ho um!
(CPL! 1266,! Díaz! 214,! 405),! Fes us’! De) b euia io) e um) ges a um) populi) Romani,! an!
unknown!De)inunda ione)Nile!by!Dome ius!C e icus,! he!O do)anno um)mundi)(CPL!1266b)!
and!Isido e’s!Ch onicon)‘impe ec um’.
24
!
!Juan!Bau is a!Pé ez!Rupe !(c.1534–1597)!saw! his!So iensis!manusc ip !and!copied!
some!o !i s! ex s!in o!a!codex!o !his!own,!la e !bequea hed! o! he!Ca hed al!o !Sego be,!
whe e!Pé ez!died!as!a!bishop.!His!codex!was!deposi ed!in! he!Chap e !A chi e!o !Sego be,!
whe e!i !had! he!manusc ip !numbe !‘a ma.!G,!es .!I’.!Un o una ely,!mos !o ! he!a chi e!
20
And és (1976).
21
Bau is a (2016).
22
Bau is a (2016: 40) sugges s ha his unknown ex could be Is. o . 8.9.
23
I was ansmi ed in Spain by he manusc ip Mad id BN 8831 (11 h c. ex.-12 h c. in.). This
e sion is close o he so-called ‘ ulga e’ ex , ep esen ed by manusc ip s mainly om he
No h o F ance, England and Ge many; he De bello T oiano does no seem o ha e ci cula ed
be o e in Spain.
24
Bau is a (2016: 39-41).
5
Rod igo Fu ado
was!also!des oyed!in!1938,!du ing! he!Spanish!Ci il!Wa .!Ea ly!pho og aphs!o !Pé ez’!los !
codex! a e!p ese ed! oday!in! he!a chi e!o ! he!‘Biblio eca!del!Ins i u o!de!His o ia!del!
CSIC’,!in!Mad id,!as!pa !o ! he!Fondo!Fo og á ico!Sánchez-Albo noz,!now!in! he!Biblio eca!
Tomás!Na a o!Tomás.!!
!Di ec ly! om! he! So iensis,! Pé ez! copied! he! Ch onica!o ! Isido e,! he! Ch onica)
Byzan ia-A abica,! he! Ch onica) Ade onsi) III!‘ad! Sebas ianum’! (Díaz! 520),! he! [Nomina]!
egum)Romano um!(Díaz!514),! he!His o ia)Wambae)o !Julian!o !Toledo!(CPL!1260),! he!
O do) anno um) mundi) o ! he! ps-Julian! o ! Toledo! (CPL!1266b)! and! he! La e culus) egum)
Visigo ho um) (CPL! 2266);! and!he! also! used! he! So iensis! codex! o! colla e! Vic o ’s! and!
John’s!Ch onica)and!Isido e’s!His o iae.
25
!!
!Je ónimo!Zu i a!(1512–1580)!also!used! he!So iensis.!In!a!codex! ha !had!belonged! o!
Juan!Páez!de!Cas o!(†!c.1570),! ecen ly!iden i ied!by!F ancisco!Bau is a!as!manusc ip !
Københa n,! De ! A namagnaeanske,! Københa ns! Uni e si e ,! AM! 833! 4º,! Zu i a! added!
many! no es! and! some! ex s! aken! om! a! ‘co ec ed! copy! o ! an! old! codex! o ! he! oyal!
lib a y,! copied! 500! yea s!ago! in! Go hic! sc ip ’! ( ol.! 120 ).
26
!Bau is a! iden i ies! ha ! old!
manusc ip !as! he!So iensis.!F om! his!codex,!Zu i a!copied! he!Ch onica)Byzan ia-A abica,!
he! La e culus) egum) Visigo ho um!and! he!His o ia) Wambae.! He! also! colla ed! Isido e’s!
His o iae!using! he!So iensis.
27
!
!Amb osio!de!Mo ales!(1518–1591)!also! e e s! o! he!So iensis!in!some!ma ginalia!o !
he!manusc ip !Mad id,!Biblio eca!Nacional,!1346!(c .! ols.!11 ,!14 ,!16 ,!18 ,!25 ),!using!i !
o!colla e! he!Ch onica)Ade onsi)III) ‘ad!Sebas ianum’,! he!La e culus) egum)Visigo ho um!
and! he!His o ia)Wambae.!!
!Ga cía!de!Loaysa! y! Gi ón!(1534–1599)!men ions!i !in!his!1593!edi ion!o !Isido e’s!
Ch onica,
28
!and! Juan! de! Ma iana! (1536–1624)! in! his! an hology,! now! London,! B i ish!
Lib a y,!MS!Ege on!1873.
29
!!
!
2.25The5Bicla 5collec ion5in5 he5So iensis5manusc ip .5
!The! So iensis! ansmi ed! he! Eusebii) Ch onicon!cum) addi ionibus) Hie onymi) e )
P ospe i,
30
! ollowed! by! he! Bicla ! collec ion:! Vic o ! o ! Tununa’s! and! John! o ! Bicla ’s!
25
Villanue a (1804); Mommsen (1894: 165-66); Díaz y Díaz (1976b: 130-33); Ca delle de
Ha mann (2001: 13*-14*).
26
‘ex ue us issimo codice egię biblio hecę an e D annos li e is go hicis desc ip o emmenda um
exempla ’
27
Bau is a (2016: 12-13).
28
Page 95, col. a: ‘in exempla i au em So iensi, quod omnium an iquissimus es ’ (‘in he
So iensis manusc ip , which is he mos ancien manusc ip o all’).
29
He p obably used one o Pé ez’s copies.
6
Rod igo Fu ado
Ch onica,! al eady! wi h! he! inclusion! o ! some! ma ginalia! o ! he! Consula ia!
Caesa augus ana.
31
!This! same! exac ! s uc u e! was! p ese ed! by! o he ! medie al!
manusc ip s! as! well:! a! codex! o ! he! wel h! cen u y! om! he! monas e y! o ! Alcobaça,!
Po ugal;
32
!ano he ! wel h-cen u y!codex!seen!by!Ga cía!Loaysa!and!by!And eas!Scho !
(1553–1638)! a ! he! end! o ! he! six een h! cen u y! in! Guadalaja a,! and! e e ed! o! by!
Ca delle!de!Ha mann!as!‘codex!Tole anus’;
33
!a! hi een h-cen u y!codex! ha !was!in! he!
Chap e !A chi e!o !Bu go!de!Osma!(So ia)!in! he!six een h!cen u y;
34
!a!wo king!codex!o !
Flo ian! de! Ocampo! (1499–1555);
35
!and! he! mid- hi een h! cen u y! Spanish! codex,!
p obably! om!Toledo,!which!is!now! he!manusc ip !Mad id,!Biblio eca!His ó ica!Ma qués!
de!Valdecilla-Uni e sidad!Complu ense,!134.
36
!Only! he!las !one!has!su i ed.!!
55 As! a !as! he!Ch onicon!o !Eusebius/Je ome!is!conce ned,!a !leas ! he!Complu ense!
134,! he!Alcobaciensis!and! he!Tole anus!manusc ip s!de i e! om! he!same!codex!whe e!
he! ull! Ch onicon!could! s ill! be! ead.
37
!Fo ! his! own! edi ion! o ! Eusebius/Je ome’s!
Ch onicon,! A naud! de! Pon ac! (†! 1605)! used! he! no es! aken! by! Scho ,! who! saw! he!
Tole anus,! in! 1583.! I ! ansmi ed! he! ull! Ch onicon.
38
!The! Alcobaciensis! and! he!
Complu ense!134! ansmi ed!only!an!epi ome!o ! he!Roman!his o y!ins ead,!which!mus !
ha e!been!made!qui e!la e,!since! he!index!copied!in! he!Complu ense!134!( ol.!2 )!s ill!
indica es! ha !i s!model!had! he! ull!Ch onicon:!C onica)Eusebii)Cesa ensis)de) e e i)e )nouo)
es amen o.!
!We!ha e! he! comple e! ex !o ! P ospe ’s!Ch onicon!in!manusc ip !Complu ense!134!
( ols.! 14 b-17 a)! and! some! spa se! e e ences! aken! om! he! los ! Alcobaciensis! and!
Tole anus!manusc ip s.!They!su ice! o!con i m! ha ! hese! h ee!manusc ip s!de i ed! om!
he!same!A ican!model!wi h! he!edi ion!o !455!o !P ospe ’s! ex .
39
!!
!The! Ch onica) o ! Eusebius/Je ome! and! P ospe ! o ! Aqui aine! ansmi ed! by! he!
So iensis! manusc ip ! we e! copied!nei he ! by! Pé ez! no ! by! any! o he ! au ho .! Howe e ,!
o una ely!Pé ez!copied!a !leas !a!sho !lis !o !consuls,!which!he!had! ound!in)manusc ip o)
30
Mommsen (1894: 165).
31
Villanue a (1804: 197-98).
32
Nascimen o (1979).
33
Pon ac (1604: 27); Ca delle de Ha mann (2001: 21*-22*, 86-87*).
34
Vallanue a (1804: 198); Ca delle de Ha mann (2001: 20*-21*). Bau is a (2016: 22) sugges s ha
he Tole anus and he codex om Bu go de Osma may be he same.
35
Villanue a (1804: 198, 199-200; 216-17); Ca delle de Ha mann (2001: 22*-23*); Bau is a (2016:
23-26).
36
Ewald (1881: 323-27); Mommsen (1894: 167-72); Ca delle de Ha mann (2001: 27*-38*, 85*-89*).
37
Fu ado (in p ess).
38
Pon ac (1604: 27).
39
Mommsen (1894: 486-87); Pon ac (1604: col. 786). I am now p epa ing a pape abou his
e sion o P ospe ’s Ch onica, in which I de elop hese conclusions.
7
Rod igo Fu ado
Go hico) [=! So iensis])in) ine!addi ionis) P ospe i) Aqui anici.
40
!This! addi ion! is! in! ac ! he!
same!sho !consula ia!o !444–455! ha !had!been!added!in!455! o!P ospe ’s!Ch onicon:
41
!i !
was! he!only!pa !o ! his! ex ! ha !Pé ez!copied! o!his!own!codex.!I !plainly!con i ms! ha !
he!So iensis!had! he!same! ex !also! ansmi ed!by! he!Complu ense!134!(see! ols.!17 b-
a).!!
!Isido e!o !Se ille!says! ha !Vic o ’s! ex !was!a!uni e sal!Ch onica!a)p incipio)mundi.
42
!
Howe e ,! no! manusc ip ! known! oday,! including! he! So iensis! (used! by! Pé ez),!
ansmi ed!Vic o ’s!comple e!uni e sal!Ch onicon.)In! he!So iensis,!in! he!Alcobaciensis!
and!in! he!Complu ense!134!manusc ip s,!Vic o ’s!Ch onicon!only!s a s!in!444!and! he e!is!
no! ace! o ! i s! i s ! pa .
43
!In! all! hese! manusc ip s,! Eusebius/Je ome’s! and! P ospe ’s!
Ch onica!appea !be o e! his!‘ unca ed’! e sion!o !Vic o ’s!Ch onicon!ins ead.)Thus,!al eady!
in! he! model! o ! all! hese! codices,! he! i s ! pa ! o ! Vic o ’s! Ch onicon) had! al eady! been!
eplaced!by!Eusebius/Je ome’s!and!P ospe ’s!own! ex s.
44
!As!a!consequence,!i !is!e iden !
ha ! he! So iensis! and! he! o he ! manusc ip s! de i e! om! he! same! ancien ! model.! I !
ansmi ed! Eusebius/Je ome’s,! P ospe ! o ! Aqui aine’s,! Vic o ! o ! Tununa’s! and! John! o !
Bicla ’s!Ch onica.!This!model!mus !ha e!been!p oduced!no !in!Bicla ,!bu !only!a e !Vic o ’s!
and!John’s!Ch onica!had!a i ed!a !Se ille,!since!Isido e!s ill!knew!Vic o ’s! ull! ex ,!and!
be o e! he! adi ion! o ! hese! ex s! had! spli ! in! wo! b anches,! in! Moza abic! Spain! (see!
abo e).! Se ille,! whe e! Isido e! had! and! used! ex ensi ely! bo h! Eusebius/Je ome’s! and!
P ospe ’s!Ch onica,!mus !ha e!been!a!good!place! o!make! his! eplacemen .!This!new!Libe )
ch onico um)did!no !change!i s!main! h ead:!i !was!in! ac !a!unique!na a i e!o !wo ld!
his o y,!whe e!each!Ch onicon,!by!in ending! o!comple e! he! o me !one,!upda ed! he! ac s!
since! he!las !da e!o ! he!las !Ch onicon!up! o! he!p esen !o ! he!new! ex .!
!
2.3.5The5Ch onica)Byzan ia-A abica5and5 he5Moza abic5collec ion.)
40
‘in he Go hic manusc ip , a e he addi ions o P ospe o Aqui aine’s Ch onica’. Mad id,
Fondo Fo og á ico, pho og aphs 191 and 192 (= ols. 117 and 118 ).
41
P osp. Ch on. 1351-1354 (ed. Mommsen); Mommsen (1892: 487, ‘Con inua io Alcobaciensis’).
Abou P ospe ’s edi ions, see Mommsen (1892: 345-47), and also Muhlbe ge (1986);
Humph ies (1996).
42
Is. ui . 25.
43
Ca delle de Ha mann (2001: 101*-02*; 108*).
44
I do no hink ha Isido e misin e p e ed Eusebius/Je ome’s and P ospe ’s Ch onicles as a kind
o i s pa o Vic o ’s Ch onica as posi ed by Mommsen (1894: 179-80); Reydelle (1970: 368-69);
Ca delle de Ha mann (2001: 102*-06*). In ac , Isido e knew hem e y well and made ex ensi e
use o bo h Eusebius/Je ome’s and P ospe ’s Ch onica. Mo eo e , in he Complu ense 134,
Alcobaciensis o Tole anus manusc ip s, he Ch onica o Eusebius/Je ome does no s a a
p incipio mundi as Vic o ’s did, acco ding o Isido e.
14
Rod igo Fu ado
oge he !in! he! ollowing!ancien !manusc ip s!(I!am!only!conside ing!manusc ip s!copied!
un il! he! wel h!cen u y):!in!manusc ip !El!Esco ial,!Biblio eca!del!Real!Monas e io!de!San!
Lo enzo,!d.I.2,! ols.!239 -242 !(Albelda,!976);
75
!in!manusc ip !Mad id,!Biblio eca!Nacional,!
1358,! ols.!8 b-27 b!(San!Juan!Bau is a!de!Co ias,!1160-1188);!and!in!manusc ip !Mad id,!
Biblio eca! Nacional,! 2805,! ols.! 10 -36 ! (San iago! de! Compos ela,! 12 h!c.).
76
!Mad id,!BN!
1358,!and!Mad id,!BN!2805,!also!con ain! he!Exquisi io) o ius)mundi,
77
! he!O do)anno um)
mundi,
78
! he)Sex a)e a e)seculi,
79
!and! he!Exquisi io)milia ios)cibi a um.
80
)Esco ial!d.I.2!also!
con ains! he!La e culus!o ! he!As u -Leonese!kings.
81
!!
!The! co e! o ! his! collec ion! (a ! leas ! he! h ee! main! O dines) and! he)Ch onica)
P ophe ica))was!ga he ed! oge he !a ! he!end!o ! he!nin h!cen u y!in!O iedo,!du ing! he!
eign!o !Al onso!III.
82
!The e!a e! wo! undamen al! easons! o!de end! his!a gumen .!The!
i s !is! ha ! he e!a e!a!signi ican !numbe !o ! ex s! inishing!in!883:!in! ac ,! he!sequen ial!
eading!o ! he!main! h ee!O dines!ends!in! ha !yea .!Diaz,! ollowing!a!sugges ion!al eady!
made!by!Flo ez,!a gued! ha ! he!las !O do!had!been!w i en!in! h ee!s ages,!ha ing!had!a!
i s ! d a ! in! 881,! and! being! upda ed! in! 882! and! 883.
83
!The! Ch onica) p ophe ica!also!
con ains!no! ex !composed!a e !883.
84
!E en!among! he!sho ! ex s,!a !leas !o ! he!O do)
anno um) mundi!and! he! De) sex a) e a e) seculi!end! in! 883,! and! he! No i ia) episcop um!
includes!a!sho !poem)hono ing!king!Al onso! III.!The!second! eason! has! o!do!wi h! he!
ideological!analysis!o ! hese! ex s:!especially! he!las !O do,! he!Ch onica)p ophe ica!and! he!
No i ia) episcopo um) con i m! hei ! composi ion! du ing! he! neogo hicis ! ideological!
en i onmen !o !Al onso!III:! he! i le!o ! he!las !O do!(o ) he)kings)o ) he)Go hs)!shows! ha !
he!As u ian!kings!we e!clea ly!being!p esen ed!as! he!successo s!o ! he!Visigo hs.!
!The!O do) egum)Romano um,) he!O do)gen is)Go ho um!and! he!Ch onica)P ophe ica)
used! he! Nomina) egum) Romano um,! he)His o ia) Wambae!and! he! La e culus) egum)
Wisigo ho um,! his! las !one! in! p ecisely! he! same! e sion! as!copied! in! he! So iensis!
manusc ip .! In! my! iew! his! Ch onica) Albeldensis,! whose! co e! was! also! composed! in!
75
An olín (1910: 368-404); Gil Fe nández (1985: 81); Milla es Ca lo (1999: nº 49); Ma ínez Díaz
(1966: 114-17); Díaz y Díaz (1979: 64-70).
76
See Rod íguez Díaz (1998). Es é ez Sola (1995: li-lii) a gues ha MS Mad id, BN 2805 is no
di ec ly de i ed om Mad id, BN 1358, bu ha hese wo manusc ip s come om a codex o
Compos ela, which is in u n a copy o a manusc ip o San Juan Bau is a de Co ia.
77
Mad id, BN 1358, ols. 9 b-10 a; Mad id, BN 2805, ols. 11 -11 , and 28 a-29 b
78
Mad id, BN 1358, ols. 8 b-9 b; Mad id, BN 2805, ols. 10 -10 , and 36 -37 .
79
Mad id, BN 1358, ols. 9 b-9 a; Mad id, BN 2805, ols. 10 -11 .
80
Mad id, BN 1358, ols. 25 a-25 a; Mad id, BN 2805, ols. 32 -32 .
81
Esco ial d.I.2, ol. 240 a.
82
Díaz y Díaz (1976a: 218-21).
83
Díaz y Díaz (1976a: 218-21).
84
Fu ado (2016b).
15
Rod igo Fu ado
O iedo,!is!no ! e y!di e en ! om! he!So iensis!compila ion.!In! ac ,! he!s uc u e!o ! he!
collec ion! emains!simila :!i)!i ! ansmi s!a!syn hesis!o !Wo ld!his o y;!ii)!i !collec s! he!
a ailable! his o ical! knowledge! in! a! kind! o ! his o ical! easy- o- ead! Vulga e;! iii)! he!
succession!o ! ex s!also! e eals! he! ansla io! egni)as!an!his o ical!in e p e a i e!de ice.!
Indeed,!we!disco e !he e!exac ly! he!same! amewo k!we!had!al eady! ound!in!So iensis,!
e en!i ! his!manusc ip !was!clea ly!‘less!o ganized’:! om!biblical!his o y! o! he!Romans,!
and! om! he!la e ! o! he!Visigo hs!and! he!Muslims!on! he!one!hand,!and! o! he!As u ian!
kingdom!on! he!o he .!The!Ch onica)P ophe ica,)wi h)i s!na a i es!and!genealogies,!also!
desc ibes!Muslim!his o y!and!especially!i s!Spanish! ealms,!co esponding! o! he!in e es !
in!Byzan ine-A abian/Muslim!his o y,!al eady!assu ed!by! he!Ch onica)Byzan ia-A abica)in!
he!So iensis!manusc ip .!I !announces! he!end!o ! he!Muslim! ule!in!Spain! o !No embe !
883,!and!Al onso!III’s!e en ual! ic o y!and! ule!o e ! he!en i e!peninsula.!
!Thus,! I! a gue! ha ! he! same! p inciples! ha ! we e! ope a i e! wi h! he! Bicla ,! he!
Moza abic! and! he! O e ensis/So iensis! compila ions! eme ge! e en! mo e! clea ly! in! he!
Ch onica)Albeldensis.!Indeed,!all! h ee!O dines)copied!in! his)Ch onicon)a e!ab idgmen s!o !
ex s!which!a e!also!in!So iensis:!Isido e’s!Ch onica)and)His o iae)and!a!p imi i e! e sion!
o ! he!Ch onica)Ade onsi)III.!I!do!no !claim! ha ! he!O dines!copied!in! he!Albeldensis)we e!
composed!di ec ly! om! he!So iensis!manusc ip .!!I!sugges ! ha ! he!compile ! ha !shaped!
in! O iedo! he! ex ual! co e! o ! he! Ch onica) Albeldensis! ook! mo e! accessible! and!
manageable!sho ! ex s!ci cula ing!in!a!dispe sed!way,!and!decided! o!b ing! hem! oge he !
in!an!‘abb e ia ed’!s uc u e! ha ! oughly! ep oduced! he!model!o !a!la ge !compila ion.!In!
O iedo,!someone!cu ious!abou ! he!his o y!o ! he!Wo ld!could! ead!ei he !compila ion:!
ei he ! he! model! o ! he! So iensis,! wi h! he! bes ! and! mo e! p es igious! his o ical! ex s!
a ailable,!o ! he!mo e!quickly! eadable!Ch onica)Albeldensis.!
!This!is!pe haps!no ! e y!di e en ! om!wha !happened!wi h!Isido e’s!and!Ide onsus’s!
De) i is)illus ibus,!copied!in!manusc ip !El!Esco ial,!Biblio eca!del!Real!Monas e io!de!San!
Lo enzo,!d.I.2,! ols.!341-43.!He e!bo h! hese! ex s!a e!ab idged,!some imes! o! he!poin !o !
jus !quo ing!some!names,!wi hou !any!o he ! ex .!Esco ial!d.I.2,!copied!in!Albelda!in!976,!is!
p ecisely! one! o ! he! manusc ip s! which! con ains! a! pa ! o ! he! Ch onica) Albeldensis,! in!
which! he!in oduc o y! ex s!o ! he!Mad id,!RAH!Aem.!39,!a e!missing.!This!is! he e o e!a!
conc e e!example!o !a! p ocess! ha !seems! o!ha e!occu ed! in! he! Ch onica) Albeldensis:!
despi e!ha ing!longe !p es igious!and!ancien ! ex s,!in!O iedo!one!also!began! o!make!and!
ga he ! oge he ! ab idgemen s!and! epi omes! om! di e en ! o igins.! These! sho e ! ex s!
p esen ed!an!e en!mo e!condensed! iew!o ! he!pas ,!imi a ing! oge he ! he!s uc u e!o !
he!ea lie !compila ions.!!
16
Rod igo Fu ado
!I !may!well!be!possible! ha ! he e!is!also!ano he !link!be ween! he!So iensis!and! he!
ex ual! co e!o ! he! Ch onica) Albeldensis.! In! ac ,!manusc ip !Mad id,!RAH! Aem.) 39,!is!a!
codex!copied!in! he!sc ip o ium!o !Suso,!San!Millán!de!la!Cogolla.
85
!The! ac ! ha !Suso!had!a!
e y!impo an !sc ip o ium!in! he! en h!and!ele en h!cen u y!poin s! o! his!a ea!as! he!
place!whe e! he!So iensis!manusc ip !may!ha e!been!copied.!Jo ge!de!Be e a!also! ook!
om!So ia!a!manusc ip !wi h! he!Vi a)sanc i)Aemiliani,!which!is!now! he!El!Esco ial!a.II.9:!
Sain ! Aemilian! was! he! ounde ! o ! he! monas e y! o ! San! Millán! de! la! Cogolla! and! his!
manusc ip ,!which!was!in!So ia!wi h!ou !So iensis,!was!p obably!copied! he e.!I !i !was!so,!
hen!bo h! he!So iensis!manusc ip !and! he!Mad id,!RAH!Aem.!39!may!ha e!been!copied!in!
he!lib a y!o !Suso.!!
!
Conclusions5
The! wo!examples!I!p esen ed!he e! e eal! ha !much!o ! he!Spanish!his o iog aphy!o ! he!
second!hal !o ! he! i s !millennium!has! he! ollowing!cha ac e is ics.!
1.! I ! depends! on! a! diach onic! ch onis ic! s uc u e,! modelled! upon! Eusebius/Je ome’s!
Ch onicon.! The! his o ical! knowledge! in! Spain! be ween! he! beginning! o ! he! se en h!
cen u y!and! he!end!o ! he! en h!cen u y!supposes!a!ch onological!con inuous!na a i e,!
allowing! he!cons an !upda ing!o ! ex s!and! econ igu ing!o !collec ions.!
2.!I !p esupposes!a!g ea ! eedom!in! he!handling!o ! ex s.!Manusc ip !Mad id,!RAH)Aem.!
39,! shows! ha ! he! ex s! o ! he! Ch onica) Albeldensis!we e! copied! based! on! he! same!
s uc u e! ha !had!been!used!a !leas !since! he!Bicla !collec ion.!The!co e!o ! he!Ch onica)
Albeldensis!clea ly!assumes! he! ecumenical!p inciple! o ! he! ch onicle,! including!sho e !
ex s,! such! as! lis s,! genealogies! and! epi omes,! ins ead! o ! he! mo e! ex ended! and!
p es igious! ancien ! ex s.! The! essen ial! ea u e,! howe e ,! emained:! he! ch onological!
con inui y! up! o! he!p esen ;! he! succession!o ! au ho s!and! ex s! om!di e en !o igins!
while! a anging! hem! in! a! ch onological! o de ;! and! an! in e p e a ion! o ! his o y! as! a!
con inuous! ansla io) egni!up! o! he!As u -Leonese!o ! o! he!Pamplonan!kingdoms.!
3.!These!compila ions!also! e eal!a!di icul y!in!unde s anding!his o y!as!synch onic.!This!
dimension!was!assumed!in!Eusebius’s!Ch onicon,!wi h!i s!di e en ! ables! o ! he!di e en !
geog aphic!a eas.!Howe e ,! his!synch onic! iew!had!al eady!been!elimina ed!in!Je ome’s!
La in!con inua ion!(la gely!due! o! he!‘uni ica ion’!o ! he!known!wo ld!unde !Rome),!and!
hei ! successo s! ended! o! sh ink! mo e! and! mo e! hei ! pe spec i es! o! ocus! on! he!
egions!whe e! hey!w o e.!
85
Díaz y Díaz (1979: 165-73); Ruíz Ga cía (1997: 257-64).
17
Rod igo Fu ado
4.! Finally,! he! s uc u e! o ! hese! compila ions! cons i u es! a! canon! de i ed! om! he!
p inciples!es ablished!in!La e!An iqui y!and!subjec ! o!con inuous!addi ions!and! edesigns.!
This! may! ha e! been! he! mos ! impo an ! o ! all! he! consequences! o ! Spanish!
his o iog aphy:!a!compila ion! om!Bicla ,!expanded!in! he!Moza abic!Sou h,!in!As u ias!
and!in!La!Rioja,!came! o!include! he!mos !essen ial!canon!o !all!his o ical! ex s!o !Medie al!
Spain!be o e!900!(pe haps!only!wi h! he!excep ion!o !O osius’s!His o iae).!Spanish!people!
migh ! e en! ha e! known! o he ! au ho s! o ! ecognized! hei ! wo k,! bu ! as! he! anonymus!
compile !o ! he!Ch onica) Albeldensis,)Pelagius!o !O iedo,! he!anonymus! compile !o ! he!
Ch onica)Naie ensis,!Lucas!o !Tuy,!Rod igo!Ximenes!de!Rada!o !Al onso!X!show,!i !is!o en!
o! he!co e!o ! his!collec ion! ha !his o ians!go!back! o !inspi a ion.!This!is!also! he!case! o !
ma e s! o ! his o y! w i ing:! o ! hese! copyis s,! compile s! and! men! o ! cul u e,! his o y!
w i ing!o en! esul ed!in!li le!mo e! han! he!combina ion!o !abb e ia ion!o !p e ious! ex s!
by!jux aposing!o !in e pola ing! hem,!and!in! hei !con inua ion!up! o! he!p esen .!When!
hose!au ho s!came! o!o ganize!an!o iginal!collec ion!o ! ex s!in! he! wel h! o! hi een h!
cen u ies,! hey!could!no ! ail! o! ake!in o!accoun !ei he ! he!model!o !many!o ! he! ex s!
ansmi ed! du ing! he! p e ious! six! hund ed!yea s.! Bo n! in! Bicla ,! ou ! Spanish!
compila ion!became! he!backbone!o !Medie al!Spanish!compila o y!his o iog aphy!un il!a !
leas ! he! hi een h!cen u y.
86
!
!
!
Bibliog aphy5
P ima y)sou ces)–)Manusc ip s)
El5Esco ial5
Biblio eca)del)Real)Monas e io)de)San)Lo enzo:!d.I.2!
Mad id5
Biblio eca)His ó ica)Ma qués)de)Valdecilla-Uni e sidad)Complu ense:!134!!
Biblio eca)Nacional:!1358,!2805!
Biblio eca)de)la)Real)Academia)de)la)His o ia:!Aemilianensis)39!
A chi o)de)la)Biblio eca)del)Ins i u o)de)His o ia)del)CSIC:!
!Fondo!Fo og á ico!Sánchez-Albo noz,!AEHCajas!I-III/Sego be.!Re e ed! o!as!‘Mad id,!Fondo!
Fo og á ico’.!
!
P ima y)sou ces)–)Tex s)
CCCM!–!Co pus!Ch is iano um!Con inua io!Mediae alis!
CCSL!–!Co pus!Ch is iano um!Se ies!La ina!
CPL!–!Clauis!Pa um!La ino um!
MGH!SS!/!AA!–!Monumen a!Ge maniae!His o ica,!Sc ip o es!/!Auc o es!An iquissimi!
86
This a icle was w i en as pa o he esea ch p ojec «La e olución de los sabe es y su
ansmisión en la An igüedad a día y la al a Edad Media la inas III», (PI- J.C. Ma ín & D. Paniagua)
2017-2019 cla e de e e encia FFI2016-76495-P. ‘La e olución de los sabe s y su ansmission en la
An igüedad a día y la Al a Edad Media III’ (FFI2016-76496-P). I am mos g a e ul o P o .
Roge Collins, o D . E ic S. Koope and o D C is ian B a u o hei close eading o his ex ,
hei commen s and hei mos aluable sugges ions.
18
Rod igo Fu ado
[B aulione!di!Sa agozza.!Vi a)sanc i)Aemiliani].!‘La!Vi a!di!S.!Emiliano!sc i a!da!B aulione! esco o!di!
Sa agozza:!edizione!c i ica.’!Ed.!I.!Cazzaniga.!Bolle ino)del)comi a o)pe )la)p epa azione)della)
edizione)nazionale)dei)classici)g eci)e)la ini!3!(1954):!7-44.!
[Ch onica)Ade onsi) III].!C ónicas)As u ianas.!Ed.!J.!Gil!Fe nández.!O iedo:! Uni e sidad! de! O iedo,!
1985.!114-49.!
[Ch onica) Albeldensis].! ‘Las! p ime as! c ónicas! de! la! econquis a:! el! ciclo! de! Al onso! III.’! Ed.! M.!
Gómez!Mo eno.!Bole ín)de)la)Real)Academia)de)la)His o ia)100!(1932:!600-09).!!
[Ch onica) Albeldensis].! C ónicas) As u ianas.! Ed.! J.! Gil! Fe nández.! O iedo:! Uni e sidad! de! O iedo,!
1985.!153-88.!
[Ch onica)Albeldensis].!Ch oniques)As u iennes)( in)IXe)siècle).!Ed.!Y.!Bonnaz.!Pa is:!CNRS,!1987.!10-
30.!!
[Ch onica) Byzan ia-A abica].! Co pus) Sc ip o um) Moza abico um!1.! Ed.! J.! Gil! Fe nández,! Mad id:!
Consejo!Supe io !de.!In es igaciones!Cien í icas,!Ins i u o!‘An onio!de!Neb ija’,!1973.!7-14.!
[Ch onica) Naie ensis]!Ch onica) Hispana.) Saeculi) XII.!Pa s!II.!Ch onica) Naie ensis.!Ed.!J.!A.!Es é ez!
Sola.!CCCM!71A.!Tu nhol :!B epols,!1995.!!
![Consula ia) Caesa augus ana].! Vic o is) Tunnunensis) ch onicon) cum) eliquiis) ex) Consula ibus)
Caesa augus anis)e )Iohannis)Bicla ensis)ch onicon.!Ed.!C.)Ca delle!de!Ha mann.!CCSL!173A.!
Tu nhou :!B epols,!2001.!3-55.!
[Eusebius! Caesa iensis-Hie onymus.! Ch onicon].! Ch onica) ium) illus ium) auc o um) Eusebii)
Pamphili) episcopi)Caesa iensis) D.) Hie onymo) in e p e e) D.) Eusebii) Hie onymi) p esby e i) D.)
P ospe i)Aqui anici)episcopi)Regiensis)ab)Ab aham)ad)an.)Ch is i)449.!Ed.!A.!Pon ac,!Bu digaliae,!
1603.!!
[Eusebius! Caesa iensis-Hie onymus.! Ch onicon].! Eusebius) We ke.!7.! Die) Ch onik) des) Hie onymus.)
Hie onymi)ch onicon.!Ed.!R.!Helm.!Be lin:!Akademie-Ve lag,!1956.!
[Iohannes! Bicla ensis.! Ch onicon]! Vic o is) Tonnennensis) Ch onica.) Iohannis) abba is) Bicla ensis)
Ch onica.!Ch onico um)Caesa augus ano um) eliquiae.!Ed.!Th.!Mommsen,!Ch onica)mino a!2.!
MGH,!AA)11.!Be olini:!apud!Weidmannos.!1894.!207-223.!!
[Iohannes! Bicla ensis.! Ch onicon]! Vic o is) Tunnunensis) ch onicon) cum) eliquiis) ex) Consula ibus)
Caesa augus anis)e )Iohannis)Bicla ensis)ch onicon.!Ed.!C.)Ca delle!de!Ha mann.!CCSL!173A.!
Tu nhou :!B epols,!2001.!59-83.!
Isido o! de! Se illa.! Las) his o ias) de) los) Godos,) Vandalos) y) Sue os.! Ed.! C.! Rod íguez! Alonso.)León:!
Cen o!de!Es udios!e!in es igación!“San!Isido o”,!A chi o!his ó ico!diocesano,!Caja!de!Aho os!
y!mon e!de!Piedad!de!León,!1975.!
[Isido us! Hispalensis.! Ch onica])Ch onicon) D.) Isido i) A chiep.) Hisp.!emenda um,) scholiisque)
illus a um.!Ed.!G.!Loaysa!y!Gi ón.!Tau ini,!1593.!
[Isido us!Hispalensis.!Ch onica])Isido i) hispalensis) ch onica.!Ed.!J.!C.!Ma ín.!CCSL!112.!Tu nhou :!
B epols,!2003.!
[Isido us!Hispalensis,!De)ui is)illus ibus]!El)De!ui is!illus ibus!de)Isido o)de)Se illa.)Es udio)y)edición)
c í ica,!Ed.!C.!Codoñe !Me ino.!Salamanca:!Ediciones!de!la!Uni e sidad,1965.!
[Iulianus!Tole anus.!His o ia)Wambae]!His o ia)Wambae) egis)auc o e)Iuliano)episcopo)Tole ano.!Ed.!
W.! Le ison.! MGH! Sc ip o es! e um! Me o ingica um)5.! Hano e ae! e ! Lipsiae:! Impensis!
Bibliopolii!Hahniani,!1910.!500-35.!
[Ps-Iulianus!Tole anus.!O do)anno um)mundi]!Iuliani)Tole ani)ope a)2.!Ed.!J.!C.!Ma ín.!CCSL!115B.!
Tu nhou :!B epols,!2014!237-81,!687-704.!!
[P ospe us!Aqui anicus.!Ch onicon]!P ospe i)Ti onis)epi oma)ch onicon.!Ed.!Th.!Mommsen.!Ch onica)
mino a!1.!MGH,!AA)9.!Be olini:!apud!Weidmannos.!1892.!342-485.!
[Vic o ! Tunnunensis.! Ch onicon]! Vic o is) Tonnennensis) Ch onica.) Iohannis) abba is) Bicla ensis)
Ch onica.!Ch onico um)Caesa augus ano um) eliquiae.!Ed.!Th.!Mommsen,!Ch onica)mino a!2.!
MGH,!AA)11.!Be olini:!apud!Weidmannos.!189.!178-206.!!
[Vic o ! Tunnunensis.! Ch onicon]! Vic o is) Tunnunensis) ch onicon)cum) eliquiis) ex) Consula ibus)
Caesa augus anis)e )Iohannis)Bicla ensis)ch onicon.!Ed.!C.)Ca delle!de!Ha mann.!CCSL!173A.!
Tu nhou :!B epols,!2001.!3-55.!
!
Seconda y)Li e a u e5
And és,!G.!(1976).!‘Los!códices! isigó icos!de!Jo ge!de!Be e a!en!la!Biblio eca!del!Esco ial.’!Cel ibe ia)
51:!101-07.!
An olín,! G.! (1910).! Ca álogo) de) los) códices) la inos) de) la) Real) Biblio eca) del) Esco ial) 1.! Mad id:!
Imp en a!Helénica.!
19
Rod igo Fu ado
Aylle ,!C.!(2009).!‘The!Ch onicle!o !741.’!In!Ch is ian-Muslim)Rela ions.)A)Bibliog aphical)His o y.!Vol.!
1)(600-900).!Ed.!D.!Thomas,!B.!Roggema.!Leiden:!B ill.!284-89.!
Bau is a,!F.!(2011),!‘Memo ia!de!Ca lomagno:!sob e!la!di usión! emp ana!de!la!ma e ia!ca olingia!en!
España!(siglos!XI-XII).’!Re is a)de)Poé ica)Medie al!25:!47-109.!
Bau is a,!F.!(2015).!‘Dos!no as!sob e!el!ciclo!his o iog á ico!de!Al onso!III’.!Te i o io,)sociedad) y)
pode !10:!5-16.!
Bau is a,!F.!(2016).!‘Juan!Páez!de!Cas o,!Juan!Bua is a!Pé ez,!Je ónimo!Zu i a!y!dos!misceláneas!
his o iog á icas!de!la!España!al omedie al’.!Sc ip o ium!70.1:!3-68.!
Bonnaz,!Y.!(1987).!See![Ch onica)Albeldensis].)Ch oniques)As u iennes.)!
Ca delle! de! Ha mann,! C.! (2001).! See! [Iohannes! Bicla ensis.! Ch onicon;! Vic o ! Tunnunensis,!
Ch onicon].!
Cazzaniga,!I.!(1954).!See![B aulione!di!Sa agozza.!Vi a)sanc i)Aemiliani].!
Ci uen es,!J.!V.!(1793),!‘Pa ece !de!Amb osio!de!Mo ales!dado!a!Filipe!II!ace ca!de!las! eliquias!y!
lib os!de!O iedo!en!el!mes!de!Mayo!de!1572’,!In!Opúsculos)cas illanos)de)Amb osio)de)Mo ales.)
.!2.)No icias)his ó icas)sacadas)del)a chi o)de)Uclès,)de)sus)sepulc os)y)calenda)y)del) es amen o)
del)in an e)D.)En ique)con)un)c onicón)has a)aho a)no)publicado.!Mad id:!Beni o!Cano,!1793.!
Codoñe !Me ino,!C.!(1964).!See![Isido us!Hispalensis,!De)ui is)illus ibus].!
Collins,! R.! (2001).! ‘An! his o ical! commen a y! on! Iohannis! Bicla ensis! Ch onicon.’! In! Ca delle! de!
Ha mann!(2001).!95-148.!
Deswa hes,!Th.!(2003),!De)la)des uc ion)à)la) es au a ion.)L’idéologie)du) oyaume)d’O iedo-León)
(VIIIe-XIe)siècles).!Tu nhou !:!B epols.!
Díaz!y!Díaz,!M.!C.!(1976a).!‘La!his o iog a ía!hispana!desde!la!in asión!á abe!has a!el!año!1000.’!In!
De)Isido o)al)siglo)XI.)es udios)sob e)la) ida)li e a ia)peninsula .!Ba celona:!El!Albi .!203-34.!
Díaz!y!Díaz,!M.!C.!(1976b).!‘La! ansmisión! ex ual!del!Bicla ense.’!In!De)Isido o)al)siglo)XI.)es udios)
sob e)la) ida)li e a ia)peninsula .!Ba celona:!El!Albi .!119-40.!!
Díaz!y!Díaz,!M.!C.!(1979).!Lib os)y)lib e ías)en)la)Rioja)al omedie al.!Log oño:!Se icio!de!cul u a!de!
la!Excma.!Dipu ación!p o incial.!!
Es é ez!Sola,!J.!A.!(1995).!See![Ch onica)Naie ensis].!!
Ewald,!P.!(1881).!‘Reise!nach!Spanien!im!Win e !1878!au !1879.’!Neues)A chi )de )Gesellscha ) ü )
äl e e)deu sche)Geschich skunde!6:!217-398.!
Fe ei o,! A.! (2008! [2010]).! ‘The! heology! and! ypology! o ! he!Thi d! Council! o ! Toledo!
(589).’!Annua ium)His o iae)Concilio um!40:!61-84.!
Fló ez,!E.,!ed.!(1765).!Viage)de)Amb osio)de)Mo ales)po )o den)del) ey)D.)Phelipe)II)a)los) eynos)de)
Leon,)y)Galicia,)y)p incipado)de)As u ias.)Pa a) econoce )las) eliquias)de)san os,)sepulc os) eales,)
y)lib os)manusc i os)de)las)ca hed ales,)y)monas e ios.!Mad id:!An onio!Ma ín,!1765.!
Fló ez,!E.!(1816).!España)Sag ada)13.!2nd!edn.!Mad id:!O icina!de!D.!José!del!Collado.!!
Fu ado,!R.!(2011).!¿Dónde! ue!esc i o!el!O do)gen is)Go ho um?’!Voces)22:!39-65.!
Fu ado,!R.!(2016a).!‘A!collec ion!o !ch onicles! om!La e!An ique!Spain:!Mad id,!Complu ense!134,!
.! 25 b-47 b.! Con en ,! s uc u e! and! ch onology.’! ’! In! Fo mas) de) acceso) al) sabe ) en) la)
An igüedad) a día)y)en)la)Al a)Edad)Media.)La)T ansmisión)del)conocimien o)den o)y) ue a)de)la)
escuela.!Edi ed!by!D.!Paniagua!and!M.!A.!Sanz.!Ba celona-Roma:!B epols.!227-58.!
Fu ado,!R.!(2016b).!‘The!Ch onica!P ophe ica!in!MS.!Mad id,!RAH!Aem.!78.’!In!Fo me)di)accesso)al)
sape e)in)e à) a doan ica)e)al omedie ale)6.!Edi ed!by!L.!C is an e!and!V.!Ve onesi.T ies e.!75-
100.!!
Fu ado,!R.!(in!p ess).!‘La!«C ónica»!de!Eusebio-Je ónimo!en!Mad id,!BHMV,!Complu ense!134!( .!
2 a-14 b).’!In!La inidad)medie al)hispánica.!Edi ed!by!J.!F.!Mesa!Sanz.!Fi enze:!Sismel.!63-78.!!!
Galán!Sánchez,!P.!(1994).!El)géne o)his o iog á ico)de)la)Ch onica.)Las)c ónicas)hispanas)de)época)
isigoda.!Cáce es:!Se icio!de!publicaciones!de!la!Uni e sidad!de!Ex emadu a.!!
Gil!Fe nández,!J.!(1973).!See![Ch onica)Byzan ia-A abica].!
Gil!Fe nández,!J.!(1977).!‘Judíos!y!c is ianos!en!la!Hispania!del!siglo!VII.’!Hispania)Sac a!30:!9-110.!!
Gil!Fe nández,!J.!(1978).!‘Judíos!y!c is ianos!en!Hispania!(s.!VIII!y!IX).’!Hispania)Sac a!31:!9-88.!
Gil!Fe nández,!J.,!ed.!(1985).!See![Ch onica)Albeldensis].!C ónicas)As u ianas.!!
Gómez!Mo eno,!M.!(1932).!‘Las!p ime as!c ónicas!de!la! econquis a:!el!ciclo!de!Al onso!III.’!Bole ín)
de)la)Real)Academia)de)la)His o ia)100:!562-628.!!
Gue ei o,!R.!(1990).!‘Un! ai!ou! aux!passionai e!dans!le!manusc ip !39!de!la!Real!Academia!de!la!
His o ia!de!Mad id.’!Re ue)Mabillon!62:!37-56.!
Hillga h,! J.! N.! (1970).! ‘His o iog aphy! in! Visigo hic! Spain.’! In! La) s o iog a ia) al omedie ale) 1.!
Spole o:!Fondazione!Cen o!I aliano!di!S udi!sull’al o!medioe o.!261-311.!
20
Rod igo Fu ado
Humph ies,! M.! (1996).! ‘Ch onicle! and! ch onology:! P ospe ! o ! Aqui aine,! his! me hods! and! he!
de elopmen !o !ea ly!medie al!ch onog aphy.’!Ea ly)Medie al)Eu ope!5:!155-75.!
Jiménez!Sánchez,!J.!A.!(2007).!‘Ace ca!de!la!denominada!C ónica)de)Za agoza.’!Helman ica!58:!339-
67.!
Le ison,!W.!(1910).!See![Iulianus!Tole anus.!His o ia)Wambae]!.!
Loaysa!y!Gi ón,!G.!(1593).!See![Isido us!Hispalensis,!Ch onicon].!
Ma ín,!J.!C.!(2003).!See![Isido us!Hispalensis.!Ch onica])Isido i].!
Ma ínez!Díaz,!G.!(1966).!La)colección)canónica)hispana!1.!Mad id:!CSIC.!!
Menéndez!Pidal,!R.!(1949).!‘La!his o iog a ía!medie al!sob e!Al onso!ll.’!Es udios)sob e)la)mona quía)
as u iana.!O iedo:!Dipu ación!P o incial,!Ins i u o!de!Es udios!As u ianos.!9-41.!
Milla es! Ca lo,! A.! (1999).! Co pus) de) códices) isigó icos.)Las! Palmas:! Uni e sidad! Nacional! de!
Educacioƒ n! a! Dis ancia,! Cen o! Asociado! de! Las! Palmas! de! G an! Cana ia,! Gobie no! de!
Cana ias.!Mommsen,!Th.!(1892).!See![P ospe us!Aqui anicus.!Ch onicon].!
Mommsen,!Th.!(1894).!See![Iohannis!Bicla ensis,!Ch onicon;!Vic o !Tunnunensis,!Ch onicon].!
Muhlbe ge ,! S.! (1986).! ‘P ope ’s! Epi oma) Ch onicon:! was! he e! an! edi ion! o ! 443?’! Classical)
Philology!81:!240-44.!
Nascimen o,!A.!A.!(1979).!‘Em)busca!dos!códices!alcobacenses!pe didos.’!Didaskalia!9:!279-88.!
Placanica,! A.! (1989).! ‘Da! Ca agine! a! Bisanzio:! pe ! la! biog a ia! di! Vi o e! Tunnunense.’! Ve e a)
Ch is iano um)26:!327-36.!
Pon ac,!A.!(1604).!See![Eusebius!Caesa iensis-Hie onymus.!Ch onicon].!!
Reydelle ,! M.! (1970).! ‘Les! in en ions! idéologiques! e ! poli iques! dans! la! Ch onique) d’Isido e! de!
Sé ille.’!Mélanges)d’a chéologie)e )d’his oi e)82:!363-400.!
Rod íguez!Alonso,!C.!(1975).!See!Isido o!de!Se illa.!Las)his o ias)de)los)Godos,)Vandalos)y)Sue os.!!
Rod íguez! Díaz,! E.! E.! (1998).! ‘P oducción! lib a ia! en! la! As u ias! medie al:! el! ms.! 1358! de! la!
Biblio eca!Nacional!de!Mad id.’!Bole ín)del)Real)Ins i u o)de)Es udios)As u ianos!152:!21-50.!!
Ruíz!Ga cía,!E.!(1997).!Ca álogo)de)la)sección)de)códices)de)la)Real)Academia)de)la)His o ia.!Mad id:!
Real!Academia!de!la!His o ia.!
Ruiz!de!la!Peña,!J.!I.!(1985).!‘Es udio!p elimina :!la!cul u a!en!la!co e!O e ense!del!siglo!IX.’!In!
C onicas)As u ianas.!Edi ed!by!Juan!Gil.!O iedo:!Uni e sidad!de!O iedo.!11-42.!!
Sánchez!Albo noz,!Cl.!(1945).!‘Una!c onica!as u iana!pe dida!de! iempos!de!Al onso!II.’!Re is a)de)
Filologia)Hispánica)7:!105-46.!
Teille ,!S.!(1984).!Des)Go hs)à)la)na ion)Go hique.)Les)o igines)de)l’idée)de)na ion)en)Occiden )du)Ve)au)
VIIe)siècle.!Pa is:!Les!Belles!Le es.!
Villanue a,!J.!L.!(1804).!‘Ca a!XXVI:!No icia!del!códice!de!c onicones!que!copió!el!seño !Pe ez!de!
a ios!o iginales!an iguos,!el!qual!se!conse a!en!el!a chi o!de!la!San a!Iglesia!de!Sego e.’)
Viage)li e a io)a)las)iglesias)de)España!3.!Mad id.!196-220.!!
!
!
!5