05 Galicia 21 Issue F ‘14–‘15
Abs ac
This a icle discusses a numbe o desc ip ions, by I ish and Galician
w i e s, o pho og aphs o mig a ing women. I eland and Galicia ha e
expe ienced se e al pe iods o massi e emig a ion in he las wo cen u ies,
bu he ole o women in hese lows o mig a ion emains unde -examined,
especially om a compa a i e pe spec i e. A compa a i e analysis o he
expe ience and ep esen a ion o mig a ion no only shows he mu ual
ele ance o he e en s and hei na a i es o bo h communi ies bu also
allows us o iden i y hose aspec s which a e exposed in one communi y
and neglec ed in he o he , he eby u nishing us wi h new c i e ia o
analysis. This a icle is indeb ed o cu en deba es on gende -o ien ed
s udies o mig a ion and examines he emo ional impac o mig a ion by
d awing on ecen p oposals in auma s udies. Apa om conside ing he
sociological alue o pho og aphs as eco ds o bo h pe sonal and collec i e
expe ience, his a icle del es in o wo o he mos ele an ques ions
which, acco ding o Susan Son ag (1977), we e in oduced by pho og aphy
and a e o c ucial impo ance o he s udy o hese pe sonal documen s:
wha is wo h obse ing and wha a e we en i led o obse e?
Mig ación
Mulle
Fo og a ía
Galicia
I landa
T auma
Es e a igo analiza unha se ie de desc icións, ei as po esc i o es e esc i-
o as de I landa e Galicia, de o og a ías de mulle es mig an es. Es as dúas
comunidades expe imen a on a ios episodios de emig ación masi a nos
dous úl imos séculos, pe o o papel das mulle es neses mo emen os mig a-
o ios non es á aínda su icien emen e es udado, especialmen e desde unha
Palab as
cla e
Keywo ds
Mig a ion
Woman
Pho og aphy
Galicia
I eland
T auma
Resumo
Fo o-g a ías:
mulle es
mig an es
galegas e
i landesas¹
Manuela Palacios ²
Uni e sidade de San iago de Compos ela
A icle
Es e a igo é esul ado dos
p oxec os de in es igación ‘Ex-
sis e e’ e ‘Eco- iccións’ (Minis e io
de Economía y Compe i i idad
i 2012-35872, em 2015-66937-P).
Igualmen e, es á enma cado na
in es igación dos g upos ‘Lingua
e li e a u a inglesa e iden ida-
de ii’ ( 2014/403) e ‘Discu so e
Iden idade’ (g c 2015/002 gi-1924)
inanciados pola Xun a de Galicia.
Depa amen o de Filoloxía
Inglesa e Alemá | A da. Cas elao,
s/n | 15782 San iago de Compos ela.
1
2
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
06 pe spec i a compa ada. A análise compa ada da expe iencia da mig ación
e da súa ep esen ación non só nos amosa a ele ancia ecíp oca dos acon-
ecemen os e dos seus ela os pa a as dúas comunidades, senón que pe -
mi e poñe o oco sob e aspec os salien ados nunha pe o inad e idos na
ou a, achegando des e xei o no os c i e ios de análise. Es e a igo es á
enma cado nos deba es ac uais sob e a pe spec i a de xéne o nos es udos
mig a o ios e examina o impac o emocional da mig ación acendo uso das
ecen es achegas dos es udos de auma. Ademais de conside a o alo
sociolóxico das o og a ías como exis o da expe iencia pe soal e colec i a,
e lexiónase sob e as dúas p egun as máis ele an es que, segundo Susan
Son ag (1977), in oduciu a o og a ía e esul an de c ucial impo ancia pa a
o es udo des es documen os pe soais: que me ece a pena obse a e que
emos de ei o a obse a ?
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
07
Aínda que o e mo ‘emig a-
ción’ é o máis común en Galicia
nos es udos sob e os mo emen os
mig a o ios que pa i on dela, a
c í ica in e nacional adoi a em-
p ega o e mo ‘mig ación’ pa a
e i a limi a a súa pe spec i a ao
enómeno de ma cha ou expul-
sión. Ce amen e, a pe soa que
emig a desde Galicia e I landa é á
ez inmig an e no país de des ino,
polo que o e mo ‘mig an e’ e-
sul a máis lexíbel pa a acomoda
os di e en es ipos e di eccións da
mobilidade.
3
In odución: Es udos da mig ación e
in e disciplina iedade
Aínda que en Eu opa o núme o de mulle es mig an es
du an e o século xx oi supe io ao dos homes (Simon
& B e ell 1986: 4), so p ende cons a a a escasa a en-
ción que ecibiu o enómeno da mig ación eminina a a
mediados dos anos oi en a (Mo ok asic 1984).3 Mesmo
na in do século o ec o de xéne o na mig ación seguía
in e esando máis ás ciencias sociais que á in es igación
his o iog á ica, chegando a a i ma Donna Gabaccia
(1996: 91) que os es udos his ó icos da mig ación eminina in e nacional
case non exis ían. A in es igación cuan i a i a e os documen os o iciais
ampouco daban su icien e in o mación sob e as mo i acións pa a a mig a-
ción, o seu impac o emocional e ísico e as consecuencias económicas dos
ing esos xe ados polas mulle es en ac i idades domés icas. Xa no século
xxi se lamen aba de igual xei o en España, e conc e amen e en Galicia,
o escaso in e ese polo papel das mulle es nos luxos mig a o ios (Liña es
Gi au 2009; He nández Bo ge & González Lopo 2008) e in es igado as
como Ma ía Xosé Rod íguez Galdo (2009: 19) eclamaban a necesidade de
e isa ca ego ías de análise como a de ‘emig ación amilia ’ po que non
isibilizaba su icien emen e a pa icipación das mulle es no eido labo al.
Algo semellan e oco eu en I landa onde, en pe íodos conc e os dos sécu-
los xix e xx, emig a on máis mulle es ca homes, pe o os es udos his ó icos
só se p eocupa on po analiza as eaccións polí icas e eclesiás icas á emi-
g ación eminina no can o de es uda o luxo en si (Delaney 2001: 209, 212;
Muldowney 2012).
Se a in es igación his ó ica sob e a mig ación se bene iciou das ache-
gas da an opoloxía, a socioloxía e a xeog a ía, o p esen e a igo, que se
enma ca na disciplina dos es udos li e a ios, es á a en o an o aos deba es
ac uais das ciencias sociais a edo da mig ación como ás elacións in e -
cul u ais, ao compa a a mig ación das mulle es galegas e i landesas. Es a
pe spec i a compa ada úndase nunha se ie de ci cuns ancias mu uamen e
ele an es a Galicia e I landa ales como as c ises ag a ias, cos seus e ec os
sob e os mo emen os mig a o ios, e o impac o da mo al ca ólica na ida das
mulle es. Aínda que non é o obxec i o des e a igo analiza as de andi as
ci cuns ancias his ó icas, económicas e elixiosas, es as cons i úen o pun o
de pa ida pa a elaciona Galicia e I landa. Ademais da ap oximación
compa ada de base exional —xeog á ica e sociocul u al—, es e a igo
inco po a a pe spec i a in e -a ís ica ao da con a de ex os de alo li e a-
io e o og a ias —de aí o í ulo do a igo: o o-g a ías. A c í ica de e e en-
cia na alo ación das o og a ías se á Susan Son ag, au o a da colección de
ensaios On Pho og aphy ([1977], 1981), pe o amén se en en con a a unción
social da o og a ía expos a po Pie e Bou dieu en Un a moyen (1965). Po
ou a banda, Pamela Sha pe (2001: 8-10) iden i ica unha á ea de in e ese
na in es igación das mig acións: o impac o emocional da mig ación e os
e ec os da ausencia da pe soa mig an e na súa con o na de o ixe. Nes e es-
pec o, o p esen e a igo o nece unha achega o ixinal ao aplica os es udos
do auma á análise da emig ación. Geo ey Ha man, impulso dos es u-
dos do auma no ma co da c í ica li e a ia a inais do século xx, alen aba a
que a c í ica iden i icase as e idas psíquicas na na ación do auma (2003:
257, 259), cues ión que se a a á aquí á ho a de compa a os ela os e o o-
g a ías que compoñen o co pus des e aballo.
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
08 A pe spec i a elacional e in e disciplina des e a igo co espóndese
á chamada, desde a eo ía de sis emas mig a o ios, a in es iga as elacións
ansnacionais na mig ación ap o ei ando a in o mación o necida, alén dos
exis os o iciais, polos documen os pe soais (Ha zig 2001: 16-17; Guibe nau
& Rex 2010: 7). A hipó ese des e aballo compa a i o é que os esul ados
ob idos en Galicia e I landa non soamen e posúen ele ancia mu ua polas
semellanzas sociais e cul u ais en e es as comunidades, así como polo o e
impac o que a emig ación i o nas súas sociedades, senón que a pe spec i a
compa ada pe mi e poñe o oco sob e aspec os salien ados nunha comuni-
dade pe o inad e idos na ou a, achegando des e xei o no os c i e ios de
análise.
Xénese do p oxec o o o-g a ías
A con inuación p ocede ase a explica o desen ol emen o do p oxec o o o-
g a ías desde a súa concepción, así como as súas mo i acións e obxec i os,
pa a seguidamen e expoñe os aspec os compa a i os máis salien ábeis no
ocan e aos p incipais eixos des e p oxec o: a mig ación das mulle es gale-
gas e i landesas e o seu impac o socioeconómico e emocional, así como a
mediación das a es li e a ia e o og á ica na ep esen ación e con igu ación
do enómeno mig a o io. A análise de ex os li e a ios e o og a ías íxose
simul aneamen e pa a Galicia e I landa, pe o os seus esul ados apa ece-
on en publicacións que a a on a cues ión galega e a i landesa po sepa-
ado, azón pola que es e a igo abo da po p imei a ez a ap oximación
compa a i a á mig ación das mulle es galegas e i landesas. Así, as colabo-
acións galegas, cos seus ela os, o og a ías e análises espec i as, o on
publicadas como capí ulo de lib o en Le as nómades. Expe iencias da mobili-
dade eminina na li e a u a galega, edi ado po Ana Acuña (Palacios 2014), e as
colabo acións i landesas o on ecollidas nou o capí ulo do lib o Ex-sis e e:
Women’s Mobili y in Con empo a y I ish, Welsh, and Galician Li e a u es, edi ado
po Ma ía Jesús Lo enzo Modia (Palacios 2016). Nes as publicacións p e-
ias ep odúcense os ela os e o og a ías que achega on esc i o as e esc i-
o es de Galicia e I landa, men es que no p esen e a igo só se salien an os
aspec os compa a i os máis impo an es esul an es da análise deses ex os
esc i os e isuais.
A idea do p oxec o o o-g a ías, no que unha se ie de esc i o es e
esc i o as desc iben e comen an unha o og a ía dunha mulle emig an e,
naceu dunha obse ación que ixo a esc i o a galega Lupe Gómez nunha
enquisa sob e mulle es esc i o as e iaxe que eu en ia a a a ias poe as e
na ado as galegas en 2010. In e esábame daquela es uda , en e ou os
aspec os, a elación en e a expe iencia galega da emig ación e a ac i ude
ac ual ca a á iaxe po pa e das esc i o as galegas. Á p egun a de se a súa
amilia i i a a expe iencia da emig ación, Gómez espondeu coa his o ia
do seu ío-a ó Ped o. Po én, a súa e a unha his o ia econs uída a pa i
dunhas poucas o os, escasas con e sas amilia es e moi a an asía: ‘na miña
casa semp e se man i o un eino de silencio sob e esa pe soa’, ‘nas pou-
quísimas o os que eño is o de Ped o en Bos Ai es hai como “un ai e de
película” e el pa ece un “ac o de cine”’ (Palacios 2010: 154). Ca as e o o-
g a ías son os documen os pe soais que máis abundan nos ela os sob e a
emig ación pe o, ao non con a cunha his o ia de ida en p imei a pe soa,
unha al e na i a e a es i uí esas expe iencias da emig ación a a és das
na acións elabo adas po esc i o as a pa i das on es o ais no seo amilia .
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
09 No caso da his o ia de Ped o, me ecía análise o silencio que a amilia ga -
da a sob e a súa ida po mo do seu exilio as pa icipa no bando epu-
blicano du an e a Gue a Ci il. Aínda que o silencio amilia sob e os seus
memb os exiliados ose unha si uación ecuen e e comp ensíbel debido
ás ep esalias su idas, in e esaba indaga na elación en e auma e es e-
muño ou, pola con a, silencio, así como a pos a en p ác ica da p ohibición,
explíci a ou implíci a, de ala sob e o exiliado.4 Gómez suplía, logo, a al a
de ela os amilia es coa súa in e p e ación desinhibidamen e an asiosa
das poucas o og a ías de Ped o que ga daba a amilia. F on e a unha ap o-
ximación his o iog á ica que puidese desbo a es e ipo de econs ucións
dos acon ecemen os po que es án al as de eco dos e sob adas de an a-
sía, a pe spec i a li e a ia des e es udo descub iu en desc icións como a
de Gómez un in e ese suplemen a io: non só se pode ía coñece a elación
en e exilio e silencio, senón que se pode ían obse a os mecanismos psi-
colóxicos de de ensa on e ao esquecemen o e as es a exias na a i as dis-
poñíbeis pa a econs uí a his o ia do exiliado. Pe o pa a que nace a es a
econs ución da his o ia de Ped o e dada a ausencia dos ela os amilia es,
e a imp escindíbel un obxec o pe soal e a o o e a o único documen o pe -
soal co que con aba Gómez pa a elabo a esa his o ia.
Pa alelamen e ás enquisas ás esc i o as galegas, en iá anse ou as
semellan es a unha se ie de esc i o as i landesas, as cales o nece on in e-
esan es his o ias amilia es e, de xei o salien ábel, ela os sob e mulle es
mig an es. En conc e o, a esc i o a Ri a Kelly comen aba como a emig a-
ción i landesa chegou a se an ele ada que oi pe cibida como un p oceso
‘na u al’ e un pa ón de ida ine i ábel.5 As esc i o as i landesas alaban
ademais de nais, ías, a oas e i más emig an es e Kelly mesmo salien aba
que moi as des as mulle es emig a an soas. Á impo ancia do ec o de
xéne o nos discu sos sob e a mig ación, an ele an e a es e p oxec o que
daquela se cen aba na elación de mulle e es anxei ía, uniuse o in e ese
polo papel que desempeñaba a o og a ía na p odución de ela os sob e a
emig ación.
A o og a ía comen ada po Kelly na enquisa —a esc i o a i landesa
eelabo ou o ex o pos e io men e pa a a súa publicación (Palacios 2016:
157-159)— e a a da súa a oa Ma ga e Rabbi e, quen emig a a soa aos
Es ados Unidos a edo de 1890. As p incipais semellanzas en e os ela-
os de Gómez e Kelly son, po unha pa e, a e e encia á escaseza de on-
es o ais di ec as, aínda que no caso de Kelly non se alude a ningún ipo de
abú sob e a ida da pe soa emig an e, e, po ou a, ese suplemen o ima-
xina i o polo que as poe as achegan suposicións que elas mesmas ecoñe-
cen como de pouca base eal. En e as p incipais di e enzas é de salien a ,
po unha banda, o ei o de que a p o agonis a da expe iencia mig a o ia
no ela o de Kelly sexa unha mulle , o que le a a in oduci nume osas
conside acións sob e as ci cuns ancias especí icas da mig ación eminina
no ela o, e po ou a banda a de allada in o mación an opolóxica que
a au o a nos dá sob e hábi os e p ác icas cul u ais an o na e a de o ixe
como na de des ino. Kelly comeza po exp esa as súas dúbidas sob e a ia-
bilidade dunha o og a ía pa a coñece de e as a pe sonalidade da mulle
e a ada, o cal lle se e de escusa, ou mesmo lexi imación, pa a especu-
la sob e aspec os a ios da ida ín ima da súa a oa: ‘The pho og aph seems
e y sexy o me. I hink his woman had g ea ese es o sexual ene gy’
(Palacios 2016: 158). Is o non que e dici que Kelly deixe oa a imaxina-
ción sen p eocupa se polo con ex o social e his ó ico po que, pola con a,
o seu ela o o nece in o mación moi p ecisa sob e a die a u al en I landa a
Rela os semellan es dou as es-
c i o as galegas e i landesas, como
Ma ila Aleixand e e Lia Mills,
sob e o silencio amilia a edo
da cues ión do exilio le á onme a
esc ibi pos e io men e o a igo
‘Exilio e abú’ (Palacios 2013), no
que analizo a elación en e au-
ma, silencio e o o icio de esc i o a,
así como as di e sas es a exias na-
a i as emp egadas polas au o as
pa a p onuncia o imp onunciábel
e es i uí e e-cons uí a his o ia
do exiliado nun exe cicio de es-
ponsabilidade mo al.
4
Explica Kelly (2010) na súa es-
pos a á enquisa que lle en iei: ‘This
is a pa icula eali y o he Wes
o I eland, whe e emig a ion was
always high —s ill con inues o
be— because o di icul economic
ci cums ances, la ge amilies and
e y li le land. […] i becomes a
na u al p ocess o people o go.
They/we g ow in o ha pa e n. We
eel ha i we do no go/lea e, hen
ou siblings will’. Rep oducido aquí
co pe miso da esc i o a.
5

Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
10 inais do século xix, sob e a es imen a e o impac o das modas que iñan de
Lond es e Pa ís, así como sob e os ipos de aballos dispoñíbeis en Es ados
Unidos pa a as emig an es i landesas.
Des es ela os de Lupe Gómez e Ri a Kelly esul an de especial in e-
ese os seguin es aspec os: a complexa anco axe da his o ia nas o og a-
ías e nos ela os, o ei e ado ecu so á o og a ía pa a con a as his o ias
da emig ación, a ele ancia des es documen os pe soais e his o ias indi i-
duais pa a cons uí a his o ia colec i a, os di e en es g aos de icción que
as au o as decidían inco po a nos seus ex os e as posíbeis xus i icacións
pa a combina o ela o de base social e his ó ica coa especulación imaxina-
i a e, inalmen e, os aballos da memo ia que, como ben a i ma Jose ina
Cues a (2014: 34-38), non consis en só no eco do, senón amén no silen-
cio e o esquecemen o. Foi en ón cando naceu o p oxec o o o-g a ías co
obxec o de esca a as expe iencias das mulle es mig an es galegas e i lan-
desas, así como pa a es imula a p odución de discu sos sob e elas, po que
a nosa ob iga desde o ámbi o académico non é só es uda o que nos ans-
mi iu a his o ia senón amén acili a os espazos e medios pa a que se poida
es i uí e econs uí o pasado desde o maio núme o de pun os de is a
posíbeis.
As especialis as en li e a u a de iaxes e au obiog a ía (Siegel 2004;
Law ence 1994; Mo is 1993) eñen salien ando os e ec os das disc imi-
nacións de xéne o e clase na di usión da expe iencia eminina de mobili-
dade. Moi os dos ela os de mulle es sob e as súas iaxes e desp azamen os
í onse es inxidos ao medio o al, o espazo domés ico e o con ex o ami-
lia , xa que as mulle es non con aban ou ben co ni el o ma i o ou ben co
acceso aos medios de publicación e o p es ixio in elec ual que ixesen pe -
du a as súas na acións. K is i Siegel (2004: 2) mesmo sinalou o pa adoxo
de que algunhas his o ias de mulle es iaxei as pe du asen no empo p e-
cisamen e po que as esc ibi an homes in elec uais de p es ixio e non as
p opias mulle es que i i an a expe iencia da iaxe. Po es a azón, un dos
obxec i os do p oxec o o o-g a ías oi econs uí a expe iencia das mulle-
es mig an es pa a di undila alén da o alidade e do seo amilia po ou os
medios —a esc i a e a o og a ía— e nou os espazos —a es e a pública.
Ademais das conside acións xa expos as, os obxec i os do p oxec o
o o-g a ías e an os de indaga na in e sección de xéne o e mobilidade no
que espec a ao co po (idade, sexualidade e ep odución, en e midade, ali-
men ación, as ames), así como o g ao de axencialidade da mulle no deseño
da iaxe e a pe cepción que en dela como expe iencia o zosa, ou ben de
au o-a i mación, mesmo libe ado a. Impo an es son amén as ci cuns an-
cias que a o ecen ou di icul an a iaxe como, po exemplo, os ac o es eco-
nómicos, as ob igas amilia es, as es icións on ei izas pa a mulle es que
iaxan soas, con ou sen illos e, en xe al, o con ol social sob e a mulle e
as expec a i as a edo do seu compo amen o. No ocan e á expe iencia
da mig ación, cump ía analiza cales e an os momen os seleccionados pa a
o eco do, o es ado anímico e a ec i o p o ocado polo desp azamen o, o
sen imen o de pe enza ou alienación na sociedade de des ino, os ínculos
ansnacionais que a emig an e man én en e a sociedade de o ixe e de des-
ino, as mo i acións pa a o e o no, así como as ci cuns ancias das mulle-
es que quedan aga dando pola ol a do ou da emig an e —nais, esposas e
illas— (análises dispoñíbeis en Palacios 2014 e Palacios 2016). No p esen e
a igo, se án dous os aspec os de especial ele ancia pa a a análise compa-
a i a que se comen a án máis adian e: a ep esen ación e con igu ación do
co po eminino e o impac o emocional, mesmo aumá ico, da mig ación.
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
11 Con odos eses obxec i os en men e comecei po solici a a no e
esc i o es e esc i o as de Galicia que comen asen a o og a ía dunha mulle
da súa con o na que emig a a e, pos e io men e, ixen ou o an o con no e
esc i o as de I landa. Se incluín a esc i o es galegos nes e aballo oi pa a
in oluc alos amén nes e p oxec o eminis a de es i ución da expe iencia
das mulle es. Como algún esc i o i landés declinou o con i e a pa icipa ,
p opúxenme comp oba se unha mos a exclusi amen e eminina o ece-
ía esul ados di e en es dos da mos a mix a galega. Pa a as dúas mos as
escollín a p o esionais dos dis in os xéne os da esc i a (poesía, na a i a,
ea o e ensaio) e di e en es idades. O obxec i o do p esen e a igo é p eci-
samen e compa a e con as a es as colabo acións de esc i o es e esc i o as
de Galicia e I landa.
Co pus galego e i landés de ela os e o og a ias: unha ap oximación
compa ada
Pa a a compilación de ela os galegos, acompañados as máis das eces das
o og a ías que desc iben, con ouse coa xene osa colabo ación de Luz
Pichel (1947), Helena Villa Janei o (1940), Ma io Reguei a (1979), Ramón
Nicolás (1966), Lo ena Sou o (1983), A u o Casas (1958), Ma ín Veiga
(1970), Me cedes Queixas (1968) e Ma ía Reimóndez (1975). Como na p o-
pos a ei a a esc i o es e esc i o as se suxe ía un en oque amplo sob e a
mobilidade eminina que ab anguese non só a emig ación senón amén
ou as expe iencias de desp azamen o e iaxe, o on os cinco p imei os
au o es os que se cen a on nas i encias de mulle es emig an es, men-
es que os ca o es an es se e e i on a ou as expe iencias de mobilidade
eminina po azóns de aballo, es udos e ac os de gue a. Po se a a en
de desp azamen os ealizados ben en dis ancias cu as ben polo desexo de
iaxa , as ca o na acións de adei as non se ían conside adas p opiamen e
his o ias da emig ación. Pa a a compilación i landesa, con ei coa amábel
colabo ación das esc i o as Paula Meehan (1955), Ri a Kelly (1953), Celia de
F éine (1948), E elyn Conlon (1952), Lo na Shaughnessy (1961), Máigh éad
Medbh (1959), Ca he ine Phil MacCa hy (1954), Ma y O’Donnell (1954) e
Lia Mills (1957). Das no e esc i o as i landesas, seis op a on po se e e i
a his o ias de emig ación p o ocadas pola al a de opo unidades labo ais
en I landa, ou as dúas comen a on a expe iencia de mulle es monxas nas
misións ca ólicas, e un de adei o caso con a o abandono do país de o ixe
po complexas ci cuns ancias pe soais e iden i a ias. Compa ando os ipos
de mobilidade nes as colabo acións, pódese a i ma que a súa a iedade é
semellan e nas compilacións galega e i landesa, se ben o desp azamen o das
mulle es nas his o ias i landesas compo a semp e a iaxe a ou os países e
mesmo a e as moi dis an es.
Ao se a a de mos as educidas de au o es e au o as, as coinciden-
cias nas ocupacións das mulle es mig an es chaman especialmen e a a en-
ción. Tal é o caso nos ela os de Helena Villa Janei o e Ma io Reguei a
sob e mulle es que aballa on como amas de c ía alei ando os illos dou-
as mulle es da bu guesía na sociedade de des ino, pe o debendo pa a
iso deixa na e a de o ixe os seus p opios illos (Palacios 2014: 122-124).6
Un caso semellan e, po se a a amén dunha nai que emig a soa e deixa
os illos no país de o ixe ao coidado do home, é o ela ado po Luz Pichel
(120-122). Pola con a, na compilación de ela os i landeses non hai nin-
gún caso con es a ocupación de ama de c ía e o episodio que se ela a de
Na discusión des e co pus, o-
das as ci as dos ela os galegos p o-
ceden de Palacios 2014, men es
que as dos ela os i landeses p o e-
ñen de Palacios 2016. De ago a en
dian e, as ci as galegas e i landesas
le a án só o núme o de páxina.
6
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
12 mulle coidado a dunha anciá non compo a o aspec o aumá ico de e que
deixa os p opios illos na e a de o ixe. Sábese, con odo, que as mig an-
es i landesas domina on o me cado de amas de c ía nos Es ados Unidos
du an e o século xix (Golden 2001: 72). A ausencia da igu a da ama de c ía
nes e co pus de ela os i landeses pódese debe ao educido da mos a, pe o
consul ados en co espondencia p i ada an o esc i o es e esc i o as como
especialis as en his o ia e ciencias sociais en I landa, e idenciouse a escaseza
de es udos en I landa sob e es a ocupación, polo que pode ía habe unha
ce a amnesia colec i a an e un ema incómodo e silenciado. En calque a
caso, a ap oximación compa ada pe mi e iden i ica no as cues ións de aná-
lise do enómeno mig a o io ao deba e nunha comunidade aspec os que
semellan esquecidos na ou a. Os ela os de Helena Villa Janei o e Ma io
Reguei a sob e as amas de c ía, xa que logo, non só son de g an ele ancia en
Galicia polo que con an senón amén en I landa polo que alí se cala.
A mig ación galega de mulle es que iaxan soas, deixando home e
illos na e a de o ixe, cons i úe unha modalidade des acábel do p o ago-
nismo da mulle nos luxos mig a o ios e e idencia a necesidade de es uda
a mig ación eminina alén de ca ego ías máis ecuen es como a da emig a-
ción amilia . Tan o Pichel como Villa Janei o e Reguei a comen an de xei o
explíci o as emesas que es as mulle es en iaban aos seus oga es, salien-
ando así a súa axencialidade económica e xus i icando, ao paso, a necesi-
dade de emig a debido ás penu ias su idas en Galicia: ‘O home dáballe
mala ida e ela non podía e as illas pasando ame’, di Reguei a (123). Ou o
aspec o a salien a na ocupación de ama de c ía é a da conside ábel dis ancia
social en e a clase da mig an e e a da amilia que a emp ega. Po én, non se
e i en nos ela os galegos si uacións de con on ación en e as pa es senón,
odo o con a io, elacións de a ec o, comp ensión, apoio e ecompensa.
Fala Villa Janei o ‘da seño a, que quixo p emia daquela a idelidade da
ama de c ía’ (123) e Reguei a dinos da súa a a a oa: ‘Cho aba polos ecan-
os dunha g ande mansión a é que o ei de alén ma a escoi ou e lle deixou
ca os pa a ol e ’ (124). Sónia Fe ei a (2012: 127) alude ao ‘saudosismo’ ou
mi i icación da expe iencia mig a o ia e, nes es ela os, pa ece como se se
ansmi ise, dunha xe ación á seguin e, unha ce a idealización das ela-
cións en e emp egado es e mig an es. Pola con a, Jane Golden (2001: 97)
e í ese á ele ada mo alidade in an il en Es ados Unidos, mesmo a inais do
século xix, en e os illos biolóxicos das amas de c ía e cuali ica como c imi-
nal o me cado labo al es imulado polas clases poden es, que sal aban os seus
illos a cos a dos das emp egadas mig an es, na súa maio ía i landesas.
Unha liña de aballo moi u í e a pa a a análise an o dos ela os
galegos como i landeses é a dos es udos do auma, liña especialmen e ele-
an e aos es udos da mig ación, pe o que non adoi a se emp egada nos
mesmos dun xei o explíci o. Á ho a de iden i ica as e idas psíquicas na
na ación do auma, al e como suxi e Ha man (2003: 257, 259), obsé -
ase que, no ela o de Luz Pichel sob e unha nai que en que abandona os
seus p opios illos pa a i coida dos alleos nou o con inen e, abundan as
pegadas do auma: mani es acións delibe adas de pa hos (‘Ela nunha caixa
g ande me cada po San a Lucía, de unciones’, 122), con esións de culpabili-
dade (‘Nunca os i e que ene dejado. Mue o is e po iso’, 122), he e o-
glosia e sinais de con li o lingüís ico que o son á ez dun choque cul u al,
económico e de clase (‘ago a oy algo mejo ’, 122), con usións in enciona-
das dos acon ecemen os (‘Mé ea no cadalei o, non a me e no cadalei o’, 122)
e, inalmen e, descuali icacións (‘go da, ea’, 122). Con odo, ou os ela-
os sob e nais sepa adas das súas c ianzas, como o de Helena Villa Janei o,
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
13 empe an o d ama ismo da si uación cunha na ación ela i amen e impe -
soal (‘Nace a en 1872, casa a con Secundino aos 20 anos e iña ago a 34’,
122) e a desc ición obxec i a e exhaus i a. Pola súa pa e, Ma io Reguei a
con a es a o pa hos dos acon ecemen os con elemen os me a iccionais do
con o in an il e a adición o al (‘no medio das b é emas dos ela os, semp e
penso que os p esiden es de alén ma son pa a nós como os eis dos con os’,
124), pe o a subxec i idade dos xuízos, a inde e minación de ei os e ci -
cuns ancias que en ol en o ela o na néboa e a cons ución dunha he oína
alen e e p o ec o a dos seus (‘dispos a a que ningún home de chapeu nos
ixese pasa ame de no o’, 124) a o ecen unha lec u a emo i a.
A i ma R.W. Connell (2005), no seu es udo sob e a masculinidade,
que nos países occiden ais p óspe os os homes es án a ecibi das mulle es
moi o apoio emocional sen sen i en a ob iga social de co esponde a ese
a ec o e engade que no caso dos homes ‘a aboo on ee exp ession o emo-
ions, especially ulne abili y, con inues ( his is pe haps now changing)’
(2005: 247). Nos ela os galegos de au o ía masculina non é in ecuen e a o-
pa a exp esión de a ec os e emocións. Se ben é ce o que o con ex o ami-
lia e con esional dos ela os a o ece a ca ga emo i a, a ópanse en ex os
como o de Ramón Nicolás un g ao de empa ía coa mulle desp azada da
súa e a na al, unha capacidade an ex ao dina ia pa a se poñe no luga
dela e unha exp esión p i ilexiada dos a ec os (‘Quíxome moi o e eu a ela
amén’, 127) que e elan un con a-discu so con espec o á adicional
ep esión das emocións que o pa ia cado impón aos homes. Na súa análise
do discu so amo oso, Roland Ba hes (2007) lamen a o desc édi o da sen-
imen alidade na mode nidade, e salien a o pode ansg eso de quen se
expón a exp esa os seus sen imen os. Suzanne Cla k (1991) coincide nes e
po encial ansg eso da sen imen alidade e salien a a súa dimensión é ica.
Re í ese Cla k á ep esión do sen imen al po pa e de esc i o es e lec o-
es que emen cae nunha especie de ‘ma e nal indulgence’ (1991: 8). Nos
ela os dos esc i o es galegos da mos a analizada exp ésanse desinhibidos
sen imen os de unión con igu as ma e nas, sexan es as a oas, bisa oas ou
a a a oas, polo que se pode suxe i que a econs ución das his o ias das
mulle es mig an es a o ece un discu so ansg eso on e ás es a exias
pa ia cais que p e enden an o silencia esas his o ias como ep imi a
exp esión dos a ec os. Es a sen imen alidade non esul a da p ác ica colo-
nial de eminización do colonizado al e como a desc ibe Helena Miguélez-
Ca ballei a (2013) pa a o caso galego, máis ben odo o con a io po que
se a a dun exei amen o da lóxica colonial e pa ia cal na liña da é ica
da p oximidade e os a ec os que a mesma Miguélez-Ca ballei a (2010),
seguindo a E e Koso sky Sedgwick (2003), expón na in odución á adu-
ción inglesa do poema io Non son de aquí [I Am No om He e] de Ma ía do
Ceb ei o (2010).
Se en e os ela os galegos se daba a coincidencia ocupacional de
dúas amas de c ía, na compilación i landesa son dous os ela os sob e
monxas en iadas polas súas o des elixiosas a misións ca ólicas en pa es
a as adas do mundo, ocupación da que non hai caso ningún na compila-
ción galega. Cu iosamen e as dúas his o ias de misionei as an esc i as en
e so, po que nalgún momen o das súas idas as au o as Máigh éad Medbh
e Ca he ine Phil MacCa hy quixe on homenaxea po medio dun poema
a ida a en u ei a, a pe sonalidade emp endedo a e ela i amen e au ó-
noma, así como o aballo cos g upos des a o ecidos das súas pa en es
misionei as. Es as dúas his o ias pe mi en ba alla a hipó ese de que o a-
ballo asis encial nas misións o ecese a algunhas mulle es unha al e na i a á
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
20 Ob as ci adas
ACUÑA, Ana, ed., 2014. Le as nómades. Expe iencias da mobilidade eminina na
li e a u a galega (Be lin: F ank & Timme).
ALIAGA SÁEZ, Felipe And és, ed., 2013. Cul u a y mig aciones. En oques mul-
idisciplina ios (San iago: Uni e sidade de San iago de Compos ela).
BABIANO, José & Ana FERNÁNDEZ ASPERILLA, 2009. ‘Muje es y a-
bajo en la emig ación española a Eu opa de los años sesen a’, en Liña es
Gi au 2009: 81-100.
BALTRUSCH, Bu gha d, ed., 2013. Lupe Gómez: lib e e es anxei a. Es udos e
aducións (Be lin: F ank & Timme).
BARTHES, Roland, 2007. Le discou s amou eux (Pa is : Édi ions du Seuil).
BOLAND, Ea an, 2007. Domes ic Violence (Manches e : Ca cane ).
BOURDIEU, Pie e e al., 1965. Un a moyen. Essai su les usages sociaux de la
pho og aphie (Pa is: Édi ions de Minui ).
BROWN, Lau a S., 1995. ‘No Ou side he Range: One Feminis
Pe spec i e on Psychic T auma’, en Ca u h 1995: 100-112.
CARUTH, Ca hy, ed., 1995. T auma: Explo a ions in Memo y (Bal imo e: The
Johns Hopkins Uni e si y P ess).
CIXOUS, Hélène & Ca he ine CLÉMENT, 1975. La jeune née (Pa is: Union
Géné ale d’Edi ions).
CLARK, Suzanne, 1991. Sen imen al Mode nism. Women W i e s and he
Re olu ion o he Wo d (Blooming on: Indiana Uni e si y P ess).
CONNELL, R.W., 2005. Masculini ies (Be keley: Uni e si y o Cali o nia
P ess).
CUESTA, Jose ina, 2014. ‘Una ap oximación a las memo ias’, en Acuña
2014: 17-44.
DELANEY, Enda, 2001. ‘Gende and Twen ie h-Cen u y I ish Mig a ion,
1921-1971’, en Sha pe 2001: 209-223.
FERREIRA, Sónia, 2012. ‘Memó ia, iden idade e géne o no seio de uma
comunidade ope á ia’, en Godinho 2012: 119-132.
FRAILE GIL, José Manuel, 2000. Amas de c ía (U ueña: Fundación Joaquín
Díaz).
GABACCIA, Donna, 1996. ‘Women o he Mass Mig a ions: F om Mino i y
o Majo i y, 1820-1930’, en Hoe de & Moch 1996: 90-111.

Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
21 GODINHO, Paula, coo d., 2012. Usos da memó ia e p ác icas do pa imónio
(Lisboa: Edições Colib i).
GOLDEN, Jane , [1996] 2001. A Social His o y o We Nu sing in Ame ica. F om
B eas o Bo le (Columbus: Ohio S a e Uni e si y P ess).
GÓMEZ, Lupe, 2001. Fis eus e a un mundo (Vigo: P omocións Cul u ais
Galegas).
GUIBERNAU, Mon se a & John REX, eds., 2010. The E hnici y Reade .
Na ionalism, Mul icul u alism & Mig a ion (Camb idge: Poli y P ess).
HARTMAN, Geo ey H., 2003. ‘T auma wi hin he Limi s o Li e a u e’,
Eu opean Jou nal o English S udies 7(3): 257-274.
HARZIG, Ch is iane, 2001. ‘Women Mig an s as Global and Local Agen s.
New Resea ch S a egies on Gende and Mig a ion’, en Sha pe 2001: 15-28.
HENKE, Suze e A., 1998. Sha e ed Subjec s: T auma and Tes imony in Women’s
Li e-W i ing (London: Macmillan).
HERNÁNDEZ BORGE, Julio & Domingo L. GONZÁLEZ LOPO, eds.,
2008. Muje y emig ación: una pe spec i a plu al (San iago de Compos ela:
Uni e sidade de San iago de Compos ela).
HOERDER, Di k & Leslie P. MOCH, eds., 1996. Eu opean Mig an s: Global
and Local Pe spec i es (Bos on: No heas e n Uni e si y P ess).
JEFATURA DEL ESTADO (Gobie no de España), 2015. ‘Ley O gánica
11/2015, de 21 de sep iemb e, pa a e o za la p o ección de las meno es y
muje es con capacidad modi icada judicialmen e en la in e upción olun-
a ia del emba azo’, Bole ín O icial del Es ado, Nº 227, Sección I: 83586-83587.
KELLY, Ri a, 2010. Respos a á enquisa sob e mig ación e iaxe en iada po
Manuela Palacios. 16 de maio. Sen publica .
KOSOFSKY SEDGWICK, E e, 2003. Touching Feeling: A ec , Pedagogy,
Pe o ma i i y (Du ham & London: Duke Uni e si y P ess).
KRISTEVA, Julia, 1985. ‘S aba Ma e ’, ad. A hu Goldhanne , Poe ics
Today 6 (1/2): 133-152.
LAWRENCE, Ka en R., 1994. Penelope Voyages. Women and T a el in he B i ish
Li e a y T adi ion (I haca & London: Co nell Uni e si y P ess).
LILLO, Na acha, 2004. ‘Espagnoles en banlieu ouge. L’in ég a ion à a-
e s le pa cou s des emmes (1920-2000)’, Les Cahie s du CEDREF 12: 191-
209. Eds. Zaidman & Bachele . h p://ced e . e ues.o g/557. Consul a
25-09-2015.
LIÑARES GIRAUT, Amancio, coo d., 2009. El p o agonismo de la muje en las
co ien es mig a o ias españolas (Vigo: G upo España Ex e io ).
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
22 LORENZO MODIA, Ma ía Jesús, ed., (2016). Ex-sis e e: Women’s Mobili y
in Con empo a y I ish, Welsh, and Galician Li e a u es (Camb idge: Camb idge
Schola s Publishing).
MARÍA DO CEBREIRO, 2010. I Am No om He e, ad. Helena Miguélez-
Ca ballei a (Exe e : Shea sman).
MIGUÉLEZ-CARBALLEIRA, Helena, 2010. ‘“I am no om he e”: A
T ansla ion o Ma ía do Ceb ei o’, en Ma ía do Ceb ei o 2010: 7-14.
__, 2013. Galicia, a Sen imen al Na ion. Gende , Cul u e and Poli ics (Ca di :
Uni e si y o Wales P ess).
MILES, Ma ga e , 1986. ‘The Vi gin’s One Ba e B eas : Female Nudi y
and Religious Meaning in Tuscan Ea ly Renaissance Cul u e’, en Suleiman
1986: 193-208.
MOROKVASIC, Mi jana, 1984. ‘Bi ds o Passage A e Also Women’,
In e na ional Mig a ion Re iew 18 (4): 886-907.
MORRIS, Ma y, ed., 1993. Maiden Voyages: W i ings o Women T a ele s (New
Yo k: Vin age Books).
MULDOWNEY, Ma y, 2012. ‘“Ve y Humilia ing o he Coun y”:
Di e ing Pe spec i es on he Emig a ion o I ish Women o B i ain du ing
he Second Wo ld Wa ’, en Ó hAodha & O’Callaghan 2012: 55-71.
NOGUEIRA, Ma ía Xesús, 2014. ‘Apun amen os Nómades. Viaxe e li e a-
u a nas esc i o as galegas’, en Acuña 2014: 153-177.
Ó HAODHA, Mícheál & John O’CALLAGHAN, eds., 2012. Na a i es o he
Occluded I ish Diaspo a. Sub e si e Voices (Ox o d: Pe e Lang).
PALACIOS GONZÁLEZ, Manuela, 2010. ‘Con Lupe Gómez en San iago
de Compos ela. A esc i o a e a iaxe’, Bole ín Galego de Li e a u a 44: 153-162.
En e is a. Rep oducida en Bal usch 2013: 151-157
__, 2013. ‘Exilio e abú’, en Aliaga 2013: 127-137.
__, 2014. ‘Cues ión de en oque: o og a ía, mulle e iaxe’, en Acuña 2014:
117-152.
__, (2016). ‘S and S ill: Pho og aphs o I ish Mig a ing Women’, en Lo enzo
Modia 2016: 154-188.
RODRÍGUEZ GALDO, Ma ía Xosé, 2009. ‘Luga y p esencia de las muje-
es españolas en la emig ación ex e io ’, en Liña es Gi au 2009: 17-38.
SARASÚA, Ca men, 2001. ‘Lea ing Home o Help he Family? Male and
Female Tempo a y Mig an s in Eigh een h- and Nine een h-Cen u y
Spain’, en Sha pe 2001: 29-59.
Galicia 21
Issue F ‘14–‘15
Fo o-g a ías: mulle es
mig an es galegas e i landesas
Manuela Palacios
23 SHARPE, Pamela, ed., 2001. Women, Gende and Labou Mig a ion.
His o ical and Global Pe spec i es (London & New Yo k: Rou ledge).
SIEGEL, K is i, ed., 2004. Gende , Gen e, & Iden i y in Women’s T a el
W i ing (New Yo k: Pe e Lang).
SIMON, Ri a J. & Ca oline BRETELL, eds., 1986. In e na ional Mig a ion:
he Female Expe ience (To owa, NJ: Rowman & Allanheld).
SONTAG, Susan, 1977. On Pho og aphy (New Yo k: Fa a , S aus &
Gi oux). 1981. Sob e la o og a ía, ad. Ca los Ga dini (Ba celona: Edhasa).
SOUTO, Lo ena, 2013. Mensaxe elec ónica á au o a. 26 de ma zo.
SULEIMAN, Susan Rubin, ed., 1986. The Female Body in Wes e n Cul u e:
Con empo a y Pe spec i es (Camb idge & London: Ha a d Uni e si y
P ess).