Foto-grafías: mulleres migrantes galegas e irlandesas

05 Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 Abs ac This a icle discusses a numbe o desc ip ions, by I ish and Galician w i e s, o pho og aphs o mig a ing women. I eland and Galicia ha e expe ienced se e al pe iods o massi e emig a ion in he las wo cen u ies, bu he ole o women in hese lows o mig a ion emains unde -examined, especially om a compa a i e pe spec i e. A compa a i e analysis o he expe ience and ep esen a ion o mig a ion no only shows he mu ual ele ance o he e en s and hei na a i es o bo h communi ies bu also allows us o iden i y hose aspec s which a e exposed in one communi y and neglec ed in he o he , he eby u nishing us wi h new c i e ia o analysis. This a icle is indeb ed o cu en deba es on gende -o ien ed s udies o mig a ion and examines he emo ional impac o mig a ion by d awing on ecen p oposals in auma s udies. Apa om conside ing he sociological alue o pho og aphs as eco ds o bo h pe sonal and collec i e expe ience, his a icle del es in o wo o he mos ele an ques ions which, acco ding o Susan Son ag (1977), we e in oduced by pho og aphy and a e o c ucial impo ance o he s udy o hese pe sonal documen s: wha is wo h obse ing and wha a e we en i led o obse e? Mig ación Mulle Fo og a ía Galicia I landa T auma Es e a igo analiza unha se ie de desc icións, ei as po esc i o es e esc i- o as de I landa e Galicia, de o og a ías de mulle es mig an es. Es as dúas comunidades expe imen a on a ios episodios de emig ación masi a nos dous úl imos séculos, pe o o papel das mulle es neses mo emen os mig a- o ios non es á aínda su icien emen e es udado, especialmen e desde unha Palab as cla e Keywo ds Mig a ion Woman Pho og aphy Galicia I eland T auma Resumo Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas¹ Manuela Palacios ² Uni e sidade de San iago de Compos ela A icle Es e a igo é esul ado dos p oxec os de in es igación ‘Ex- sis e e’ e ‘Eco- iccións’ (Minis e io de Economía y Compe i i idad i 2012-35872, em 2015-66937-P). Igualmen e, es á enma cado na in es igación dos g upos ‘Lingua e li e a u a inglesa e iden ida- de ii’ ( 2014/403) e ‘Discu so e Iden idade’ (g c 2015/002 gi-1924) inanciados pola Xun a de Galicia. Depa amen o de Filoloxía Inglesa e Alemá | A da. Cas elao, s/n | 15782 San iago de Compos ela. 1 2 Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 06 pe spec i a compa ada. A análise compa ada da expe iencia da mig ación e da súa ep esen ación non só nos amosa a ele ancia ecíp oca dos acon- ecemen os e dos seus ela os pa a as dúas comunidades, senón que pe - mi e poñe o oco sob e aspec os salien ados nunha pe o inad e idos na ou a, achegando des e xei o no os c i e ios de análise. Es e a igo es á enma cado nos deba es ac uais sob e a pe spec i a de xéne o nos es udos mig a o ios e examina o impac o emocional da mig ación acendo uso das ecen es achegas dos es udos de auma. Ademais de conside a o alo sociolóxico das o og a ías como exis o da expe iencia pe soal e colec i a, e lexiónase sob e as dúas p egun as máis ele an es que, segundo Susan Son ag (1977), in oduciu a o og a ía e esul an de c ucial impo ancia pa a o es udo des es documen os pe soais: que me ece a pena obse a e que emos de ei o a obse a ? Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios 07 Aínda que o e mo ‘emig a- ción’ é o máis común en Galicia nos es udos sob e os mo emen os mig a o ios que pa i on dela, a c í ica in e nacional adoi a em- p ega o e mo ‘mig ación’ pa a e i a limi a a súa pe spec i a ao enómeno de ma cha ou expul- sión. Ce amen e, a pe soa que emig a desde Galicia e I landa é á ez inmig an e no país de des ino, polo que o e mo ‘mig an e’ e- sul a máis lexíbel pa a acomoda os di e en es ipos e di eccións da mobilidade. 3 In odución: Es udos da mig ación e in e disciplina iedade Aínda que en Eu opa o núme o de mulle es mig an es du an e o século xx oi supe io ao dos homes (Simon & B e ell 1986: 4), so p ende cons a a a escasa a en- ción que ecibiu o enómeno da mig ación eminina a a mediados dos anos oi en a (Mo ok asic 1984).3 Mesmo na in do século o ec o de xéne o na mig ación seguía in e esando máis ás ciencias sociais que á in es igación his o iog á ica, chegando a a i ma Donna Gabaccia (1996: 91) que os es udos his ó icos da mig ación eminina in e nacional case non exis ían. A in es igación cuan i a i a e os documen os o iciais ampouco daban su icien e in o mación sob e as mo i acións pa a a mig a- ción, o seu impac o emocional e ísico e as consecuencias económicas dos ing esos xe ados polas mulle es en ac i idades domés icas. Xa no século xxi se lamen aba de igual xei o en España, e conc e amen e en Galicia, o escaso in e ese polo papel das mulle es nos luxos mig a o ios (Liña es Gi au 2009; He nández Bo ge & González Lopo 2008) e in es igado as como Ma ía Xosé Rod íguez Galdo (2009: 19) eclamaban a necesidade de e isa ca ego ías de análise como a de ‘emig ación amilia ’ po que non isibilizaba su icien emen e a pa icipación das mulle es no eido labo al. Algo semellan e oco eu en I landa onde, en pe íodos conc e os dos sécu- los xix e xx, emig a on máis mulle es ca homes, pe o os es udos his ó icos só se p eocupa on po analiza as eaccións polí icas e eclesiás icas á emi- g ación eminina no can o de es uda o luxo en si (Delaney 2001: 209, 212; Muldowney 2012). Se a in es igación his ó ica sob e a mig ación se bene iciou das ache- gas da an opoloxía, a socioloxía e a xeog a ía, o p esen e a igo, que se enma ca na disciplina dos es udos li e a ios, es á a en o an o aos deba es ac uais das ciencias sociais a edo da mig ación como ás elacións in e - cul u ais, ao compa a a mig ación das mulle es galegas e i landesas. Es a pe spec i a compa ada úndase nunha se ie de ci cuns ancias mu uamen e ele an es a Galicia e I landa ales como as c ises ag a ias, cos seus e ec os sob e os mo emen os mig a o ios, e o impac o da mo al ca ólica na ida das mulle es. Aínda que non é o obxec i o des e a igo analiza as de andi as ci cuns ancias his ó icas, económicas e elixiosas, es as cons i úen o pun o de pa ida pa a elaciona Galicia e I landa. Ademais da ap oximación compa ada de base exional —xeog á ica e sociocul u al—, es e a igo inco po a a pe spec i a in e -a ís ica ao da con a de ex os de alo li e a- io e o og a ias —de aí o í ulo do a igo: o o-g a ías. A c í ica de e e en- cia na alo ación das o og a ías se á Susan Son ag, au o a da colección de ensaios On Pho og aphy ([1977], 1981), pe o amén se en en con a a unción social da o og a ía expos a po Pie e Bou dieu en Un a moyen (1965). Po ou a banda, Pamela Sha pe (2001: 8-10) iden i ica unha á ea de in e ese na in es igación das mig acións: o impac o emocional da mig ación e os e ec os da ausencia da pe soa mig an e na súa con o na de o ixe. Nes e es- pec o, o p esen e a igo o nece unha achega o ixinal ao aplica os es udos do auma á análise da emig ación. Geo ey Ha man, impulso dos es u- dos do auma no ma co da c í ica li e a ia a inais do século xx, alen aba a que a c í ica iden i icase as e idas psíquicas na na ación do auma (2003: 257, 259), cues ión que se a a á aquí á ho a de compa a os ela os e o o- g a ías que compoñen o co pus des e aballo. Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 08 A pe spec i a elacional e in e disciplina des e a igo co espóndese á chamada, desde a eo ía de sis emas mig a o ios, a in es iga as elacións ansnacionais na mig ación ap o ei ando a in o mación o necida, alén dos exis os o iciais, polos documen os pe soais (Ha zig 2001: 16-17; Guibe nau & Rex 2010: 7). A hipó ese des e aballo compa a i o é que os esul ados ob idos en Galicia e I landa non soamen e posúen ele ancia mu ua polas semellanzas sociais e cul u ais en e es as comunidades, así como polo o e impac o que a emig ación i o nas súas sociedades, senón que a pe spec i a compa ada pe mi e poñe o oco sob e aspec os salien ados nunha comuni- dade pe o inad e idos na ou a, achegando des e xei o no os c i e ios de análise. Xénese do p oxec o o o-g a ías A con inuación p ocede ase a explica o desen ol emen o do p oxec o o o- g a ías desde a súa concepción, así como as súas mo i acións e obxec i os, pa a seguidamen e expoñe os aspec os compa a i os máis salien ábeis no ocan e aos p incipais eixos des e p oxec o: a mig ación das mulle es gale- gas e i landesas e o seu impac o socioeconómico e emocional, así como a mediación das a es li e a ia e o og á ica na ep esen ación e con igu ación do enómeno mig a o io. A análise de ex os li e a ios e o og a ías íxose simul aneamen e pa a Galicia e I landa, pe o os seus esul ados apa ece- on en publicacións que a a on a cues ión galega e a i landesa po sepa- ado, azón pola que es e a igo abo da po p imei a ez a ap oximación compa a i a á mig ación das mulle es galegas e i landesas. Así, as colabo- acións galegas, cos seus ela os, o og a ías e análises espec i as, o on publicadas como capí ulo de lib o en Le as nómades. Expe iencias da mobili- dade eminina na li e a u a galega, edi ado po Ana Acuña (Palacios 2014), e as colabo acións i landesas o on ecollidas nou o capí ulo do lib o Ex-sis e e: Women’s Mobili y in Con empo a y I ish, Welsh, and Galician Li e a u es, edi ado po Ma ía Jesús Lo enzo Modia (Palacios 2016). Nes as publicacións p e- ias ep odúcense os ela os e o og a ías que achega on esc i o as e esc i- o es de Galicia e I landa, men es que no p esen e a igo só se salien an os aspec os compa a i os máis impo an es esul an es da análise deses ex os esc i os e isuais. A idea do p oxec o o o-g a ías, no que unha se ie de esc i o es e esc i o as desc iben e comen an unha o og a ía dunha mulle emig an e, naceu dunha obse ación que ixo a esc i o a galega Lupe Gómez nunha enquisa sob e mulle es esc i o as e iaxe que eu en ia a a a ias poe as e na ado as galegas en 2010. In e esábame daquela es uda , en e ou os aspec os, a elación en e a expe iencia galega da emig ación e a ac i ude ac ual ca a á iaxe po pa e das esc i o as galegas. Á p egun a de se a súa amilia i i a a expe iencia da emig ación, Gómez espondeu coa his o ia do seu ío-a ó Ped o. Po én, a súa e a unha his o ia econs uída a pa i dunhas poucas o os, escasas con e sas amilia es e moi a an asía: ‘na miña casa semp e se man i o un eino de silencio sob e esa pe soa’, ‘nas pou- quísimas o os que eño is o de Ped o en Bos Ai es hai como “un ai e de película” e el pa ece un “ac o de cine”’ (Palacios 2010: 154). Ca as e o o- g a ías son os documen os pe soais que máis abundan nos ela os sob e a emig ación pe o, ao non con a cunha his o ia de ida en p imei a pe soa, unha al e na i a e a es i uí esas expe iencias da emig ación a a és das na acións elabo adas po esc i o as a pa i das on es o ais no seo amilia . Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios 09 No caso da his o ia de Ped o, me ecía análise o silencio que a amilia ga - da a sob e a súa ida po mo do seu exilio as pa icipa no bando epu- blicano du an e a Gue a Ci il. Aínda que o silencio amilia sob e os seus memb os exiliados ose unha si uación ecuen e e comp ensíbel debido ás ep esalias su idas, in e esaba indaga na elación en e auma e es e- muño ou, pola con a, silencio, así como a pos a en p ác ica da p ohibición, explíci a ou implíci a, de ala sob e o exiliado.4 Gómez suplía, logo, a al a de ela os amilia es coa súa in e p e ación desinhibidamen e an asiosa das poucas o og a ías de Ped o que ga daba a amilia. F on e a unha ap o- ximación his o iog á ica que puidese desbo a es e ipo de econs ucións dos acon ecemen os po que es án al as de eco dos e sob adas de an a- sía, a pe spec i a li e a ia des e es udo descub iu en desc icións como a de Gómez un in e ese suplemen a io: non só se pode ía coñece a elación en e exilio e silencio, senón que se pode ían obse a os mecanismos psi- colóxicos de de ensa on e ao esquecemen o e as es a exias na a i as dis- poñíbeis pa a econs uí a his o ia do exiliado. Pe o pa a que nace a es a econs ución da his o ia de Ped o e dada a ausencia dos ela os amilia es, e a imp escindíbel un obxec o pe soal e a o o e a o único documen o pe - soal co que con aba Gómez pa a elabo a esa his o ia. Pa alelamen e ás enquisas ás esc i o as galegas, en iá anse ou as semellan es a unha se ie de esc i o as i landesas, as cales o nece on in e- esan es his o ias amilia es e, de xei o salien ábel, ela os sob e mulle es mig an es. En conc e o, a esc i o a Ri a Kelly comen aba como a emig a- ción i landesa chegou a se an ele ada que oi pe cibida como un p oceso ‘na u al’ e un pa ón de ida ine i ábel.5 As esc i o as i landesas alaban ademais de nais, ías, a oas e i más emig an es e Kelly mesmo salien aba que moi as des as mulle es emig a an soas. Á impo ancia do ec o de xéne o nos discu sos sob e a mig ación, an ele an e a es e p oxec o que daquela se cen aba na elación de mulle e es anxei ía, uniuse o in e ese polo papel que desempeñaba a o og a ía na p odución de ela os sob e a emig ación. A o og a ía comen ada po Kelly na enquisa —a esc i o a i landesa eelabo ou o ex o pos e io men e pa a a súa publicación (Palacios 2016: 157-159)— e a a da súa a oa Ma ga e Rabbi e, quen emig a a soa aos Es ados Unidos a edo de 1890. As p incipais semellanzas en e os ela- os de Gómez e Kelly son, po unha pa e, a e e encia á escaseza de on- es o ais di ec as, aínda que no caso de Kelly non se alude a ningún ipo de abú sob e a ida da pe soa emig an e, e, po ou a, ese suplemen o ima- xina i o polo que as poe as achegan suposicións que elas mesmas ecoñe- cen como de pouca base eal. En e as p incipais di e enzas é de salien a , po unha banda, o ei o de que a p o agonis a da expe iencia mig a o ia no ela o de Kelly sexa unha mulle , o que le a a in oduci nume osas conside acións sob e as ci cuns ancias especí icas da mig ación eminina no ela o, e po ou a banda a de allada in o mación an opolóxica que a au o a nos dá sob e hábi os e p ác icas cul u ais an o na e a de o ixe como na de des ino. Kelly comeza po exp esa as súas dúbidas sob e a ia- bilidade dunha o og a ía pa a coñece de e as a pe sonalidade da mulle e a ada, o cal lle se e de escusa, ou mesmo lexi imación, pa a especu- la sob e aspec os a ios da ida ín ima da súa a oa: ‘The pho og aph seems e y sexy o me. I hink his woman had g ea ese es o sexual ene gy’ (Palacios 2016: 158). Is o non que e dici que Kelly deixe oa a imaxina- ción sen p eocupa se polo con ex o social e his ó ico po que, pola con a, o seu ela o o nece in o mación moi p ecisa sob e a die a u al en I landa a Rela os semellan es dou as es- c i o as galegas e i landesas, como Ma ila Aleixand e e Lia Mills, sob e o silencio amilia a edo da cues ión do exilio le á onme a esc ibi pos e io men e o a igo ‘Exilio e abú’ (Palacios 2013), no que analizo a elación en e au- ma, silencio e o o icio de esc i o a, así como as di e sas es a exias na- a i as emp egadas polas au o as pa a p onuncia o imp onunciábel e es i uí e e-cons uí a his o ia do exiliado nun exe cicio de es- ponsabilidade mo al. 4 Explica Kelly (2010) na súa es- pos a á enquisa que lle en iei: ‘This is a pa icula eali y o he Wes o I eland, whe e emig a ion was always high —s ill con inues o be— because o di icul economic ci cums ances, la ge amilies and e y li le land. […] i becomes a na u al p ocess o people o go. They/we g ow in o ha pa e n. We eel ha i we do no go/lea e, hen ou siblings will’. Rep oducido aquí co pe miso da esc i o a. 5 Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 10 inais do século xix, sob e a es imen a e o impac o das modas que iñan de Lond es e Pa ís, así como sob e os ipos de aballos dispoñíbeis en Es ados Unidos pa a as emig an es i landesas. Des es ela os de Lupe Gómez e Ri a Kelly esul an de especial in e- ese os seguin es aspec os: a complexa anco axe da his o ia nas o og a- ías e nos ela os, o ei e ado ecu so á o og a ía pa a con a as his o ias da emig ación, a ele ancia des es documen os pe soais e his o ias indi i- duais pa a cons uí a his o ia colec i a, os di e en es g aos de icción que as au o as decidían inco po a nos seus ex os e as posíbeis xus i icacións pa a combina o ela o de base social e his ó ica coa especulación imaxina- i a e, inalmen e, os aballos da memo ia que, como ben a i ma Jose ina Cues a (2014: 34-38), non consis en só no eco do, senón amén no silen- cio e o esquecemen o. Foi en ón cando naceu o p oxec o o o-g a ías co obxec o de esca a as expe iencias das mulle es mig an es galegas e i lan- desas, así como pa a es imula a p odución de discu sos sob e elas, po que a nosa ob iga desde o ámbi o académico non é só es uda o que nos ans- mi iu a his o ia senón amén acili a os espazos e medios pa a que se poida es i uí e econs uí o pasado desde o maio núme o de pun os de is a posíbeis. As especialis as en li e a u a de iaxes e au obiog a ía (Siegel 2004; Law ence 1994; Mo is 1993) eñen salien ando os e ec os das disc imi- nacións de xéne o e clase na di usión da expe iencia eminina de mobili- dade. Moi os dos ela os de mulle es sob e as súas iaxes e desp azamen os í onse es inxidos ao medio o al, o espazo domés ico e o con ex o ami- lia , xa que as mulle es non con aban ou ben co ni el o ma i o ou ben co acceso aos medios de publicación e o p es ixio in elec ual que ixesen pe - du a as súas na acións. K is i Siegel (2004: 2) mesmo sinalou o pa adoxo de que algunhas his o ias de mulle es iaxei as pe du asen no empo p e- cisamen e po que as esc ibi an homes in elec uais de p es ixio e non as p opias mulle es que i i an a expe iencia da iaxe. Po es a azón, un dos obxec i os do p oxec o o o-g a ías oi econs uí a expe iencia das mulle- es mig an es pa a di undila alén da o alidade e do seo amilia po ou os medios —a esc i a e a o og a ía— e nou os espazos —a es e a pública. Ademais das conside acións xa expos as, os obxec i os do p oxec o o o-g a ías e an os de indaga na in e sección de xéne o e mobilidade no que espec a ao co po (idade, sexualidade e ep odución, en e midade, ali- men ación, as ames), así como o g ao de axencialidade da mulle no deseño da iaxe e a pe cepción que en dela como expe iencia o zosa, ou ben de au o-a i mación, mesmo libe ado a. Impo an es son amén as ci cuns an- cias que a o ecen ou di icul an a iaxe como, po exemplo, os ac o es eco- nómicos, as ob igas amilia es, as es icións on ei izas pa a mulle es que iaxan soas, con ou sen illos e, en xe al, o con ol social sob e a mulle e as expec a i as a edo do seu compo amen o. No ocan e á expe iencia da mig ación, cump ía analiza cales e an os momen os seleccionados pa a o eco do, o es ado anímico e a ec i o p o ocado polo desp azamen o, o sen imen o de pe enza ou alienación na sociedade de des ino, os ínculos ansnacionais que a emig an e man én en e a sociedade de o ixe e de des- ino, as mo i acións pa a o e o no, así como as ci cuns ancias das mulle- es que quedan aga dando pola ol a do ou da emig an e —nais, esposas e illas— (análises dispoñíbeis en Palacios 2014 e Palacios 2016). No p esen e a igo, se án dous os aspec os de especial ele ancia pa a a análise compa- a i a que se comen a án máis adian e: a ep esen ación e con igu ación do co po eminino e o impac o emocional, mesmo aumá ico, da mig ación. Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios 11 Con odos eses obxec i os en men e comecei po solici a a no e esc i o es e esc i o as de Galicia que comen asen a o og a ía dunha mulle da súa con o na que emig a a e, pos e io men e, ixen ou o an o con no e esc i o as de I landa. Se incluín a esc i o es galegos nes e aballo oi pa a in oluc alos amén nes e p oxec o eminis a de es i ución da expe iencia das mulle es. Como algún esc i o i landés declinou o con i e a pa icipa , p opúxenme comp oba se unha mos a exclusi amen e eminina o ece- ía esul ados di e en es dos da mos a mix a galega. Pa a as dúas mos as escollín a p o esionais dos dis in os xéne os da esc i a (poesía, na a i a, ea o e ensaio) e di e en es idades. O obxec i o do p esen e a igo é p eci- samen e compa a e con as a es as colabo acións de esc i o es e esc i o as de Galicia e I landa. Co pus galego e i landés de ela os e o og a ias: unha ap oximación compa ada Pa a a compilación de ela os galegos, acompañados as máis das eces das o og a ías que desc iben, con ouse coa xene osa colabo ación de Luz Pichel (1947), Helena Villa Janei o (1940), Ma io Reguei a (1979), Ramón Nicolás (1966), Lo ena Sou o (1983), A u o Casas (1958), Ma ín Veiga (1970), Me cedes Queixas (1968) e Ma ía Reimóndez (1975). Como na p o- pos a ei a a esc i o es e esc i o as se suxe ía un en oque amplo sob e a mobilidade eminina que ab anguese non só a emig ación senón amén ou as expe iencias de desp azamen o e iaxe, o on os cinco p imei os au o es os que se cen a on nas i encias de mulle es emig an es, men- es que os ca o es an es se e e i on a ou as expe iencias de mobilidade eminina po azóns de aballo, es udos e ac os de gue a. Po se a a en de desp azamen os ealizados ben en dis ancias cu as ben polo desexo de iaxa , as ca o na acións de adei as non se ían conside adas p opiamen e his o ias da emig ación. Pa a a compilación i landesa, con ei coa amábel colabo ación das esc i o as Paula Meehan (1955), Ri a Kelly (1953), Celia de F éine (1948), E elyn Conlon (1952), Lo na Shaughnessy (1961), Máigh éad Medbh (1959), Ca he ine Phil MacCa hy (1954), Ma y O’Donnell (1954) e Lia Mills (1957). Das no e esc i o as i landesas, seis op a on po se e e i a his o ias de emig ación p o ocadas pola al a de opo unidades labo ais en I landa, ou as dúas comen a on a expe iencia de mulle es monxas nas misións ca ólicas, e un de adei o caso con a o abandono do país de o ixe po complexas ci cuns ancias pe soais e iden i a ias. Compa ando os ipos de mobilidade nes as colabo acións, pódese a i ma que a súa a iedade é semellan e nas compilacións galega e i landesa, se ben o desp azamen o das mulle es nas his o ias i landesas compo a semp e a iaxe a ou os países e mesmo a e as moi dis an es. Ao se a a de mos as educidas de au o es e au o as, as coinciden- cias nas ocupacións das mulle es mig an es chaman especialmen e a a en- ción. Tal é o caso nos ela os de Helena Villa Janei o e Ma io Reguei a sob e mulle es que aballa on como amas de c ía alei ando os illos dou- as mulle es da bu guesía na sociedade de des ino, pe o debendo pa a iso deixa na e a de o ixe os seus p opios illos (Palacios 2014: 122-124).6 Un caso semellan e, po se a a amén dunha nai que emig a soa e deixa os illos no país de o ixe ao coidado do home, é o ela ado po Luz Pichel (120-122). Pola con a, na compilación de ela os i landeses non hai nin- gún caso con es a ocupación de ama de c ía e o episodio que se ela a de Na discusión des e co pus, o- das as ci as dos ela os galegos p o- ceden de Palacios 2014, men es que as dos ela os i landeses p o e- ñen de Palacios 2016. De ago a en dian e, as ci as galegas e i landesas le a án só o núme o de páxina. 6 Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 12 mulle coidado a dunha anciá non compo a o aspec o aumá ico de e que deixa os p opios illos na e a de o ixe. Sábese, con odo, que as mig an- es i landesas domina on o me cado de amas de c ía nos Es ados Unidos du an e o século xix (Golden 2001: 72). A ausencia da igu a da ama de c ía nes e co pus de ela os i landeses pódese debe ao educido da mos a, pe o consul ados en co espondencia p i ada an o esc i o es e esc i o as como especialis as en his o ia e ciencias sociais en I landa, e idenciouse a escaseza de es udos en I landa sob e es a ocupación, polo que pode ía habe unha ce a amnesia colec i a an e un ema incómodo e silenciado. En calque a caso, a ap oximación compa ada pe mi e iden i ica no as cues ións de aná- lise do enómeno mig a o io ao deba e nunha comunidade aspec os que semellan esquecidos na ou a. Os ela os de Helena Villa Janei o e Ma io Reguei a sob e as amas de c ía, xa que logo, non só son de g an ele ancia en Galicia polo que con an senón amén en I landa polo que alí se cala. A mig ación galega de mulle es que iaxan soas, deixando home e illos na e a de o ixe, cons i úe unha modalidade des acábel do p o ago- nismo da mulle nos luxos mig a o ios e e idencia a necesidade de es uda a mig ación eminina alén de ca ego ías máis ecuen es como a da emig a- ción amilia . Tan o Pichel como Villa Janei o e Reguei a comen an de xei o explíci o as emesas que es as mulle es en iaban aos seus oga es, salien- ando así a súa axencialidade económica e xus i icando, ao paso, a necesi- dade de emig a debido ás penu ias su idas en Galicia: ‘O home dáballe mala ida e ela non podía e as illas pasando ame’, di Reguei a (123). Ou o aspec o a salien a na ocupación de ama de c ía é a da conside ábel dis ancia social en e a clase da mig an e e a da amilia que a emp ega. Po én, non se e i en nos ela os galegos si uacións de con on ación en e as pa es senón, odo o con a io, elacións de a ec o, comp ensión, apoio e ecompensa. Fala Villa Janei o ‘da seño a, que quixo p emia daquela a idelidade da ama de c ía’ (123) e Reguei a dinos da súa a a a oa: ‘Cho aba polos ecan- os dunha g ande mansión a é que o ei de alén ma a escoi ou e lle deixou ca os pa a ol e ’ (124). Sónia Fe ei a (2012: 127) alude ao ‘saudosismo’ ou mi i icación da expe iencia mig a o ia e, nes es ela os, pa ece como se se ansmi ise, dunha xe ación á seguin e, unha ce a idealización das ela- cións en e emp egado es e mig an es. Pola con a, Jane Golden (2001: 97) e í ese á ele ada mo alidade in an il en Es ados Unidos, mesmo a inais do século xix, en e os illos biolóxicos das amas de c ía e cuali ica como c imi- nal o me cado labo al es imulado polas clases poden es, que sal aban os seus illos a cos a dos das emp egadas mig an es, na súa maio ía i landesas. Unha liña de aballo moi u í e a pa a a análise an o dos ela os galegos como i landeses é a dos es udos do auma, liña especialmen e ele- an e aos es udos da mig ación, pe o que non adoi a se emp egada nos mesmos dun xei o explíci o. Á ho a de iden i ica as e idas psíquicas na na ación do auma, al e como suxi e Ha man (2003: 257, 259), obsé - ase que, no ela o de Luz Pichel sob e unha nai que en que abandona os seus p opios illos pa a i coida dos alleos nou o con inen e, abundan as pegadas do auma: mani es acións delibe adas de pa hos (‘Ela nunha caixa g ande me cada po San a Lucía, de unciones’, 122), con esións de culpabili- dade (‘Nunca os i e que ene dejado. Mue o is e po iso’, 122), he e o- glosia e sinais de con li o lingüís ico que o son á ez dun choque cul u al, económico e de clase (‘ago a oy algo mejo ’, 122), con usións in enciona- das dos acon ecemen os (‘Mé ea no cadalei o, non a me e no cadalei o’, 122) e, inalmen e, descuali icacións (‘go da, ea’, 122). Con odo, ou os ela- os sob e nais sepa adas das súas c ianzas, como o de Helena Villa Janei o, Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios 13 empe an o d ama ismo da si uación cunha na ación ela i amen e impe - soal (‘Nace a en 1872, casa a con Secundino aos 20 anos e iña ago a 34’, 122) e a desc ición obxec i a e exhaus i a. Pola súa pa e, Ma io Reguei a con a es a o pa hos dos acon ecemen os con elemen os me a iccionais do con o in an il e a adición o al (‘no medio das b é emas dos ela os, semp e penso que os p esiden es de alén ma son pa a nós como os eis dos con os’, 124), pe o a subxec i idade dos xuízos, a inde e minación de ei os e ci - cuns ancias que en ol en o ela o na néboa e a cons ución dunha he oína alen e e p o ec o a dos seus (‘dispos a a que ningún home de chapeu nos ixese pasa ame de no o’, 124) a o ecen unha lec u a emo i a. A i ma R.W. Connell (2005), no seu es udo sob e a masculinidade, que nos países occiden ais p óspe os os homes es án a ecibi das mulle es moi o apoio emocional sen sen i en a ob iga social de co esponde a ese a ec o e engade que no caso dos homes ‘a aboo on ee exp ession o emo- ions, especially ulne abili y, con inues ( his is pe haps now changing)’ (2005: 247). Nos ela os galegos de au o ía masculina non é in ecuen e a o- pa a exp esión de a ec os e emocións. Se ben é ce o que o con ex o ami- lia e con esional dos ela os a o ece a ca ga emo i a, a ópanse en ex os como o de Ramón Nicolás un g ao de empa ía coa mulle desp azada da súa e a na al, unha capacidade an ex ao dina ia pa a se poñe no luga dela e unha exp esión p i ilexiada dos a ec os (‘Quíxome moi o e eu a ela amén’, 127) que e elan un con a-discu so con espec o á adicional ep esión das emocións que o pa ia cado impón aos homes. Na súa análise do discu so amo oso, Roland Ba hes (2007) lamen a o desc édi o da sen- imen alidade na mode nidade, e salien a o pode ansg eso de quen se expón a exp esa os seus sen imen os. Suzanne Cla k (1991) coincide nes e po encial ansg eso da sen imen alidade e salien a a súa dimensión é ica. Re í ese Cla k á ep esión do sen imen al po pa e de esc i o es e lec o- es que emen cae nunha especie de ‘ma e nal indulgence’ (1991: 8). Nos ela os dos esc i o es galegos da mos a analizada exp ésanse desinhibidos sen imen os de unión con igu as ma e nas, sexan es as a oas, bisa oas ou a a a oas, polo que se pode suxe i que a econs ución das his o ias das mulle es mig an es a o ece un discu so ansg eso on e ás es a exias pa ia cais que p e enden an o silencia esas his o ias como ep imi a exp esión dos a ec os. Es a sen imen alidade non esul a da p ác ica colo- nial de eminización do colonizado al e como a desc ibe Helena Miguélez- Ca ballei a (2013) pa a o caso galego, máis ben odo o con a io po que se a a dun exei amen o da lóxica colonial e pa ia cal na liña da é ica da p oximidade e os a ec os que a mesma Miguélez-Ca ballei a (2010), seguindo a E e Koso sky Sedgwick (2003), expón na in odución á adu- ción inglesa do poema io Non son de aquí [I Am No om He e] de Ma ía do Ceb ei o (2010). Se en e os ela os galegos se daba a coincidencia ocupacional de dúas amas de c ía, na compilación i landesa son dous os ela os sob e monxas en iadas polas súas o des elixiosas a misións ca ólicas en pa es a as adas do mundo, ocupación da que non hai caso ningún na compila- ción galega. Cu iosamen e as dúas his o ias de misionei as an esc i as en e so, po que nalgún momen o das súas idas as au o as Máigh éad Medbh e Ca he ine Phil MacCa hy quixe on homenaxea po medio dun poema a ida a en u ei a, a pe sonalidade emp endedo a e ela i amen e au ó- noma, así como o aballo cos g upos des a o ecidos das súas pa en es misionei as. Es as dúas his o ias pe mi en ba alla a hipó ese de que o a- ballo asis encial nas misións o ecese a algunhas mulle es unha al e na i a á Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 20 Ob as ci adas ACUÑA, Ana, ed., 2014. Le as nómades. Expe iencias da mobilidade eminina na li e a u a galega (Be lin: F ank & Timme). ALIAGA SÁEZ, Felipe And és, ed., 2013. Cul u a y mig aciones. En oques mul- idisciplina ios (San iago: Uni e sidade de San iago de Compos ela). BABIANO, José & Ana FERNÁNDEZ ASPERILLA, 2009. ‘Muje es y a- bajo en la emig ación española a Eu opa de los años sesen a’, en Liña es Gi au 2009: 81-100. BALTRUSCH, Bu gha d, ed., 2013. Lupe Gómez: lib e e es anxei a. Es udos e aducións (Be lin: F ank & Timme). BARTHES, Roland, 2007. Le discou s amou eux (Pa is : Édi ions du Seuil). BOLAND, Ea an, 2007. Domes ic Violence (Manches e : Ca cane ). BOURDIEU, Pie e e al., 1965. Un a moyen. Essai su les usages sociaux de la pho og aphie (Pa is: Édi ions de Minui ). BROWN, Lau a S., 1995. ‘No Ou side he Range: One Feminis Pe spec i e on Psychic T auma’, en Ca u h 1995: 100-112. CARUTH, Ca hy, ed., 1995. T auma: Explo a ions in Memo y (Bal imo e: The Johns Hopkins Uni e si y P ess). CIXOUS, Hélène & Ca he ine CLÉMENT, 1975. La jeune née (Pa is: Union Géné ale d’Edi ions). CLARK, Suzanne, 1991. Sen imen al Mode nism. Women W i e s and he Re olu ion o he Wo d (Blooming on: Indiana Uni e si y P ess). CONNELL, R.W., 2005. Masculini ies (Be keley: Uni e si y o Cali o nia P ess). CUESTA, Jose ina, 2014. ‘Una ap oximación a las memo ias’, en Acuña 2014: 17-44. DELANEY, Enda, 2001. ‘Gende and Twen ie h-Cen u y I ish Mig a ion, 1921-1971’, en Sha pe 2001: 209-223. FERREIRA, Sónia, 2012. ‘Memó ia, iden idade e géne o no seio de uma comunidade ope á ia’, en Godinho 2012: 119-132. FRAILE GIL, José Manuel, 2000. Amas de c ía (U ueña: Fundación Joaquín Díaz). GABACCIA, Donna, 1996. ‘Women o he Mass Mig a ions: F om Mino i y o Majo i y, 1820-1930’, en Hoe de & Moch 1996: 90-111. Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios 21 GODINHO, Paula, coo d., 2012. Usos da memó ia e p ác icas do pa imónio (Lisboa: Edições Colib i). GOLDEN, Jane , [1996] 2001. A Social His o y o We Nu sing in Ame ica. F om B eas o Bo le (Columbus: Ohio S a e Uni e si y P ess). GÓMEZ, Lupe, 2001. Fis eus e a un mundo (Vigo: P omocións Cul u ais Galegas). GUIBERNAU, Mon se a & John REX, eds., 2010. The E hnici y Reade . Na ionalism, Mul icul u alism & Mig a ion (Camb idge: Poli y P ess). HARTMAN, Geo ey H., 2003. ‘T auma wi hin he Limi s o Li e a u e’, Eu opean Jou nal o English S udies 7(3): 257-274. HARZIG, Ch is iane, 2001. ‘Women Mig an s as Global and Local Agen s. New Resea ch S a egies on Gende and Mig a ion’, en Sha pe 2001: 15-28. HENKE, Suze e A., 1998. Sha e ed Subjec s: T auma and Tes imony in Women’s Li e-W i ing (London: Macmillan). HERNÁNDEZ BORGE, Julio & Domingo L. GONZÁLEZ LOPO, eds., 2008. Muje y emig ación: una pe spec i a plu al (San iago de Compos ela: Uni e sidade de San iago de Compos ela). HOERDER, Di k & Leslie P. MOCH, eds., 1996. Eu opean Mig an s: Global and Local Pe spec i es (Bos on: No heas e n Uni e si y P ess). JEFATURA DEL ESTADO (Gobie no de España), 2015. ‘Ley O gánica 11/2015, de 21 de sep iemb e, pa a e o za la p o ección de las meno es y muje es con capacidad modi icada judicialmen e en la in e upción olun- a ia del emba azo’, Bole ín O icial del Es ado, Nº 227, Sección I: 83586-83587. KELLY, Ri a, 2010. Respos a á enquisa sob e mig ación e iaxe en iada po Manuela Palacios. 16 de maio. Sen publica . KOSOFSKY SEDGWICK, E e, 2003. Touching Feeling: A ec , Pedagogy, Pe o ma i i y (Du ham & London: Duke Uni e si y P ess). KRISTEVA, Julia, 1985. ‘S aba Ma e ’, ad. A hu Goldhanne , Poe ics Today 6 (1/2): 133-152. LAWRENCE, Ka en R., 1994. Penelope Voyages. Women and T a el in he B i ish Li e a y T adi ion (I haca & London: Co nell Uni e si y P ess). LILLO, Na acha, 2004. ‘Espagnoles en banlieu ouge. L’in ég a ion à a- e s le pa cou s des emmes (1920-2000)’, Les Cahie s du CEDREF 12: 191- 209. Eds. Zaidman & Bachele . h p://ced e . e ues.o g/557. Consul a 25-09-2015. LIÑARES GIRAUT, Amancio, coo d., 2009. El p o agonismo de la muje en las co ien es mig a o ias españolas (Vigo: G upo España Ex e io ). Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 22 LORENZO MODIA, Ma ía Jesús, ed., (2016). Ex-sis e e: Women’s Mobili y in Con empo a y I ish, Welsh, and Galician Li e a u es (Camb idge: Camb idge Schola s Publishing). MARÍA DO CEBREIRO, 2010. I Am No om He e, ad. Helena Miguélez- Ca ballei a (Exe e : Shea sman). MIGUÉLEZ-CARBALLEIRA, Helena, 2010. ‘“I am no om he e”: A T ansla ion o Ma ía do Ceb ei o’, en Ma ía do Ceb ei o 2010: 7-14. __, 2013. Galicia, a Sen imen al Na ion. Gende , Cul u e and Poli ics (Ca di : Uni e si y o Wales P ess). MILES, Ma ga e , 1986. ‘The Vi gin’s One Ba e B eas : Female Nudi y and Religious Meaning in Tuscan Ea ly Renaissance Cul u e’, en Suleiman 1986: 193-208. MOROKVASIC, Mi jana, 1984. ‘Bi ds o Passage A e Also Women’, In e na ional Mig a ion Re iew 18 (4): 886-907. MORRIS, Ma y, ed., 1993. Maiden Voyages: W i ings o Women T a ele s (New Yo k: Vin age Books). MULDOWNEY, Ma y, 2012. ‘“Ve y Humilia ing o he Coun y”: Di e ing Pe spec i es on he Emig a ion o I ish Women o B i ain du ing he Second Wo ld Wa ’, en Ó hAodha & O’Callaghan 2012: 55-71. NOGUEIRA, Ma ía Xesús, 2014. ‘Apun amen os Nómades. Viaxe e li e a- u a nas esc i o as galegas’, en Acuña 2014: 153-177. Ó HAODHA, Mícheál & John O’CALLAGHAN, eds., 2012. Na a i es o he Occluded I ish Diaspo a. Sub e si e Voices (Ox o d: Pe e Lang). PALACIOS GONZÁLEZ, Manuela, 2010. ‘Con Lupe Gómez en San iago de Compos ela. A esc i o a e a iaxe’, Bole ín Galego de Li e a u a 44: 153-162. En e is a. Rep oducida en Bal usch 2013: 151-157 __, 2013. ‘Exilio e abú’, en Aliaga 2013: 127-137. __, 2014. ‘Cues ión de en oque: o og a ía, mulle e iaxe’, en Acuña 2014: 117-152. __, (2016). ‘S and S ill: Pho og aphs o I ish Mig a ing Women’, en Lo enzo Modia 2016: 154-188. RODRÍGUEZ GALDO, Ma ía Xosé, 2009. ‘Luga y p esencia de las muje- es españolas en la emig ación ex e io ’, en Liña es Gi au 2009: 17-38. SARASÚA, Ca men, 2001. ‘Lea ing Home o Help he Family? Male and Female Tempo a y Mig an s in Eigh een h- and Nine een h-Cen u y Spain’, en Sha pe 2001: 29-59. Galicia 21 Issue F ‘14–‘15 Fo o-g a ías: mulle es mig an es galegas e i landesas Manuela Palacios 23 SHARPE, Pamela, ed., 2001. Women, Gende and Labou Mig a ion. His o ical and Global Pe spec i es (London & New Yo k: Rou ledge). SIEGEL, K is i, ed., 2004. Gende , Gen e, & Iden i y in Women’s T a el W i ing (New Yo k: Pe e Lang). SIMON, Ri a J. & Ca oline BRETELL, eds., 1986. In e na ional Mig a ion: he Female Expe ience (To owa, NJ: Rowman & Allanheld). SONTAG, Susan, 1977. On Pho og aphy (New Yo k: Fa a , S aus & Gi oux). 1981. Sob e la o og a ía, ad. Ca los Ga dini (Ba celona: Edhasa). SOUTO, Lo ena, 2013. Mensaxe elec ónica á au o a. 26 de ma zo. SULEIMAN, Susan Rubin, ed., 1986. The Female Body in Wes e n Cul u e: Con empo a y Pe spec i es (Camb idge & London: Ha a d Uni e si y P ess).