VICERREITORÍA DE EXTENSIÓN
UNIVERSITARIA, CULTURA E SOCIEDADE
Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de
calidade e pensada pa a apoia o aballo de p o eso es
e alumnos de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade
G ao de Linguas e Li e a u as Mode nas
Li e a u as de Lingua Po uguesa
Raquel Bello Vázquez
Depa amen o de Filoloxía Galega
Facul ade de Filoloxía
2.1.3
Es é icas de Vanga da.
Fe nando Pessoa
Es é icas de Vanga da. Fe nando
Pessoa
2.1.3
Raquel Bello Vázquez
Depa amen o de Filoloxía Galega
Facul ade de Filoloxía
ADVERTENCIA LEGAL: ese ados odos os de ei os.
Queda p ohibida a duplicacion, o al ou pa cial des a
ob a, en calque a o ma ou po calque a medio (elec-
ónico, mecánico, g a ación, o ocopia ou ou os) sen
consen imen o exp eso po esc i o dos edi o es.
© Uni e sidade de San iago de Compos ela, 2010
Deseño
Unidixi al
Edi a
Vice ei o ía de Ex ensión Uni e si a ia, Cul u a
e Sociedade da Uni e sidade de San iago de
Compos ela
Se izo de Publicacións
da Uni e sidade de San iago de Compos ela
Imp ime
Unidixi al
Se izo de Edición Dixi al da
Uni e sidade de San iago de Compos ela
Dep. Legal: C 3974-2010
ISBN 978-84-9887-539-3
GRAO EN LINGUAS E LITERATURAS MODERNAS
MAIOR/MINOR EN LINGUA PORTUGUESA E LITERATURAS
LUSÓFONAS
PROGRAMA XERAL DO CURSO
I. O in e sis ema lusó ono
I.1.Da li e a u a medie al ao in e sis ema lusó ono
I.1.2. His o ia, p og esi a con o mación e e olución
I.1.3 Teo ías e p opos as sob e a o ixe e cons i ución das li e a u as
nacionais
I.1.4. A ac ualidade do in e sis ema
I.1.5. Os casos da p odución lusó ona en Timo e na Galiza e nou os
espazos sociais o a da CPLP
II. Os cánones dos sis emas li e a ios da Luso onía: con o mación, his o ia e
ac ualidade
II.1. A li e a u a e o canon li e a io po ugueses
II.1.1. A li e a u a Po uguesa na Idade Media
II.1.1.1. O sis ema cul u al da Idade Media no espazo social galego-
po ugués nos séculos XII e XIII. Lí ica, p osa e his o iog a ía medie ais
II.1.2. A Li e a u a po uguesa na Idade Mode na
II.1.2.1. A expansión, a Co e e a p odución li e a ia no século XVI. A
ac i ude enacen is a
II.1.2.2. Do Manei ismo ao Ba oco
II.1.2.3. Neoclasicismo e Ilus ación. A en ada do Libe alismo
II.1.3. A Li e a u a na Idade Con empo ánea
II.1.3.1. Li e a u a e ab icación de ideas no Roman ismo. O ealismo-
na u alismo
II.1.3.2. P opos as li e a ias da p imei a me ade do século XX: Saudosismo,
Mode nismo, Neo- ealismo e Su ealismo, e ideas polí icas e cul u ais.
II.1.3.3. Mudanzas de epe o io: a no a na a i a na década de sesen a
II.1.3.4. A li e a u a po uguesa hoxe.
II. 2. A li e a u a e o canon li e a io b asilei os
II.2.1. A ida li e a ia b asilei a an es da independencia nacional.
II.2.2. Li e a u a e ab icación de ideas no Roman ismo. O ealismo-
na u alismo.
II.2.3. Co en es li e a ias a é a década de 20 do Século XX
II.2.4.O Mode nismo b asilei o. A b asilei ização da li e a u a.
II.2.5. A no a li e a u a após a Segunda G ande Gue a. Vanga das e no os
exionalismos.
II.2.6. O pos-64. Dos anos 60 aos nosos días. A anga da e a i ada do
século XX pa a o XXI. A li e a u a b asilei a hoje.
II.3.Li e a u a e o a u a nos sis emas cul u ais dos países A icanos de
Lingua po uguesa.
II.3.1. Li e a u a colonial s. li e a u as nacionais.
II.3.2. Cabo Ve de, Guiné-Bissau, São Tomé e P íncipe, Angola e
Mozambique: pe cu so de cons ución dos sis emas li e a ios.
UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa - 3
II.3.3. Camiño da au onomización: a p ocu a da no a linguaxe, o e a o da
sociedade e o comp omiso ideolóxico. P ocu a da iden idade: libe dade e
pos-independencia.
II.3.4. Li e a u a cabo- e diana. Cabo- e dianidade e c ioulidade. Da
'Cla idade' á Pos-independencia e no os olla es sob e a ealidade.
II.3.5. Li e a u a angolana. A elabo ación da angolanidade. A li e a u a de
comba e e a do silencio. A libe ación: ecupe ación da His o ia e e lexión
sob e o país.
II.3.6. Li e a u a mozambicana. Do ein(ad)o da poesía aos inicios da p osa.
Pos- independencia e consolidación da na a i a mozambicana.
II.3.7. A li e a u a guineense e san omense.
III. O canon do in e sis ema lusó ono con o mación, his o ia e
ac ualidade
IV. A ac i idade li e a ia no conxun o dos sis emas cul u ais lusó onos.
IV.1. O sis ema li e a io po ugués
IV.2. O sis ema li e a io b asilei o.
IV.3. O sis ema li e a io cabo- e diano
IV.4. O sis ema li e a io angolano
IV.5. O sis ema li e a io mozambicano
IV.6. A li e a u a en São Tomé e P íncipe e na Guiné-Bissau. A li e a u a en
Timo -Les e
V. Me cado e ins i ucións no in e sis ema lusó ono.
V.1.P odución e ac i idade li e a ia en cada espazo social.
V.2. P incipais mecanismos de ecoñecemen o simbólico en cada sis ema e
no in e sis ema lusó ono.
V.3. O ensino da li e a u a en cada espazo social.
V.4. P incipais ins i ucións de cada sis ema e do in e sis ema lusó ono.
4 - UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa
ÍNDICE
P esen acón...................................................................................................7
Obxec i os......................................................................................................8
Con idos.........................................................................................................9
Me odoloxía..................................................................................................25
A aliación ....................................................................................................28
Bibliog a ía...................................................................................................29
UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa - 5
PRESENTACIÓN
1) Con ex ualización da UD
A Unidade “Es é icas de Vangua da –Fe nando Pessoa” insí ese nunha
disciplina de in odución ás Li e a u as de Lingua Po uguesa, leccionada no
p imei o ano do g ao de Linguas e Li e a u as Mode nas e no Maio en
Lingua Po uguesa e Li e a u as Lusó onas.
A ma e ia Li e a u as de Lingua Po uguesa é o p imei o con ac o do
es udan ado coa his o ia das li e a u as de lingua po uguesa, e ab angue o
pe íodo empo al que ai desde a Idade Media a é a ac ualidade, con
especial a ención aos p ocesos de canonización e á incidencia de cada
li e a u a pa icula no seu espazo cul u al. Es á si uada no inicio da
o mación do Maio , asumíndose como ma e ia base pa a os pos e io es
es udos de li e a u a e cul u as de lingua po uguesa. Espé ase que
es udan ado adqui a pa alelamen e uns coñecemen os básicos de Teo ía
Li e a ia na ma e ia co esponden e do mesmo ano.
A o mación aquí adqui ida é necesa iamen e pano ámica e es á
deseñada pa a pode se complemen ada coas ma e ias de Li e a u a e
Cul u a do Maio .
Na ma e ia son p opo cionados con idos de ca ác e xe al sob e as
p incipais co en es es é icas de ec adas nas di e en es li e a u as do
con ex o cul u al lusó ono, así como as elacións en e es as e os
acon ecemen os sociais, polí icos e cul u ais que se p oducen en cada país
especí ico, nos países de lingua po uguesa no seu conxun o e nos seus
con ex os xeo-cul u ais especí icos.
Ademais dis o, a o ien ación des a ma e ia, e dou as pos e io es
con que es a se elaciona, es á encamiñada ca a a análise sociolóxica da
li e a u a, o que implica que se a e amén do p imei o con ac o –na p ác ica
o alidade dos casos- con es a pe spec i a eó ico-me odolóxia. É po is o
que exis e unha insis encia pa icula ao longo da ma e ia na u ilización de
mé odos de análise da li e a u a en elación con ou os p ocesos cul u ais e
sociais.
2) Xus i icación da UD
Dado que a ma e ia al e na unha pe spec i a c onolóxica con unha ou a
pe spec i a dia ópica, xa que a ende aos a ios sis emas li e a ios de lingua
po uguesa, es a unidade didác ica es á dedicada, po un lado á
iden i icación, análise e comp ensión das es é icas de anga da en odos os
espazos lusó onos, e, po ou o, ao es udo especí ico dun dos p odu o es
máis cen ais do canon po ugués, e con p esenza signi ica i a en odos os
espazos cul u ais lusó onos como un dos p incipais e e en es colec i os.
A impo ancia especí ica des a unidade didác ica eside na
necesidade de comp ende as es é icas máis ele an es do século XX nos
países occiden ais, así como a comp ensión pa alela do enómeno pa icula
de Fe nando Pessoa, an o no que en que e coa súa incidencia no canon
como no seu papel na in e nacionalización da li e a u a po uguesa.
A o ien ación da ma e ia p ocu a amilia iza o es udan ado co
es udo dos campos cul u ais como p ocesos in eg ados, polo que un dos
UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa - 7
e dade.
Es ou hoje lúcido, como se es i esse pa a
mo e ,
E não i esse mais i mandade com as
coisas
Senão uma despedida, o nando-se es a
casa e es e lado da ua
A ilei a de ca uagens de um comboio, e
uma pa ida api ada
De den o da minha cabeça,
E uma sacudidela dos meus ne os e um
ange de ossos na ida.
Es ou hoje pe plexo como quem pensou e
achou e esqueceu.
Es ou hoje di idido en e a lealdade que
de o
À Tabaca ia do ou o lado da ua, como
coisa eal po o a,
E à sensação de que udo é sonho, como
coisa eal po den o.
Falhei em udo.
Como não iz p opósi o nenhum, al ez
udo osse nada.
A ap endizagem que me de am,
Desci dela pela janela das asei as da
casa,
Fui a é ao campo com g andes
p opósi os.
Mas lá encon ei só e as e á o es,
E quando ha ia gen e e a igual à ou a.
Saio da janela, sen o-me numa cadei a.
Em que hei-de pensa ?
Que sei eu do que se ei, eu que não sei o
que sou?
Se o que penso? Mas penso se an a
coisa!
E há an os que pensam se a mesma
coisa que não pode ha e an os!
Génio? Nes e momen o
Cem mil cé eb os se concebem em sonho
génios como eu,
E a his ó ia não ma ca á, quem sabe?,
nem um,
Nem ha e á senão es ume de an as
conquis as u u as.
Não, não c eio em mim.
Em odos os manicómios há doidos
malucos com an as ce ezas!
Eu, que não enho nenhuma ce eza, sou
mais ce o ou menos ce o?
Não, nem em mim...
Em quan as mansa das e não-mansa das
do mundo
Não es ão nes a ho a génios-pa a-si-
mesmos sonhando?
Quan as aspi ações al as e nob es e
lúcidas —
Sim, e dadei amen e al as e nob es e
lúcidas —,
E quem sabe se ealizá eis,
Nunca e ão a luz do sol eal nem
acha ão ou idos de gen e?
O mundo é pa a quem nasce pa a o
conquis a
E não pa a quem sonha que pode
conquis á-lo, ainda que enha azão.
Tenho sonhado mais que o que Napoleão
ez.
Tenho ape ado ao pei o hipo é ico mais
humanidades do que C is o,
Tenho ei o iloso ias em seg edo que
nenhum Kan esc e eu.
Mas sou, e al ez se ei semp e, o da
mansa da,
Ainda que não mo e nela;
Se ei semp e o que não nasceu pa a isso;
Se ei semp e só o que inha qualidades;
Se ei semp e o que espe ou que lhe
ab issem a po a ao pé de uma pa ede
sem po a
E can ou a can iga do In ini o numa
capoei a,
E ou iu a oz de Deus num poço apado.
C e em mim? Não, nem em nada.
De ame-me a Na u eza sob e a cabeça
a den e
O seu sol, a sua chu a, o en o que me
acha o cabelo,
E o es o que enha se ie , ou i e que
i , ou não enha.
Esc a os ca díacos das es elas,
Conquis ámos odo o mundo an es de nos
le an a da cama;
Mas aco dámos e ele é opaco,
Le an ámo-nos e ele é alheio,
Saímos de casa e ele é a e a in ei a,
Mais o sis ema sola e a Via Lác ea e o
Inde inido.
(Come chocola es, pequena;
Come chocola es!
Olha que não há mais me a ísica no
mundo senão chocola es.
Olha que as eligiões odas não ensinam
mais que a con ei a ia.
Come, pequena suja, come!
Pudesse eu come chocola es com a
14 - UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa
mesma e dade com que comes!
Mas eu penso e, ao i a o papel de p a a,
que é de olhas de es anho,
Dei o udo pa a o chão, como enho
dei ado a ida.)
Mas ao menos ica da ama gu a do que
nunca se ei
A calig a ia ápida des es e sos,
Pó ico pa ido pa a o Impossí el.
Mas ao menos consag o a mim mesmo
um desp ezo sem lág imas,
Nob e ao menos no ges o la go com que
a i o
A oupa suja que sou, sem ol, p a o
decu so das coisas,
E ico em casa sem camisa.
(Tu, que consolas, que não exis es e po
isso consolas,
Ou deusa g ega, concebida como es á ua
que osse i a,
Ou pa ícia omana, impossi elmen e
nob e e ne as a,
Ou p incesa de o ado es, gen ilíssima e
colo ida,
Ou ma quesa do século dezoi o, deco ada
e longínqua,
Ou coco e céleb e do empo dos nossos
pais,
Ou não sei quê mode no — não concebo
bem o quê —,
Tudo isso, seja o que o , que sejas, se
pode inspi a que inspi e!
Meu co ação é um balde despejado.
Como os que in ocam espí i os in ocam
espí i os in oco
A mim mesmo e não encon o nada.
Chego à janela e ejo a ua com uma
ni idez absolu a.
Vejo as lojas, ejo os passeios, ejo os
ca os que passam,
Vejo os en es i os es idos que se
c uzam,
Vejo os cães que ambém exis em,
E udo is o me pesa como uma
condenação ao deg edo,
E udo is o é es angei o, como udo.)
Vi i, es udei, amei, e a é c i,
E hoje não há mendigo que eu não in eje
só po não se eu.
Olho a cada um os and ajos e as chagas
e a men i a,
E penso: al ez nunca i esses nem
es udasses nem amasses nem c esses
(Po que é possí el aze a ealidade de
udo isso sem aze nada disso);
Tal ez enhas exis ido apenas, como um
laga o a quem co am o abo
E que é abo pa a aquém do laga o
emexidamen e.
Fiz de mim o que não soube,
E o que podia aze de mim não o iz.
O dominó que es i e a e ado.
Conhece am-me logo po quem não e a e
não desmen i, e pe di-me.
Quando quis i a a másca a,
Es a a pegada à ca a.
Quando a i ei e me i ao espelho,
Já inha en elhecido.
Es a a bêbado, já não sabia es i o
dominó que não inha i ado.
Dei ei o a a másca a e do mi no es iá io
Como um cão ole ado pela ge ência
Po se ino ensi o
E ou esc e e es a his ó ia pa a p o a
que sou sublime.
Essência musical dos meus e sos
inú eis,
Quem me de a encon a - e como coisa
que eu izesse,
E não icasse semp e de on e da
Tabaca ia de de on e,
Calcando aos pés a consciência de es a
exis indo,
Como um ape e em que um bêbado
opeça
Ou um capacho que os ciganos ouba am
e não alia nada.
Mas o Dono da Tabaca ia chegou à po a
e icou à po a.
Olhou-o com o descon o o da cabeça mal
ol ada
E com o descon o o da alma mal-
en endendo.
Ele mo e á e eu mo e ei.
Ele deixa á a abule a, e eu deixa ei
e sos.
A ce a al u a mo e á a abule a ambém,
e os e sos ambém.
Depois de ce a al u a mo e á a ua onde
es e e a abule a,
E a língua em que o am esc i os os
e sos.
Mo e á depois o plane a gi an e em que
udo is o se deu.
Em ou os sa éli es de ou os sis emas
qualque coisa como gen e
UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa - 15
Con inua á azendo coisas como e sos e
i endo po baixo de coisas como
abule as,
Semp e uma coisa de on e da ou a,
Semp e uma coisa ão inú il como a ou a,
Semp e o impossí el ão es úpido como o
eal,
Semp e o mis é io do undo ão ce o
como o sono de mis é io da supe ície,
Semp e is o ou semp e ou a coisa ou
nem uma coisa nem ou a.
Mas um homem en ou na Tabaca ia (pa a
comp a abaco?),
E a ealidade plausí el cai de epen e em
cima de mim.
Semie go-me ené gico, con encido,
humano,
E ou enciona esc e e es es e sos em
que digo o con á io.
Acendo um ciga o ao pensa em
esc e ê-los
E sabo eio no ciga o a libe ação de
odos os pensamen os.
Sigo o umo como uma o a p óp ia,
E gozo, num momen o sensi i o e
compe en e,
A libe ação de odas as especulações
E a consciência de que a me a ísica é
uma consequência de es a mal dispos o.
Depois dei o-me pa a ás na cadei a
E con inuo umando.
Enquan o o Des ino mo concede ,
con inua ei umando.
(Se eu casasse com a ilha da minha
la adei a
Tal ez osse eliz.)
Vis o is o, le an o-me da cadei a. Vou à
janela.
O homem saiu da Tabaca ia (me endo
oco na algibei a das calças?).
Ah, conheço-o: é o Es e es sem
me a ísica.
(O Dono da Tabaca ia chegou à po a.)
Como po um ins in o di ino o Es e es
ol ou-se e iu-me.
Acenou-me adeus g i ei-lhe Adeus ó
Es e es!, e o uni e so
Recons uiu-se-me sem ideal nem
espe ança, e o Dono da Tabaca ia so iu.
Co oai-me de osas,
Co oai-me de osas,
Co oai-me em e dade
De osas —
Rosas que se apagam
Em on e a apaga -se
Tão cedo!
Co oai-me de osas
E de olhas b e es.
E bas a.
Em Ce es anoi ece
Em Ce es anoi ece.
Nos pínca os ainda
Faz luz.
Sin o-me ão g ande
Nes a ho a solene
E ã
Que, assim como há deuses
Dos campos, das lo es
Das sea as,
Ago a eu quise a
Que um deus exis isse
De mim.
Gozo sonhado é gozo, ainda que em
sonho
Gozo sonhado é gozo, ainda que em
sonho.
Nós o que nos supomos nos azemos,
Se com a en a men e
Resis i mos em c ê-lo.
Não, pois, meu modo de pensa nas
coisas,
Nos se es e no ado me consumo.
Pa a mim c io an o
Quan o pa a mim c io.
Fo a de mim, alheio ao em que penso,
O Fado cump e-se. Po em eu me cump o
Segundo o âmbi o b e e
Do que de meu me é dado.
Ho a a ho a não du a a ace an iga
Ho a a ho a não du a a ace an iga
Dos epe idos se es, e ho a a ho a,
Pensando, en elhecemos.
Tudo passa igno ado, e o que, sabido,
Fica só sabe que igno a, po ém nada
To na, cien e ou néscio.
Pa es, assim, do que não somos pa es,
Da ho a ince a a chama agasalhemos
Com cônca as mãos ias.
16 - UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa
2) Ma e iais ex aídos da wikipedia, e modi icados pa a a súa
u ilización nes a unidade didác ica1
Ál a o de Campos
O igem: Wikipédia, a enciclopédia li e
Ál a o de Campos (13 de Ou ub o de 1890[1] - ?) é um dos he e ónimos
mais conhecidos de Fe nando Pessoa. Es e ez uma biog a ia pa a cada um dos
seus he e ónimos e decla ou assim que Ál a o de Campos : «Nasceu em Ta i a,
e e uma educação ulga de Liceu; depois oi mandado pa a a Escócia es uda
engenha ia, p imei o mecânica e depois na al. Numas é ias ez a iagem ao
O ien e de onde esul ou o Opiá io. Ago a es á aqui em Lisboa em inac i idade.»
E a um engenhei o de educação inglesa e o igem po uguesa, mas
semp e com a sensação de se um es angei o em qualque pa e do mundo.
Pessoa disse ambém em elação a es e he e ónimo que : «Eu ingi que es udei
engenha ia.
Vi i na Escócia. Visi ei a I landa. Meu co ação é uma a ozinha que anda
Pedindo esmolas às po as da aleg ia»
En e odos os he e ónimos, Campos oi o único a mani es a ases
poé icas di e en es ao longo de sua ob a. Hou e ês ases dis in as na sua ob a.
Começa sua aje ó ia como um decaden is a (in luenciado pelo Simbolismo), mas
logo ade e ao Fu u ismo: é a chamada Fase Sensacionis a, em que p oduz, com
um es ilo assemelhado ao de Wal Whi man (a quem dedicou um poema, a
Saudação a Wal Whi man), e silib is a, jac an e, e com uma linguagem eu ó ica
onde abundam as onoma opeias, uma sé ie de poemas de exal ação do Mundo
mode no, do p og esso écnico e cien í ico, da e olução e indus ialização da
Humanidade: é mui o in luenciado po Ma ine i, um dos nomes cimei os do
Fu u ismo nes e pe íodo. Após uma sé ie de desilusões com a exis ência, assume
uma eia niilis a ou in imismo: é conhecida como Fase Abúlica, e assemelha-se
mui o, sob e udo nas emá icas abo dadas, à ob a do Pessoa o ónimo: a desilusão
com o Mundo em que i e, a is eza, o cansaço («o que há em mim é sob e udo
cansaço», assim começa um dos seus mais amosos poemas) le a-o a e lec i , de
modo assaz saudosis a, sob e a sua in ância, passada na « elha casa»: in ância
a que ípica, de uma elicidade plena, é o con apon o ao seu p esen e. Uma ase
ca ac e izada pelo cansaço e pelo sono.
No poema Ani e sá io Ál a o de Campos compa a a sua in ância, «o
empo em que es eja a o dia dos meus anos» com o empo p esen e, em que,
a i ma «já não aço anos. Du o. Somam-se-me dias». Es e é al ez o exemplo mais
acabado - e mais conhecido - dessa mi i icação da in ância, po con as e à is eza
e desc ença do poe a no p esen e.
Índice
Fases da Esc i a
É possí el e i ica que exis i am ês ases na esc i a de Campos: a
p imei a, a decaden is a, é a que mais se ap oxima da nossa poesia de inal do
século; a segunda, a mode nis a, co esponde à expe iência de angua da iniciada
com O pheu; e a e cei a é a nega i is a, na qual a angús ia de exis i e se mais se
e idencia e se adicaliza.
1ª Fase - Decaden is a
Nes a ase o poe a exp ime o édio, o cansaço e a necessidade de no as
sensações. Também o decaden ismo su ge como uma a i ude es é ica inissecula
que exp ime o édio, o en ado, a náusea, o cansaço, o aba imen o e a necessidade
1 Tí ulos de poemas e ou as in o macións ele an es pa a a iden i icación dos
ex os p opos os es án ocul os e o on subs i uídos po [????].
UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa - 17
de no as sensações. Es a ase exp essa-se como a al a de um sen ido pa a a ida
e a necessidade de uga à mono onia, com p eciosismo, símbolos e imagens
ap esen a-se ma cado pelo Roman ismo e pelo Simbolismo.
2ª Fase – Fu u is a/Sensacionis a
Es a ase oi bas an e ma cada pela in luência de Wal Whi man e de
Ma ine i (Mani es o Fu u is a), nela, Ál a o de Campos celeb a o iun o da
máquina e da ci ilização mode na. Sen e-se nos poemas uma a acção quase
e ó ica pelas máquinas, símbolo da ida mode na. Campos ap esen a a beleza dos
«maquinismos em ú ia» e da o ça da máquina po oposição à beleza
adicionalmen e concebida. Exal a o p og esso écnico, essa «no a e elação
me álica e dinâmica de Deus». A pa da paixão pela máquina, há a náusea, a
neu as enia p o ocada pela poluição ísica e mo al da ida mode na. O u u ismo
nes a ase é isí el no elogio da ci ilização indus ial e da écnica, na up u a com o
subjec i ismo da lí ica adicional e na ansg essão da mo al es abelecida. Quan o
ao Sensacionismo, es e e ela-se na i ência em excesso das sensações, no
masoquismo e na exp essão do poe a como can o lúcido do mundo mode no.
3ª Fase – In imis a/Pessimis a
A ase in imis a é aquela em que, pe an e a incapacidade das ealizações,
az de ol a o aba imen o, que p o oca «Um sup emíssimo cansaço, /íssimo,
íssimo, íssimo, /Cansaço…». Nes a ase, Campos sen e-se azio, um ma ginal, um
incomp eendido. So e echado em si mesmo, angus iado e cansado. Como
emá icas des acam-se: a solidão in e io , a incapacidade de ama , a desc ença em
elação a udo, a nos algia da in ância, a do de se lúcido, a es anheza e a
pe plexidade, a oposição sonho/ ealidade – us ação, a dissolução do «eu», a do
de pensa e o con li o en e a ealidade e o poe a.
Exp essi idade da linguagem
Ní el ónico
a) Poemas mui o ex ensos e poemas cu os;
b) Ve sos b ancos e e sos imados;
c) Assonâncias, onoma opeias exage adas, ali e ações ousadas;
d) Ri mo c escen e/dec escen e ou len o nos poemas pessimis as.
Ní el mo o-sin ác ico
a) Na ase u u is a, excesso de exp essão: enume ações exage adas,
exclamações, in e jeições a iadas, e sos o mados apenas com e bos, mis u a
de ní eis de língua, es angei ismos, neologismos, des ios sin ác icos;
b) Na ase in imis a, mode a o ní el de exp essão, mas não abandona a
endência pa a o exage o.
Ní el semân ico
a) Após o es, aná o as, pe soni icações, hipé boles, oximo os, me á o as
ousadas, polissínde os.
Albe o Caei o
O igem: Wikipédia, a enciclopédia li e.
Albe o Caei o (16 de Ab il de 1889 - 1915) é conside ado o Mes e
Ingénuo dos he e ônimos e do p óp io Fe nando Pessoa, apesa da ins ução
p imá ia.
Foi um poe a ligado à na u eza, que desp eza e ep eende qualque ipo
de pensamen o ilosó ico, a i mando que pensa obs ui a isão ("pensa é es a
doen e dos olhos"). P oclama-se assim um an i-me a ísico. A i ma que, ao pensa ,
en amos num mundo complexo e p oblemá ico onde udo é ince o e obscu o. À
supe ície é ácil econhecê-lo pela sua obje i idade isual, que az lemb a Cesá io
18 - UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa
Ve de, ci ado mui as ezes nos poemas de Caei o po seu in e esse pela na u eza,
pelo e so li e e pela linguagem simples e amilia . Ap esen a-se como um simples
[????] que só se impo a em e de o ma obje i a e na u al a ealidade. É um
poe a de comple a simplicidade, e conside a que a sensação é a única ealidade.
Biog a ia
Nasceu em 16 de Ab il de 1889, em Lisboa. Ó ão de pai e mãe, não
exe ceu qualque p o issão e es udou apenas a é à 4.º classe. Vi eu g ande pa e
da sua ida pob e e ágil no Riba ejo, na quin a da sua ia-a ó idosa, e aí esc e eu
[????] e depois [????]. Vol ou no inal da sua cu a ida pa a Lisboa, onde
esc e eu [????], an es de mo e de ube culose, em 1915, quando con a a
apenas in e e seis anos.
Fisionomia: «Caei o e a de es a u a média, e, embo a ealmen e ágil
(mo eu ube culoso), não pa ecia ão ágil como e a. […] Lou o sem co , olhos
azuis».
Ideologias
Mes e dos ou os he e ónimos e do p óp io Fe nando Pessoa O ónimo
po que, ao con á io des es, consegue subme e o pensa ao sen i , o que lhe
pe mi e:
o i e sem do ;
o en elhece sem angús ia e mo e sem desespe o;
o não p ocu a encon a sen ido pa a a ida e pa a as coisas que lhe
odeiam;
o sen i sem pensa ;
o se um se uno (não agmen ado);
* Poe a do eal objec i o, pois acei a a ealidade e o mundo ex e io como
são com aleg ia ingénua e con emplação, ecusando a subjec i idade e a
in ospecção. O mis icismo oi banido do seu uni e so.
* Poe a da Na u eza, po que anda pela mão das Es ações e in eg a-se
nas leis do uni e so como se osse um io ou uma á o e, edendo-se ao des ino e
à o dem na u al das coisas.
* Tempo alidade es á ica, i e no p esen e, não que sabe do passado ou
do u u o. Cada ins an e em igual du ação ao dos elâmpagos, ou à das lo es, ou
ao do sol e udo o que ê é e e na no idade É um empo objec i o que coincide
com a sucessão dos dias e das es ações. A Na u eza é a sua e dade absolu a.
* An ime a ísico, pois deseja aboli a consciência dos seus p óp ios
pensamen os (o ício de pensa ) pois des e modo odos se iam aleg es e
con en es.
* C ença que as coisas não êm signi icação: êm exis ência, a sua
exis ência é o seu p óp io signi icado.
Ob a
Poemas Comple os de Albe o Caei o
Ao odo em 104 poemas, 49 em [????], 6 em [????] e 49 em [????].
Temas
Os seguin es emas são os mais abo dados ao longo da sua poesia e os
seus espec i os cha ões de iden i icação.
* Objec i ismo:
a i ude an ilí ica;
a enção à e e na no idade do mundo;
poe a da Na u eza;
* Sensacionismo:
UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa - 19
poe a das sensações e dadei as;
poe a do olha ;
p edomínio das sensações isuais e audi i as;
* An ime a ísico:
ecusa do pensamen o e da comp eensão (pensa é es a doen e dos
olhos)
ecusa do mis é io e do mis icismo;
* Pain eísmo na u alis a:
Deus es á na simplicidade e em odas as coisas.
Es ilo
* Es ilo discu si o.
* Pendo a gumen a i o.
* T ans o mação do abs ac o no conc e o, equen emen e a a és da
compa ação.
* P edomínio do subs an i o conc e o sob e o adjec i o.
* Linguagem simples e amilia .
* Libe dade es ó ica e mé ica e ausência de ima.
* P edomínio do P esen e do Indica i o.
* Ra o uso de me á o as.
Rica do Reis
O igem: Wikipédia, a enciclopédia li e.
Rica do Reis (1887 - ?) é um dos ês he e ónimos mais conhecidos de
Fe nando Pessoa, endo sido imaginado de elance pelo poe a em 1912 quando
lhe eio à ideia esc e e uns poemas de índole pagã. Nasceu no Po o, es udou
num colégio de jesuí as, o mou-se em medicina e, po se moná quico, expa iou-
se espon aneamen e desde 1919, indo i e no B asil. E a la inis a po o mação
clássica e semi-helenis a po au odidac ismo. Na sua biog a ia não cons a a sua
mo e, no en an o Sa amago az uma in e enção sob e o assun o em seu li o O
Ano da Mo e de Rica do Reis, si uando a mo e de Reis em 1936.
Biog a ia
Nascido no Po o, no dia 19 de Se emb o de 1887. Recebeu uma o e
educação clássica num colégio de jesuí as e o mou-se em Medicina, p o issão que
exe ce. Vi e no B asil desde 1919, pois se expa iou espon aneamen e po se
moná quico, na sequência da de o a da ebelião moná quica do Po o con a o
egime epublicano. É um la inis a po educação, e um semi-helenis a po
educação p óp ia.
Fisionomia «Rica do Reis é um pouco, mas mui o pouco, mais baixo, mais
o e, mais seco [que Caei o]. Ca a apada (...) de um ago mo eno ma e».—
Fe nando Pessoa
Ob a
As p imei as ob as o am publicados em 1924, na e is a A hena, undada
po Fe nando Pessoa. Mais a de o am publicados oi o odes, en e 1927 e 1930,
na e is a P esença, de Coimb a. Os es an es poemas e p osas são de publicação
pós uma.
Temas
Reis, ambém discípulo de Caei o, admi a a se enidade e a calma com
que es e enca a a ida, po isso, inspi ado pela cla eza, pelo equilíb io e o dem do
20 - UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa
seu espí i o clássico g eco-la ino, p ocu a a ingi a paz e o equilíb io sem so e ,
a a és da au odisciplina e das seguin es dou inas g egas:
Epicu ismo
Dou ina baseada num ideal de sabedo ia que busca a anquilidade da
alma a a és das seguin es eg as:
* Não eme a mo e - Le ando o poe a ao Fa alismo, endo a mo e como
única ce eza na ida.
* P ocu a os simples p aze es da ida em odos os sen idos, sem
p eocupações com o u u o (ca pe diem), mas sem excessos - Des e modo
ap ende a i e cada ins an e como se osse o úl imo; e az da ida simples
campes e um ideal (au ea medioc i as);
* Fugi à do - Como de esa con a o so imen o, sob epõe a azão sob e a
emoção;
Es oicismo
Dou ina que em como ideal é ico a apa ia - ausência de en ol imen o
emocional excessi o que pe mi e a libe dade – , e que p opõe as seguin es eg as
pa a alcança a elicidade ( ela i a, pois não p e ende um es ado de aleg ia mas
sim de um con en amen o inconscien e):
* Domina as paixões – Susci a uma a i ude de indi e ença; Recusa o
amo pa a e i a não e desilusões, de modo a que nada pe u be a se enidade e a
azão, e po que es e é uma inu ilidade e es á já condenado, uma ez que udo na
ida em um im;
* Acei a a o dem uni e sal das coisas, incluindo a mo e - Re ela a ace a
con o mis a, conside ando a ida como e éme a, um lui pa a a mo e e essa
consciência não lhe ge a nem angús ia nem e ol a.
«Pus em Rica do Reis a minha disciplina es ida da música que lhe é
p óp ia.
Reis esc e e melho do que eu, mas com um pu ismo que conside o
exage ado.» — Fe nando Pessoa.
Po ém, Reis admi e a limi ação e a a alidade des a condição humana, e
p e ende chega à mo e de mãos azias de modo a não e nada a pe de ; e
inspi ado na mi ologia clássica, conside a a ida como uma iagem cujo lui e im é
ine i á el.
Es ilo
Poesia com mui as alusões mi ológias, com uma linguagem cul a e
p ecisa, sem qualque espon aneidade. Es ilo neoclássico in luenciado pelo poe a
la ino Ho ácio, com u ilização equen e da ode. Uso de um ocábulo cul o e
ala inado com O p incipal ecu so ao hipé ba o. Emp ego do ge úndio e do
impe a i o (ou conjun i o com alo de impe a i o) com ca ác e exo a i o, ao
se iço do om sen encioso e do ca ác e mo alis a p esen es nos seus poemas.
UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa - 21
Quad o-Sín ese
Aspe os emá icos Aspe os o mais
Ha monia en e o epicu ismo e o
es oicismo;
Uso de ocabulá io e udi o e p eciso;
Au odisciplina, enunciando às o es
emoções;
Recu so a a caísmos;
P ocu a da a a axia; Fo mas es ó icas e mé icas de
in luência clássica – Ode.
Renúncia da ida a a és da ecusa do
amo e da consciência da inu ilidade do
es o ço de mudança;
In luência la ina a a és da anás o e e
do hipé ba o;
Elogio do ca pe diem; P edomínio da subo dinação;
Elogio da ida campes e (au ea
medioc i as);
Uso equen e de ad é bios de modo;
Fa alismo – o des ino é o ça supe io
ao homem;
Recu so ao ge úndio;
Acei ação calma do des ino; Uso do impe a i o como mani es ação
de a i ude ilosó ica;
Obsessão da e eme idade da ida; Diálogo pe manen e com um u
coloquialidade.
Consciência da ugacidade do empo;
Apa en e anquilidade, na qual se
econhece a angús ia exis encial do
o ónimo;
Neopaganismo – os deuses ambém
es ão sujei os ao Fado e alusões
mi ológicas;
In enção didác ica dos seus e sos;
Elogio à ca ência das ideias dogmá icas
e ilosó icas como meio de man e -se
pu o e anquilo;
3) Ma e iais di ec amen e accesíbeis a a és da ede
h p://mul ipessoa.ne /labi in o/albe o-caei o/1
h p://mul ipessoa.ne /labi in o/al a o-de-campos/1
h p://mul ipessoa.ne /labi in o/ ica do- eis/1
h p://mul ipessoa.ne /labi in o/he e onimia/1
h p://mul ipessoa.ne /labi in o/he e onimia/4
h p://mul ipessoa.ne /labi in o/he e onimia/5
h p://mul ipessoa.ne /labi in o/he e onimia/9
h p://mul ipessoa.ne /labi in o/he e onimia/14
22 - UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa
4) Solución ao exe cicio: Lis a de Tex os e co espondencias
Tí ulo Poema Au o Da a Publicación o ixinal
Co oai-me de osas Rica do
Reis
12/06/14 Odes de Rica do Reis. (No as de João
Gaspa Simões e Luiz de Mon al o ).
Lisboa. Á ica. 1946 (imp.1994).
1.ª publ. A ena , n.º 1. Lisboa: Ou .
1924.
Dac ilog a ia Ál a o
de
Campos
19-12-
1933
Poesias de Ál a o de Campos. Lisboa.
Á ica. 1944 (imp. 1993).
1.ª publ. P esença, 2.ª sé ie, n.º1.
Coimb a: No . 1939.
Em Ce es anoi ece Rica do
Reis
17/09/14 Poemas de Rica do Reis. (Edição
C í ica de Luiz Fagundes Dua e.)
Lisboa. Imp ensa Nacional - Casa da
Moeda, 1994.
Eu nunca gua dei
ebanhos
Albe o
Caei o
08/03/14 «O Gua dado de Rebanhos». Poemas
de Albe o Caei o. (No a explica i a e
no as de João Gaspa Simões e Luiz
de Mon al o ). Lisboa. Á ica. 1946 (10.ª
ed. 1993).
1.ª publ. A hena, n.º 4. Lisboa: Jan.
1925.
Gozo sonhado é
gozo, ainda que em
sonho
Rica do
Reis
30/01/27 Odes de Rica do Reis. 1946
(imp.1994).
Há me a ísica
bas an e em não
pensa em nada
Albe o
Caei o
s.d. «O Gua dado de Rebanhos». Poemas
de Albe o Caei o. 1946 (10.ª ed.
1993).
1.ª publ. A hena, n.º 4. Lisboa: Jan.
1925.
Ho a a ho a não du a
a ace an iga
Rica do
Reis
16/11/23 Poemas de Rica do Reis. 1994.
Opiá io Ál a o
de
Campos
01/03/14 Poesias de Ál a o de Campos. 1944
1.ª publ. O pheu, n.º1. Lisboa: Jan.-
Ma . 1915. Lapso co igido segundo o
o iginal.
Só a Na u eza é
di ina, e ela não é
di ina...
Albe o
Caei o
s.d. «O Gua dado de Rebanhos». Poemas
de Albe o Caei o. 1946 (10.ª ed.
1993).
Tabaca ia Ál a o
de
Campos
15/01/28 Poesias de Ál a o de Campos. 1944
1ª publ. P esença, n.º 39. Coimb a: Jul.
1933
Um dia de chu a é
ão belo como um
dia de sol
Albe o
Caei o
08/11/15 «Poemas Inconjun os». Poemas de
Albe o Caei o. 1946
UNIDADE DIDÁCTICA I: As Vanga das es é icas – Fe nando Pessoa - 23
VICERREITORÍA DE EXTENSIÓN
UNIVERSITARIA, CULTURA E SOCIEDADE
Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de
calidade e pensada pa a apoia o aballo de p o eso es
e alumnos de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade
G ao de Linguas e Li e a u as Mode nas
Li e a u as de Lingua Po uguesa
Raquel Bello Vázquez
Depa amen o de Filoloxía Galega
Facul ade de Filoloxía
2.1.3
Es é icas de Vanga da.
Fe nando Pessoa