Facul ade de Ciencias da Educación
T aballo de Fin
de G ao
Auga, Educación e
Desen ol emen o
Sus en able
Juan Ca los Sou o Fa o
Ti o : Ramón López Facal
Cu so Académico: 2016/17
G ao en Mes e/a de Educación P ima ia
Feb ei o 2017
T aballo de in de g ao p esen ado na Facul ade de Ciencias da Educación da Uni e sidade de
San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Mes e/a de Educación P ima ia
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
1
Auga, Educación e Desen ol emen o Sus en able
Agua, Educación y Desa ollo Sos enible
Wa e , Educa ion and Sus ainable De elopmen
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
2
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
3
ÍNDICE
1. In odución ........................................................................................................................ 7
2. Ma co Teó ico ..................................................................................................................10
2.1 Lexislación ..................................................................................................................11
2.2 Fundamen os Teó icos ...............................................................................................14
3. P oceso de In es igación .................................................................................................19
3.1 In o mación ele an e .................................................................................................19
3.2 Obxec i os da in es igación ........................................................................................22
3.3 Aspec os me odolóxicos .............................................................................................22
3.4 T aballo de campo: a in es igación .............................................................................23
3.5 Análise e in e p e ación da in o mación ......................................................................25
4. Conclusións ......................................................................................................................33
5. Re e encias ......................................................................................................................38
6. Anexos .............................................................................................................................41
6.1 Lei 9/2010, do 4 de no emb o de 2010, de augas de Galicia ......................................42
6.2 Campañas e p og amas de concienciación. ................................................................45
6.3 Enquisas/Cues iona ios ..............................................................................................48
6.4 Resul ados das espos as do alumnado ao cues iona io en g á icos. .........................52
6.5 Resul ados das espos as do p o eso ado ao cues iona io en g á icos. ......................55
6.6 Cues iona io das en e is as ao Sindica o Lab ego Galego e a Augas de Galicia. ......59
6.7 T ansc ición da en e is a ao Sindica o Lab ego Galego (SLG). .................................61
6.8 Con es ación á en e is a de Augas de Galicia. ..........................................................67
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
4
ÍNDICE DE GRÁFICAS
G á ica 1. Usos al e na i os da auga (mundo). .................................................................... 20
G á ica 2. Dis ibución/Tipoloxía do consumo domés ico da auga en España. .................... 20
G á ica 3. Alumnado que pa icipou no cues iona io po idades e po cen o. ..................... 24
G á ica 4 P o eso ado que pa icipou no cues iona io po cen o. ....................................... 24
G á ica 5. Respos as do alumnado e do p o eso ado ás cues ións 1 e 2 e e idas á
dimensión consumo. ........................................................................................................... 28
G á ica 6. Respos as do alumnado ás cues ións e e idas á dimensión social. ................... 29
G á ica 7. Respos as do p o eso ado ás cues ións e e idas á dimensión social. ................ 30
G á ica 8. Respos as do p o eso ado ás cues ións e e idas á dimensión educa i a. .......... 31
ÍNDICE DE TÁBOAS
Táboa 1. Auga i ual p ecisa pa a p oduci . ....................................................................... 22
Táboa 2. Respos as ao cues iona io do alumnado. ............................................................. 25
Táboa 3. Respos as ao cues iona io do p o eso ado. .......................................................... 26

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
5
Resumo
Es e aballo "A auga, educación e desen ol emen o sus en able" oma como pun o de pa ida
a ac ual si uación da sociedade que es á inme sa nun p oceso coñecido como cul u a da
globalización. Po es e mo i o, a oga po unha educación que pe siga o desen ol emen o
humano in eg al que ga an a a súa inse ción social, que debe comp ome e á educación con
alo es e p incipios como a paz, a democ acia, a xus iza, a libe dade, a equidade, a
esponsabilidade, a solida iedade, a sus en abilidade. O obxec o da in es igación é se
conscien es da exis encia dun p oblema ambien al, conc e amen e coa auga, pa a xe a
espos as al e na i as desde a educación que pe mi an cambia a sociedade e concienciala
ca a o desen ol emen o humano esponsable e sus en able.
Es a in es igación enmá case na modalidade iniciación á in es igación de campo, e pa indo
da e isión de li e a u a elacionada co obxec o da in es igación xun o co deseño de enquisas
pa a alumnado e p o eso ado de cen os educa i os da nosa CCAA e coa análise dos
esul ados das mesmas, ademais de en e is as a dis in os sec o es implicados nes a emá ica:
adminis ación au onómica e sindica os, conclúese que a educación é un dos pia es básicos e
imp escindibles na busca do desen ol emen o sus en able.
Palab as cha e: auga, c ise ambien al, Educación Ambien al (EA), Educación pa a o
Desen ol emen o Sus en able (EDS), cambio social.
Resumen
Es e abajo "Agua, educación y desa ollo sos enible" oma como pun o de pa ida la si uación
ac ual de la sociedad inme sa en un p oceso conocido como cul u a de la globalización. Aboga
po una educación que pe siga el desa ollo humano in eg al que ga an ice su inse ción social,
que debe comp ome e a la educación con alo es y p incipios como la paz, la democ acia, la
jus icia, la libe ad, la equidad, la esponsabilidad, la solida idad y la sos enibilidad. El obje i o
de la in es igación es se conscien es de la exis encia de un p oblema ambien al,
conc e amen e con el agua, pa a gene a espues as al e na i as desde la educación que
pe mi an cambia la sociedad y conciencia la hacia el desa ollo humano esponsable y
sos enible.
Es e abajo se enma ca en la modalidad in es igación de campo y pa iendo de la e isión
de la li e a u a elacionada con el ema, jun o con el diseño de encues as pa a alumnado y
p o eso ado de cen os educa i os de nues a CCAA, y el análisis de los esul ados de las
mismas, además de en e is as a dis in os sec o es in oluc ados en es a emá ica:
adminis ación au onómica y sindica os, se concluye que la educación es uno de los pila es
básicos e imp escindibles en la búsqueda del desa ollo sos enible.
Palab as cla e: agua, c isis ambien al, Educación Ambien al (EA), Educación pa a el
Desa ollo Sos enible (EDS), cambio social.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
6
Abs ac
This wo k "Wa e , educa ion and sus ainable de elopmen " akes as a s a ing poin he cu en
si ua ion o socie y imme sed in a p ocess known as a cul u e o globaliza ion. I ad oca es an
educa ion ha pu sues in eg al human de elopmen ha gua an ees i s social inse ion, which
mus comp omise educa ion wi h alues and p inciples such as peace, democ acy, jus ice,
eedom, equi y, esponsibili y, solida i y and sus ainabili y. The objec i e o he esea ch is o
be awa e o he exis ence o an en i onmen al p oblem, speci ically wi h wa e , o gene a e
al e na i e esponses om educa ion ha allow socie y o change and aise awa eness owa ds
esponsible and sus ainable human de elopmen .
This wo k is pa o he ield esea ch modali y and based on a e iew o he li e a u e ela ed o
he opic, oge he wi h he design o su eys o s uden s and eaching s a o ou Au onomous
Communi ies, and he analysis o hei esul s, in addi ion o in e iews wi h di e en sec o s
in ol ed in his issue: egional adminis a ion and ade unions, i is concluded ha educa ion is
one o he basic and essen ial pilla s in he pu sui o sus ainable de elopmen .
Key wo ds: wa e , en i onmen al c isis, En i onmen al Educa ion (EA), Educa ion o
Sus ainable De elopmen (ESD), social change.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
7
1. In odución
A auga é un dos elemen os na u ais que se a opan en maio can idade no plane a Te a e
un deses elemen os que eñen elación di ec a coa posibilidade do desen ol emen o de
di e en es xei os de ida. A auga é esencial, ao igual que oco e co osíxeno, pa a que an o
os exe ais coma os animais, o se humano e ou as o mas de ida que coñecemos poidan
exis i . Debemos e en con a que odos os se es i os es án compos os nunha g an
p opo ción po auga, nunha pe soa adul a ep esen a ap oximadamen e o 55-60% da masa
co po al.
O Se izo Xeolóxico dos Es ados Unidos
1
(USGS son as súas siglas en inglés) p opo ciona
os seguin es da os: as es cua as pa es da supe icie do noso plane a, o 70% son auga e
o ou o 30% é e a i me. Da pa e de auga, case o 96,5% son de auga salgada que se
a opa en océanos e ma es e ap oximadamen e o 3,5% es an e é “auga doce” da que o
1,74% é de di ícil acceso ( alamos de xeo nos casque es pola es, en G enlandia ou no
Océano An á ico), así que a can idade de auga doce que queda é xus o a que se p ecisa
pa a a ida e pa a os p ocesos i ais do plane a. Hai que e p esen e que non oda a auga
do plane a se pode usa pa a o consumo humano nin pa a a ag icul u a, nin seque a pa a a
indus ia.
A auga é impo an e pa a que o o ganismo poida unciona de manei a axei ada polo que
debe se po able. Pe o a auga non é so impo an e pa a que o se humano a consuma
senón que amén en moi o que e coa exis encia de ou os se es i os. A ni el indus ial a
auga en un papel cla e pa a as áb icas como on e de ene xía ou como medio de
anspo e. Te ase en con a que a indus ia amén en un papel ele an e se se ala de
con aminación da auga, xun o coa con aminación ag ícola e gandei a, u bana e domés ica
así como a con aminación ma iña.
An e es e pano ama b e emen e desc i o do que es á a acon ece a ni el mundial, así como
nas nosas cidades e ilas, é necesa io deseña es a exias de in e ención co in de xe a
no os es ilos de ida desde un pun o de is a pedagóxico e educa i o, endo p esen es as
in es igacións cien í icas e ecnolóxicas. Nes e pun o a escola, un dos p incipais axen es de
socialización, en un papel de especial ele ancia xa que desde ela pódese e débese
aballa an o a p ol dun consumo esponsable coma de ca a á adquisición de hábi os que
p omo an cambios na elación do se humano co mundo na u al non humano e nos es ilos
de ida social e polí ica.
1
Ins i u o Xeolóxico de EE.UU.- USGS: h ps://www.usgs.go /science/science-explo e /Wa e
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
8
Es a in es igación enmá case na modalidade iniciación á in es igación de campo
(modalidade dúas da Guía do T aballo de Fin de G ao – Cu so Académico 2016/17), pa e
da e isión da li e a u a elacionada co obxec o da in es igación xun o co deseño de
enquisas pa a alumnado e p o eso ado de cen os educa i os da nosa Comunidade
Au ónoma (en dian e CCAA), e co a amen o e a análise dos esul ados das mesmas,
ademais de en e is as a dis in os sec o es implicados nes a emá ica: adminis ación
au onómica e sindica os; o que pe mi i á coñece a e que pun o o ámbi o educa i o é un pia
básico e imp escindible na busca do desen ol emen o sus en able.
Es e aballo "A auga, educación e desen ol emen o sus en able" oma como pun o de
pa ida a ac ual si uación da sociedade que es á inme sa nun p oceso coñecido como
cul u a da globalización. A hipó ese da que se pa e nes e aballo é que a acción do home
en un papel ele an e na p oblemá ica asociada ao ema da auga, nes e caso conc e o
alamos de consumo, seca, con aminación, a amen o de esiduos, po abilidade da auga,
e c. Pá ese de que a acción humana si é unha das causas da escaseza e mala xes ión
des e ecu so na u al an impo an e pa a os se es i os. Po es e mo i o, a ógase po unha
educación que p opo cione espos as e pe siga o desen ol emen o humano in eg al que
pe mi a un cambio de ac i udes, que ga an a a súa inse ción social e que debe comp ome e
á educación con alo es e p incipios como a paz, a democ acia, a xus iza, a libe dade, a
equidade, a esponsabilidade, a solida iedade e a sus en abilidade así como apela á oma
de conciencia o que pe mi i á acada no os es ilos de ida. Pa a con as ala iniciouse es a
in es igación ace ca do que oco e coa auga e coa súa xes ión a ni el global e cen ándoa
na CCAA de Galicia. Pa a delimi a a in es igación ealizouse un es udo de busca a edo
de palab as cla e elacionadas coa auga, a educación e o desen ol emen o sus en able
que son os emas sob e os que xi a es e aballo; es as palab as o on: auga, c ise
ambien al, educación ambien al e educación pa a o desen ol emen o sus en able.
O obxec i o da in es igación é se conscien es da exis encia dun p oblema ambien al,
conc e amen e coa auga, pa a pos e io men e xe a espos as al e na i as desde a
educación que pe mi an cambia a sociedade e concienciala ca a o desen ol emen o
humano esponsable e sus en able.
En can o ás compe encias xe ais do g ao, elacionados con di e sas uncións p opias do ol
docen e, ecollidas na Memo ia pa a a e i icación do í ulo de G ao en Mes e/a de
Educación P ima ia da Uni e sidade de San iago de Compos ela, coa ealización des e
aballo in en amos esponde ás que se de allan:
G13. Deseña , plani ica e a alia p ocesos de ensinanza e ap endizaxe, an o
indi idualmen e como en colabo ación con ou os docen es e p o esionais do cen o.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
15
en ías de desen ol emen o. Na ac ualidade o p incipal e o económico segue a se
diminuí a enda en e países pob es e icos; lonxe de acada es e e o endo como pun o de
pa ida o p og eso económico, esquécese que es a ac i idade económica desmesu ada
p o oca g a es danos no medio ambien e xa que a p eocupación polos bene icios a cu o
p azo pon en pe igo a conse ación dos ecu sos a longo p azo.
O modelo económico de c ecemen o, como sinala A a az (2002) conside a po unha banda,
que a na u eza o ece os ecu sos ísicos (ma e ias p imas, ene xía, auga...) de xei o
ilimi ado e, po ou a, a compa ibilidade coa conse ación do medio ambien e, es es dous
aspec os xa o on moi cues ionados no ano 1973 du an e o pe íodo de c ise económica
in e nacional.
Es e modelo económico epa a en aspec os elacionados co benes a e cén ase en aqueles
bens ou se izos que se consumen ou acumulan como in e sión pa a da luga a un maio
consumo no u u o, pe o esquecen que a calidade de ida e o benes a amén dependen da
calidade ambien al. Es a calidade ambien al non se en en con a máis que pa a esal a os
seus aspec os posi i os, dando des e xei o unha dis o sión da ealidade.
O modelo económico que se basea na es a exia neolibe al busca educi o eido do sec o
público pa a deixa mais espazo ao lib e me cado. Téndese a a a de desac i a a unción
do Es ado como p omo o da cohesión social, p o ocando una diminución das ins i ucións
públicas que son cues ionadas po ine icaces e excesi amen e bu oc á icas, men es se
enxalzan a lexibilidade e a e iciencia do me cado. Poli icamen e es a es a exia é moi
ele an e pos o que chegan a pensa que a solución aos p oblemas elacionados coa
deg adación dos ecu sos opa á solución na p i a ización.
Nes a liña a ópase a u opía ecnolóxica (en consonancia co neolibe alismo) que es ablece
que as no as ecnoloxías pe mi i án que os me cados se man eñan en equilib io po si
mesmos; es a idea é o almen e u ópica como o seu nome indica e máis aínda se no
cen amos en aspec os coma a calidade ambien al e o desen ol emen o sus en able.
Todos aqueles elemen os que eñen ele ancia an o na xes ión coma na demanda da auga,
xun o co seu impac o socio-económico e medioambien al, son de g ande in e ese po que os
seus esul ados da án luga a de inicións de polí icas co obxec i o de alcanza un
desen ol emen o sus en able.
No eido da economía, di ec amen e elacionado co desen ol emen o sus en able e ca auga,
débese aballa na p ocu a da op imización de ecu sos, do a o o de auga e da ene xía e
do ca ác e sus en able de ca a ao u u o. O ámbi o económico en que con empla aspec os
como o que ecolle Nacións Unidas que sinala que en 2050 un 66% da poboación mundial
ai i i en g andes concen acións u banas, o que le a implíci o g andes e os en can o a

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
16
dispoñibilidade e xes ión de ecu sos, po iso debe exis i un comp omiso de ca a ao uso de
ecu sos como a auga e a ene xía. Impo an es son amén os sec o es indus iais e
ag ícolas; desde a indus ia o uso e icien e da auga debe se un elemen o máis de
desen ol emen o, c ecemen o e compe i i idade e no sec o ag ícola que é un g ande
consumido de auga, amén se en que con a con que con ibúe á con aminación dos
ecu sos na u ais polo uso de pes icidas e ou os compos os; po odo é impo an e o seu
comp omiso en p ol de ga an i unha explo ación sus en able da ac i idade no sec o
ag ícola.
En cump imen o da no ma i a ixen e, na ac ualidade, an o desde o ámbi o público coma
desde o p i ado, omén ase o aballo en bene icio dun desen ol emen o sus en able; po
es e mo i o a ni el emp esa ial, sabedo es do alo social que en a sus en abilidade, as
emp esas coñecen e, de ei o ap o ei an, o impulso que a ni el de me cado, de imaxe de
emp esa, de p odu o de negocio, es a exias de me cado, e c. p oduce es e en oque. Os
Es ados son os esponsables do cump imen o da no ma i a e os en es p i ados eñen a
ob iga de cump i esa no ma i a independen emen e dos seus in e eses económicos.
2.2.2 Ambien alismo e ecoloxismo
Ao abo da a emá ica ambien al xo den dous en oques: o ambien alismo e o ecoloxismo;
aínda que eñen como pun o de pa ida a c ise ecolóxica, di i en an o nas causas coma nas
es a exias de solución e na na u eza dos cambios que se debe ían le a a cabo.
O ambien alismo pa e de que odos os p oblemas ambien ais, económicos e sociais poden
esol e se desde o me cado sinalando que es e pode asumi ou e i a os cus es ambien ais.
Des e xei o xu de unha liña de g an consumo baixo a alsa e ique a de “ e de” que in eg a
os cus es ambien ais da p odución na súa p opia economía pe o que, de ningún xei o,
a o ece un desen ol emen o sus en able pos o que de ende un c ecemen o con inuo que é
imposible de abso be polo medio ambien e; ademais o desen ol emen o económico e
ecnolóxico non esol e os p oblemas ambien ais en pa áme os de xus iza e equidade, nin
da espos a á c ise ecolóxica median e a economía de me cado que depende dos in e eses
co po a i os en unción dos me cados, e un exemplo des o é a ben coñecida obsolescencia
p og amada que p o oca un consumo con inuo.
O ambien alismo non con empla os cambios sociais, polí icos e económicos que son
p ecisos, so se p eocupa do con ol humano sob e o medio ambien e; é, pola súa na u eza,
an iecolóxico e an isocial.
O ecoloxismo pa e da idea que o mula que se sus en able p ecisa de cambios sociais e
polí icos en elación co medio ambien e e que implican ans o macións sociais, polí icas e
económicas. O ecoloxismo pe segue educa á sociedade de ca a a un consumo sa e a un
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
17
es ilo de ida máis esponsable, de ca a a un benes a an o indi idual coma colec i o,
desde unha polí ica pa icipa i a e á ez sensibilizada co medio ambien e. T a a de
sa is ace as necesidades humanas esenciais sen des uí os ecu sos na u ais, desde unha
acionalidade cul u al que implica alo es, condu as e ac i udes de de ensa do medio
ambien e.
O ecoloxismo di íxese ca a un modelo de desen ol emen o sus en able, xus o e equi a i o
an o co medio ambien e coma coa sociedade en xe al.
As di e enzas en e ambien alismo e ecoloxismo quedan e lec idas a a és de Dobson que
sinala que o ambien alismo
[...] aboga po una ap oximación adminis a i a a los p oblemas medioambien ales,
con encido de que pueden se esuel os sin cambios undamen ales en los ac uales alo es o
modelos de p oducción y consumo, mien as que el ecologismo man iene que una exis encia
sus en able y sa is ac o ia p esupone cambios adicales en nues a elación con el mundo
na u al no humano y en nues a o ma de ida social y polí ica. (Dobson, 1997 ci ado po
Ca ide e Mei a 2001, p.68).
Tamén Colom e Mèlich sinalan que “el ambien alismo se di e encia undamen almen e del
ecologismo po que no con empla las ans o maciones sociales, polí icas y económicas que
[...] se in eg an en la pos u a ecologis a” (Colom e Mèlich, 1994 ci ado po Ca ide e Mei a
2001, p.68).
2.2.3 Educación ambien al e desen ol emen o sus en able
Resul a complexo p opo ciona unha de inición de Educación Ambien al pos o que desde
comezos dos anos 70 son di e sos os en oques que exis en da Educación Ambien al e
di e sas amén as de inicións que o mulan. Debemos e en con a que nos a opamos nun
p oceso globalización e mode nización que ai e e encia a unha c ise de ci ilización que
ab angue aspec os sociais, polí icos, económicos e cul u ais que conducen ca a unha c ise
ambien al con consecuencias nada desexables. Es a c ise é o pun o de pa ida pa a unha
educación que aballe pola paz, pola in e cul u alidade, pola democ acia, polo medio
ambien e e pola sus en abilidade... que p opo cione al e na i as que nos le en a no as
o mas de pensa e de ac ua . No Lib o B anco da Educación Ambien al en España
p esén ase a de inición do Cong eso de Moscú:
La educación ambien al es un p oceso pe manen e en el cual los indi iduos y las
comunidades adquie en conciencia de su medio y ap enden los conocimien os, los alo es,
las des ezas, la expe iencia y ambién la de e minación que les capaci e pa a ac ua ,
indi idual y colec i amen e, en la esolución de los p oblemas ambien ales p esen es y
u u os. (Cong eso In e nacional de Educación y Fo mación sob e Medio Ambien e, Moscú
1987 ci ado no Lib o B anco da Educación Ambien al 1999, p.6)
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
18
O obxec i o da Educación Ambien al é a educación dos se es humanos de ca a á
conse ación do medio que o odea. Es a educación pa e dunha análise c í ica das
ealidades ambien ais, sociais e educa i as pa a acada unha ac i ude de mello a que le e
ao se humano ca a a oma de decisións na busca de solucións.
Den o da Educación Ambien al exis en di e en es pos u as, desde un pun o de is a
ecolóxico que se p eocupa ía so de e un medio ambien e menos con aminado e explo ado,
pasando po unha isión económico-social que en ende que os p oblemas sociais e
económicos xe an os p oblemas medioambien ais e que co esponde á Educación
Ambien al ealiza cambios es u u ais como solución, a a chega a unha Educación
Ambien al que inco po a a dimensión pedagóxico-social e p omo e unha educación na que
se ome conciencia do necesa io que é p omo e un desen ol emen o que ab angue odas
os ámbi os da ida: social, polí ico, económico, cul u al, ecolóxico e pedagóxico pa a que
cada indi iduo cons úa a súa p opia his o ia.
Es a concepción da Educación Ambien al lé anos ca a unha educación que posibili a ao se
humano di ixi o seu p opio desen ol emen o, pa a que a súa pa icipación na sociedade
sexa c í ica, conscien e e esponsable.
A cons an e e olución da Educación Ambien al desde os anos 70 a a o p esen e,
desemboca nunha Educación Ambien al con capacidade pa a p omo e no os en oques e
es a exias na elación da educación e o ambien e; pa a c ea no os espazos, no os
con idos, no as o mas de pensamen o e no os es ilos de ida que pe seguen p ocesos de
desen ol emen o sus en able.
Un desen ol emen o sus en able que pa e da necesidade de xe a un no o modelo
al e na i o debe e en con a que é e iden e a elación que exis e en e o modelo ac ual de
desen ol emen o e a c ise ecolóxica; que a busca da calidade de ida dos se es humanos
en implicacións nos p ocesos ecolóxicos e que ala de ambien e ou de medio ambien e non
é ala so de ecoloxía ou ecnoloxía, senón que en elación di ec a cos alo es, coa
economía e a polí ica, coa ideoloxía e cos modelos de sociedade que se desexe cons uí .
Po iso a pe spec i a da educación pa a o desen ol emen o sus en able o mula cambios
es u u ais que equi en a p omoción de alo es de ca a a cambios nos es ilos de ida de
xei o du adei o, con p olongación no empo; con e iciencia que pe mi a o mello
ap o ei amen o dos ecu sos dispoñibles e que, a súa ez, supoña a edis ibución dos
cus os e bene icios ambien ais e su iciencia, en endida como a sa is acción básica das
necesidades humanas.
Nes a concepción da educación pa a o desen ol emen o sus en able, como pa a calque a
concepción da educación que se p esen e como un p oxec o social e cul u al, debe e se
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
19
p esen e non só ao se humano como indi iduo senón a oda a comunidade sob e odo a
ni el local e amén exional, nacional e, incluso, in e nacional po que a sus en abilidade non
é so unha esixencia a ni el global senón amén un desa ío local, e po que non son
simplemen e obxec os do p oceso de desen ol emen o, son os e dadei os ac i os des e
p oceso.
Débense e i a in e p e acións que p omo en un en on amen o en e a Educación
Ambien al e a Educación pa a o Desen ol emen o Sus en able po que comp e en ende que
as dúas se complemen an, pa en nos seus en oques de es udos globais dos p oblemas,
analizan as súas causas e deseñan e p opoñen ac uacións na p ocu a de solucións desde
unha educación in eg ada en p ocesos de coñecemen o- e lexión-acción.
3. P oceso de In es igación
Unha ez p esen adas a lexislación e as eo ías ela i as ao ema do aballo de
in es igación é o momen o de mos a o p oceso de in es igación. Nes e apa ado
expóñense as p incipais causas de con aminación da auga e aspec os ela i os ao a o o da
mesma, que son da os ele an es pa a o desen ol emen o do aballo. A pa i de aí
indícanse os obxec i os e a me odoloxía da in es igación pa a, inalmen e, da a coñece o
aballo de campo, a p opia in es igación.
3.1 In o mación ele an e
3.1.1 Xes ión da auga: consumo, con aminación e concienciación
A auga é un ac o undamen al pa a a ida; a p ác ica o alidade dos ecosis emas es án
elacionados cos seus condicionan es híb idos. Como é ben sabido as di e en es ac i idades
da sociedade p ecisan de auga pa a o seu desen ol emen o, es a dependencia é e iden e
na mine ía, ag icul u a de egadío, indus ia e anspo e ma í imo, amén en meno medida,
na ag icul u a adicional, gande ía, ob as públicas, xe ación de elec icidade, come cio, e c.,
en de ini i a, oda a ac i idade económica e social es á condicionada po un adecuado
subminis o da auga.
Segundo da os da UNESCO, no seu in o me Agua pa a odos, Agua pa a la ida, ace ca do
Desen ol emen o dos Recu sos Híd icos no Mundo, na seguin e g á ica pódese obse a
cómo se dis ibúe a ni el mundial o uso da auga.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
20
70%
22%
8%
Uso Ag ícola Uso Indus ial Uso Domés ico
G á ica 1. Usos al e na i os da auga (mundo)
Fon e: Banco Mundial, 2001. Elabo ación p opia
Exis en indicado es que pe mi en coñece a e iciencia espec o do uso da auga como son a
auga i ual (AV) e a pegada híd ica (PH). Cando se ala de auga i ual aise e e encia ao
cálculo o al da auga que é p ecisa pa a ob e un p odu o e inclúe desde a u ilizada no seu
cul i o, o seu c ecemen o, a ab icación, o anspo e e a en a do p odu o. Denomínase
auga i ual po que non se especi ica no cus o inal do p odu o. Ou o indicado é a pegada
híd ica que e í ese á auga que u ilizamos na ida dia ia, an o pa a cociña , nos p ocesos
indus iais, coma na xe ación de ene xía e amén a que se ensucia e con amina en odos
es es p ocesos.
Ao espec o dos usos domés icos da auga débese sinala que e olucionan en unción dos
ni eis de desen ol emen o económico e os ipos de consumo domés ico engloban os
coñecidos como usos in e io es (baños, cociñas...) e usos ex e io es ( ego, piscinas...). Na
seguin e g á ica pódese e o que co esponde ía á dis ibución do consumo domés ico
in e no das i endas en zonas u banas en España.
22%
17%
10%
5%
5%
7%
34%
Ducha e baño Inodo o La abo
La ado a La a aixelas Bebe e
p epa a alimen os
Ou os
G á ica 2. Dis ibución/Tipoloxía do consumo domés ico da auga en España
Fon e: .Domene e Sau í, 2006. Elabo ación p opia

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
21
O inc emen o da demanda de auga le a a busca de no os ecu sos híd icos polo que poden
apa ece p oblemas coa calidade da auga que, polo xe al, es án p oducidos pola
con aminación e supoñen un isco pa a a saúde das pe soas.
Exis en on es de con aminación que es án di ec amen e elacionadas coas ac i idades
indus iais: gandei a, ag ícola, u banas... que poden con amina a auga an o no seu o ixe,
coma nas augas sub e áneas ou nas zonas de abas ecemen o. Polo xe al, a indus ia
p ecisa de g andes can idades de auga po able pa a p oduci dis in os p odu os ou pa a
diluí os con aminan es e expulsalos inalmen e ao ma . Na indus ia se á básico aballa a
p ol dunha mello xes ión, a o ecendo medidas de a o o e a amen os que pe mi an
emp ega de no o a auga pa a, des e xei o, a o ece un desen ol emen o sus en able.
O sec o ag ícola é o maio consumido de auga o que supón que amén con ibúe á
con aminación da mesma polo uso de nu ien es, pes icidas e ou os ipos de compos os. O
ei o de que es e sec o in es igue co obxec o de mello a o desen ol emen o de no as
ecnoloxías elacionadas con écnicas ene xé icamen e e icien es é básico pa a ga an i
unha explo ación sus en able en elación coa auga, en pa icula , e co medio ambien e, en
xe al.
A ni el u bano a con aminación das augas amén en elación coa de icien e xes ión da
mesma no seu a amen o, no seu almacenamen o ou na súa dis ibución... e pode supo
iscos sani a ios. Nes e ámbi o é undamen al a eu ilización e a edución ao máximo da
xe ación de esiduos pa a alcanza espazos habi ables no u u o e en ocados ao
desen ol emen o sus en able.
Tamén en moi a ele ancia o medio ma iño pos o que a g an maio ía dos compos os
con aminan es que se u ilizan nou os sec o es ican nas co en es do íos, augas
sub e áneas e logo chegan as augas ma iñas. Po ou a banda, os esiduos sólidos acaban
con aminando o medio ma iño e sendo causa da mo e de moi as especies.
Os países desen ol idos le an a cabo desde mediados dos anos oi en a campañas de
sensibilización e concienciación espec o a emas ambien ais que conducen á poboación a
pequenos xes os na súa ida dia ia que eñen g andes epe cusións no medio ambien e
como, po exemplo, cambios nos seus hábi os de hixiene pe soal ou domés ica, epa acións
en ugas, go eos de billas, e c. e que, a súa ez, edundan nunha diminución no consumo
dos oga es. Bas a e p esen es os da os da can idade de auga i ual (AV) p ecisa pa a
p oduci alimen os e ou os obxec os ecoñecidos que podemos e na seguin e áboa e que
pe mi en e lexiona :
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
22
Auga i ual p ecisa pa a p oduci :
Li os
Unha mazá
70
Un quilog amo de millo
900
Un pan alón aquei o
10.850
Un quilog amo de ca ne de acún
15.500
Fon e: Ci as INE. Es a ís icas e Indicado es da auga (Elabo ación p opia)
Na CCAA Galega desen ól ese un in e esan e aballo de concienciación desde a Xun a de
Galicia, conc e amen e no anexo 6.2 conc é anse aballos como o do Ins i u o de Es udos
do Te i o io, dependen e da Conselle ía de Medio Ambien e e O denación do Te i o io coa
colabo ación da Conselle ía de Cul u a, Educación e O denación Uni e si a ia, e ou os.
3.2 Obxec i os da in es igación
Como se sinala no apa ado In odución des e aballo o obxec i o da in es igación é se
conscien es da exis encia dun p oblema ambien al, conc e amen e coa auga, pa a
pos e io men e xe a espos as al e na i as desde a educación que pe mi an cambia a
sociedade e concienciala ca a o desen ol emen o humano esponsable e sus en able.
Es e obxec i o pódese conc e a en comp ende a ealidade que nos odea e conciencia do
alo da auga coma ecu so básico e undamen al pa a a ida no plane a; iden i ica as
p incipais causas de con aminación da auga e omen a hábi os que pe mi an un consumo
esponsable da mesma; ecolle dis in os pun os de is a elacionados co uso, xes ión e
a amen o da auga; e, pa a inaliza , mos a da os obxec i os sob e o uso, consumo e
concienciación do alumnado de educación p ima ia que se amplían con aspec os de
plani icación, p og amación e me odoloxía do p o eso ado.
3.3 Aspec os me odolóxicos
Es e apa ado desc ibe cómo se desen ol eu o aballo de in es igación “A auga, educación
e desen ol emen o sus en able” que inclúe ins umen os e écnicas de ecollida de
in o mación xa desen ol idas an o no P ac icum II coma no P ac icum III. Pa a a ecollida
de da os aballouse na elabo ación de dúas enquisas de p egun as mix as (p egun as
pechadas coa posibilidade de ma iza ou amplia a espos a cunha opción de ou os) e dúas
en e is as que iñan como base un único documen o cunha se ie de p egun as abe as. O
deseño e as espos as a es es ins umen os pe mi i án con ex ualiza e xus i ica o p oceso
de in es igación.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
23
En can o ás enquisas, a poboación escollida o on o p o eso ado e alumnado de cen os
educa i os da CCAA de Galicia e a mos a coa que se aballou pa a as enquisas son 78
mes es/as120 alumnos/as
Respec o das en e is as, unha delas di ixiuse á en idade esponsable da auga na nosa
CCAA, Augas de Galicia, e a segunda ao Sindica o Lab ego Galego.
No comezo do aballo unha ez de inida unha p imei a es u u a deuse paso a unha
segunda ase, a de conc eción da in o mación. Pos e io men e modi icouse algún apa ado
da es u u a es ablecida nun p imei o momen o pos o que se in e p e ou que e a o máis
axei ado pa a o desen ol emen o da in es igación.
3.4 T aballo de campo: a in es igación
Unha ez ealizada unha análise dos p incipais documen os lexisla i os e da li e a u a
exis en e sob e o ema, que nos p opo ciona unha base pa a o desen ol emen o da
in es igación, comezouse co aballo de campo da in es igación.
A p imei a opción pa a a ecollida de da os oi a elabo ación e deseño de dúas enquisas ou
cues iona ios, un di ixido ao alumnado e ou o di ixido ao p o eso ado; os dous con
p egun as pechadas coa posibilidade de ma iza ou amplia a espos a cunha opción de
ou os, pos o que como di Ma ínez (2000), os cues iona ios con p egun as pechadas
emp éganse cando é sinxelo sabe as espos as que poden da as pe soas que o con es an.
Ao pasa os cues iona ios, an o os do alumnado coma os do p o eso ado se lles in o mou
do mo i o do mesmo, do anonima o e da con idencialidade das espos as xa que non an
acompañados de ningún ipo de iden i icación agás o cu so e a especialidade no caso do
p o eso ado. A enquisa pa a o alumnado cons a de 10 p egun as e a do p o eso ado de 15
p egun as ( e anexo 6.3). As p egun as ag úpanse en es dimensións:
a.- dimensión do consumo.- acendo e e encia ao uso e o consumo da auga p ecisa
pa a man e a ida, a saúde e pa a sa is ace as necesidades básicas: aseo, limpeza, e c.
(p egun as da 1 á 4 no cues iona io do alumnado e p egun as 1 e 2 no cues iona io do
p o eso ado);
b.- dimensión social.- e e índose á cul u a híd ica, desde o conxun o de cos umes,
alo es, ac i udes a a os hábi os que un suxei o ou a sociedade eñen espec o da
impo ancia da auga pa a o desen ol emen o dos se es i os e as accións p ecisas pa a a
súa ob ención, o seu a amen o, a súa dis ibución e eu ilización (no cues iona io do
alumnado engloba as cues ións 5 á 10 e no cues iona io do p o eso ado da 3 á 9);
c.- dimensión educa i a.- alude aos aspec os pedagóxicos que o p o eso ado
emp ega na súa p ác ica educa i a en elación coa auga e o desen ol emen o sus en able
(ab angue as p egun as 10 á 15 do cues iona io do p o eso ado).
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
24
Os cen os educa i os que colabo a on e con es a on os cues iona ios que p opo cionan os
da os des a in es igación espec o do alumnado o on es cen os de educación p ima ia de
Galicia: CEIP ADR Cas elao de Rianxo, CEIP Vi e I de San iago de Compos ela e CEIP
Lamas de Abade de San iago de Compos ela. O alumnado que pa icipou cump imen ando
os cues iona ios iña en e 8 e 12 anos e o on un o al de 120 alumnos/as. Es a pa e do
aballo de in es igación oi desen ol o no pe íodo de ealización do meu P ac icum II.
8 anos9 anos 10
anos 11
anos 12
anos
CEIP Vi e I
CEIP Rianxo
CEIP Lamas de Abade
0
10
12
10
8
0
13
6
18
3
15
4
0
13
8
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
CEIP Vi e I CEIP Rianxo CEIP Lamas
de Abade
G á ica 3. Alumnado que pa icipou no cues iona io po idades e po cen o.
Os cen os educa i os que pa icipa on no aballo de in es igación, nos que se con ou coa
colabo ación do p o eso ado de p ima ia pa a con es a os cues iona ios, o on ca o cen os
de educación p ima ia de Galicia: CEIP ADR Cas elao de Rianxo, CEIP Lamas de Abade de
San iago de Compos ela, CEIP de A zúa e Cen o de Enseñanza Plu ilingüe N a. S a. de
Lou des da Es ada. O núme o o al de p o eso ado co que se con ou pa a a in es igación
oi de 78 p o eso es/as. Es a pa e do aballo de in es igación oi desen ol o no pe íodo de
ealización do meu P ac icum III.
17
29
24
8
0 5 10 15 20 25 30
CEIP A zúa
CEIP Rianxo
CEIP Lamas
de Abade
CPR N.S.Lou des
G á ica 4 P o eso ado que pa icipou no cues iona io po cen o.
O seguin e ins umen o pa a a ecollida de in o mación oi unha en e is a pa a a que se
deseñou un cues iona io de 17 p egun as abe as que se iu de guión e que ecolle as
dimensións de consumo, social, o ma i a/in o ma i a e lexisla i a ( e anexo 6.6). Des e
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
31
na u eza e un 50% que con es a que non exis en a ni el de aula p oxec os nes e sen ido.
Nes e apa ado, como xa se comen ou con an e io idade e se e lic e na g á ica seguin e,
nes as p egun as os p o eso es especialis as (PT, AL...) asladan nas súas espos as a
complexidade e di icul ade na súa p ác ica educa i a pa a p omo e solucións e accións de
ca ác e educa i o elacionados con p oxec os medioambien ais e, conc e amen e, coa auga
e, po es e mo i o, nas súas espos as escollen maio i a iamen e a opción “ou os”.
P10 P11 P12 P13 P14 P15
Non
Ou os
Sé
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
Non Ou os Sé
G á ica 8. Respos as do p o eso ado ás cues ións e e idas á dimensión educa i a.
3.5.2 En e is as
Nes e apa ado mos a anse os da os ob idos nas en e is as ao Sindica o Lab ego Galego
( e ansc ición en anexo 6.7) e á en idade Augas de Galicia ( e anexo 6.8).
3.5.2.1 Sindica o Lab ego Galego (SLG)
Desde o SLG apó ase unha mi ada c í ica espec o do a amen o que po pa e da
adminis ación se es á a da a xes ión da auga, an o espec o á xes ión po pa e dos
concellos (dos que sinala que en moi as ocasións asumen esponsabilidades pa a as que
non eñen ecu sos económicos) coma en can o as sancións po con amina ou ao canon da
auga. Falou das aídas clásicas públicas, as aídas de colec i os eciñais que p ecede on
aos g andes abas ecemen os pe o non po iso mello es nin más e ec i os, senón odo o
con a io polas pe das de auga e po que non supuxe on unha mello a nin aba a amen o da
xes ión. Ademais, es e ipo de xes ión le a consigo un a amen o de esiduos menos e icaz
que o que se acía a ni el pa icula con compos axe e ou os sis emas semellan es on e
ao a amen o ac ual que inaliza con e edu as nas ías.
Respec o da demanda de auga sinala que na ac ualidade si que se usa máis auga que hai
anos pe o moi a des a demanda é po pa e das g andes emp esas que, cu iosamen e,
amén son as que p o ocan máis con aminación des e ecu so. Es e inc emen o da
demanda es á di ec amen e elacionado coa concienciación da poboación pola impo ancia

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
32
que en a auga pa a a saúde dos íos e do ma e, po ex ensión, pa a a saúde dos se es
humanos.
Conside a que a educación, ademais de o ma a xe acións u u as é un ámbi o pa a c ea
opinións sob e emas impo an es como es e da auga que conside a que debe se alo ado
coma un ben a ni el de pa imonio humano básico. Fo mula o seu o al desaco do coa Lei
de Augas de Galicia e co canon que es ablece; conside a o canon un concep o moi
p oblemá ico xa que dis ingue en e que se cob e pola xes ión dunha ede e se aga unha
boa xes ión de odo o ema da auga e que xa como concep o se es ableza un cob o po algo
que é necesa io pa a o consumo humano, o que se ag a a co ei o de que se án emp esas
p i adas as que xes ionen es e cob o pe seguindo o seu p opio luc o. F on e a es e a án de
luc o es án as amilias e pequenas e medianas emp esas que non poden ace on e a es e
canon nes e momen o de c ise económica que es amos a i i . Desde o SLG suxi en que se
pode mello a o se izo e que pode ía ace se con cus os máis educidos e a súa sec e a ia
xe al pon coma exemplo o ei o de que ago a se es án a ace eno mes depu ado as pa a as
ías, cando se a xes ión ose axei ada e odos eses esiduos non chega an aí, igual xa non
e an p ecisos odos eses cus os, ou non nesa medida.
A en e is ada indica que o c i e io de que "quen con amina paga" acaba des i uándose
pos o que, os g andes p oxec os que son os que máis con aminan, acabamos pagándoos
odos en o ma de axudas públicas que eciben esas g andes emp esas e logo hai amilias
que acendo un uso acional pe o que non en ing esos non pode asumi o cus o. Explica
que o lóxico se ía non au o iza de e minados p oxec os que i e an un cus o ambien al ou
pa a a calidade da auga e que os usos básicos pa a a ida humana ou pa a os alimen os
debe ían es a exen os de cus os. Explica que os concellos, sendo as ins i ucións máis
p óximas á cidadanía, pode ían p opo edes de abas ecemen o máis acionais, en meno
escala, pe o que ao ace se ca go des as xes ións emp esas ex e nas o mula
incompa ibilidades xa que ás emp esas non buscan maio a o o senón que pensan no que
se á máis iable pa a as súas con as. Aínda así hoxe os concellos eñen moi as
compe encias que non poden asumi con e iciencia pos o que non con an cos medios
económicos p ecisos. Apun a que desde o SLG non con an nes es momen os con ningún
es udo p opio ace ca da con aminación das ías galegas pe o coñece o esul ado do es udo
que se ixo o ano pasado po pa e da Unión Eu opea que deixa cons ancia da mala
calidade das augas e des aca o mal es ado das ías que isi a on, ei o moi p eocupan e
pos o que es ase a ala do es ado da nosa na u eza en xe al e máis cando hai dis in os
sec o es que dependen des e medio.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
33
3.5.2.2 Augas de Galicia
Desde Augas de Galicia des acan na súa con es ación que a auga non sob a po que Galicia
en un éxime de choi as moi a iable en e in e no e e án, e po que exis en moi as
demandas pa a uso de auga (abas ecemen o, ego, ac i idades económicas...), e debe
in en a se que exis a ecu so pa a odos os usos demandados. Salien an que pode pensa se
que podemos u iliza a auga sen lími e, e usa máis da que ealmen e necesi amos.
Obsé ase que c ece a demanda de auga: pa a unha g ande di e sidade de usos,
pa icula es, económicos, de ac i idades de ocio... Nes e senso, cómp e oma conciencia,
an o de non consumi a auga que non se p ecisa, como de coida o es ado do ecu so.
Desen ól ense accións de comunicación pa a a concienciación da necesidade de coida o
ecu so e de pa icipación pública e anspa encia no ámbi o da plani icación hid olóxica.
A Lei de Augas de Galicia e a no ma i a elacionada con ela, supón o ma co xu ídico pa a
desen ol e as compe encias p opias da Adminis ación Hid áulica de Galicia: delimí anse
as compe encias na ma e ia que co esponden á Comunidade Au ónoma e ás en idades
locais, eo ganizouse a es u u a adminis a i a, egúlanse as polí icas a desen ol e polas
Adminis acións en ma e ia de abas ecemen o e saneamen o e un no o éxime económico
inancei o e un éxime sancionado p opio.
Dende Augas de Galicia es iman que a a és da aplicación da lei se con enza a odas as
pa es implicadas e median e a aplicación da lexislación ixen e non se in e p e e como
unha lei ecadado a, odo o con a io, como algo necesa io. Sendo p eciso aplica p incipios
de sus en abilidade do sis ema pa a ga an i abas ecemen o de auga e depu ación po pa e
das Adminis acións.
Un consumo excesi o de auga le a consigo un dano ambien al que implica debe paga
máis e dende a Adminis ación Au onómica aplican as sancións aos esponsables dunha
in acción adminis a i a en ma e ia de augas, baixo o p incipio de que non pode
“compensa ” come e unha in acción aínda pagando a co esponden e mul a.
Os concellos man eñen as súas compe encias en abas ecemen o e saneamen o, de aco do
coa no ma i a básica de éxime local. Po ou a banda, salien a que as ías galegas es án
mello ando, ao ealiza ac uacións di ixidas á e iciencia das edes de saneamen o,
especialmen e en momen os de choi a, pa a o bo uncionamen o das in aes u u as de
depu ación.
4. Conclusións
Ao longo des as páxinas p esén ase un aballo de in es igación que en como pun o de
pa ida a c ise a ni el mundial, que é oi o da cul u a da globalización na que nos a opamos
inme sos e que le a apa ellada unha p oblemá ica asociada ao ema da auga na que o se
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
34
humano en un papel ele an e. A in es igación e o desen ol emen o na xes ión e
a amen o da auga eñen un papel signi ica i o de ca a á consecución do desen ol emen o
sus en able. Po ou a banda, des ácase a anscendencia que a educación en á ho a de
p opo ciona espos as e de pe segui un desen ol emen o in eg al do se humano en
ha monía coa na u eza e p o ección do medio ambien e.
Tense p esen e nes as conclusións o obxec i o de inido no aballo se conscien es da
exis encia dun p oblema ambien al, conc e amen e coa auga, pa a pos e io men e xe a
espos as al e na i as desde a educación que pe mi an cambia a sociedade e concienciala
ca a o desen ol emen o humano esponsable e sus en able, que se elaciona cos
obxec i os da in es igación e que, a con inuación, ómanse como e e encia pa a
a gumen a a súa consecución.
O log o des e obxec i o en como pun o de pa ida o ma co eó ico des a in es igación que
a onda an o na lexislación exis en e como en di e sos undamen os eó icos e pe mi e que
comp endamos a ealidade que emos ao noso a edo , sexamos conscien es do alo da
auga e da súa p oblemá ica pos o que é un ecu so básico e undamen al pa a a ida no
plane a. Es e aballo p esen a no p oceso de in es igación, conc e amen e no apa ado
in o mación ele an e, da os que acili an a iden i icación das p incipais causas da
con aminación da auga e aspec os elacionados coa súa xes ión, endo p esen es di e sas
accións de concienciación.
As en e is as ealizadas ao Sindicado Lab ego Galego (SLG) e a Augas de Galicia
pe mi en ecolle di e en es isións elacionadas co uso, a xes ión e o a amen o da auga.
Tan o a Adminis ación coma os sindica os es án de aco do en que a auga non sob a e na
necesidade da concienciación do seu uso pa a p ese a os ecu sos na u ais. Ámbolos
dous xus i ican, como se pode e nos da os que se ecollen nes e aballo, es a
concienciación espec o do uso da auga desde pos u as di e en es: Augas de Galicia a
a és de campañas di ulga i as e da aplicación da lei e o SLG incide na impo ancia do
aballo a desen ol e desde o ámbi o educa i o. A in o mación ob ida nes e aballo de
campo lé anos a concluí que amén a lei se in e p e a desde dis in as óp icas en can o ao
uso e ao a amen o da auga: desde Augas de Galicia pe cíbese a lei como imp escindible
de ca a á es abilización e busca dun sis ema sus en able, sen emba go desde o SLG
in e p é ase a aplicación da lei como simplemen e pa a ecada . Po ou o lado, en can o ao
papel dos concellos espec o á xes ión da auga, amén nos a opamos con dous pun os de
is a ben di e en es. Augas de Galicia baseándose na lei, in e p e a que os concellos deben
man e as súas compe encias en base á no ma i a es ablecida e o SLG sinala que os
concellos non eñen ecu sos pa a asumi esas compe encias.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
35
A a és das enquisas ou cues iona ios conséguese mos a da os obxec i os ela i os á
dimensión do consumo e á dimensión social (cul u a híd ica) an o do alumnado coma do
p o eso ado, que se amplían con da os ela i os á dimensión educa i a acendo e e encia a
aspec os de plani icación, p og amación e me odoloxía do p o eso ado. Na dimensión do
consumo os da os ob idos son escla ecedo es an o espec o do alumnado coma do
p o eso ado, e i en que o alumnado é cohe en e cos hábi os e co consumo da auga e
des aca que non imaxina a súa ida sen es a, men es que o p o eso ado sinala que si
imaxina a súa ida sen auga e son conscien es de que u ilizan moi a auga.
A dimensión social e e ida á cul u a híd ica que se ecolle nos cues iona ios p opo ciona
unhas ele adas po cen axes de ámbolos dous g upos o que e lic e que posúen alo es,
ac i udes e hábi os elacionados coa impo ancia da auga.
En can o á dimensión educa i a con emplada no cues iona io do p o eso ado, os da os
ecollidos e lic en que o p o eso ado p omo e comp omisos encamiñados ao espec o e
uso acional da auga, p oxec os educa i os que pe seguen a sensibilización e al e na i as
an e a p oblemá ica medioambien al; aínda así, exis e unha ampla po cen axe que non
con empla p oxec os medioambien ais a ni el de aula, que cons a a unha ealidade moi
p eocupan e pola ca encia que is o supón pa a a o mación do alumnado en elación co
desen ol emen o sus en able. Es e insu icien e aballo a p ol do desen ol emen o
sus en able non es á a omen a da manei a máis axei ada hábi os que pe mi an un
consumo esponsable da auga.
O ei o de que no eido educa i o o ema da educación ambien al ou da educación pa a o
desen ol emen o sus en able se aballe de xei o ans e sal e non como unha ma e ia que
o me pa e do cu ículo, le a consigo que o seu papel den o dos documen os do cen o e
das p og amacións de aula non acade a impo ancia que debe ía e e non pe mi a log a os
obxec i os que pe seguen a educación ambien al e a educación pa a o desen ol emen o
sus en able, an o no que espec a a unha no a elación en e a sociedade e o seu en o no,
coma espec o a no os con idos educa i os, no os mé odos didác icos, no os xei os de
pensamen o e, odo is o, pa a le a nos ca a no os es ilos de ida.
Cómp e se conscien es da al a de o mación especí ica coa que con a o p o eso ado nes e
campo pos o que nin os cu ículos o ma i os dos g aos de mes e/a de educación p ima ia,
nin a o mación que se o ece desde as dis in as adminis acións públicas ou en idades
p i adas é su icien e pa a que omen conciencia dos p oblemas medioambien ais e da
esponsabilidade que, como docen es, emos á ho a de o ma e conciencia ao alumnado.
Non se debe esquece que a educación e a comunidade educa i a non deben concibi se
sepa adas da sociedade na que se desen ol en nin da súa ealidade social o mada po
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
36
comunidades locais: aldeas, ba ios, pobos, ilas, e c. Des e xei o, o que se p e ende é que
o desen ol emen o in eg al e sus en able que cada suxei o desen ol e e aslada a súa
comunidade, axude a acada un e dadei o benes a social; como e lic en Ca ide e Mei a:
En es e sen ido se p e ende signi ica a las pe sonas no solo como indi íduos sino como una
“comunidad” insc i a en un e i o io, con un pasado y un u u o “común”, desde la
co idianeidad has a su p og esi a in eg ación en o as comunidades y ealidades
(coma cales, egionales, nacionales, in e nacionales), sin enuncia a mejo es y más dignas
condiciones de su calidad de ida. (Ca ide e Mei a, 2001, pp.241).
Des e xei o pódese a i ma que pa a que a educación ambien al ou educación pa a o
desen ol emen o sus en able acaden un espazo p opio e non se sigan epe indo os
mesmos con idos, mé odos e p ocedemen os que a a o de ago a se desen ol en no eido
educa i o, e que non son a solución aos p oblemas medioambien ais, aise p eciso un
en oque máis global que comece po implica a odos os ac o es da sociedade e impulse a
súa pa icipación; cómp e pa i dun en oque máis abe o e máis amplo que p omo a un
pensamen o c í ico, que inco po e accións educa i as cohe en es nas inicia i as de polí ica
ambien al e a do e dos ecu sos necesa io pa a o seu desen ol emen o.
A educación ambien al ou educación pa a o desen ol emen o sus en able, pa a chega a
se pa e da solución á p oblemá ica o mulada, en que comp ome e se na busca e no pulo
de no os p ocesos de ap endizaxe, c í icos e inno ado es, que o men pe soas con
capacidade de esol e si uacións complexas, de implica se na esolución de p oblemas
medioambien ais e que p o oquen cambios na súa sociedade. Como sinala F ei e:
Po el con a io, me gus a se pe sona po que cambia el mundo es an di ícil como posible.
Es p ecisamen e la elación en e la di icul ad y la posibilidad de cambia el mundo lo que
in oduce la cues ión de la conciencia en la his o ia, la cues ión de la decisión, de la opción, la
cues ión de la é ica y de la educación, y de sus lími es.
La educación iene sen ido po que el mundo no es necesa iamen e es o o aquello, po que los
se es humanos somos p oyec os y al mismo iempo podemos ene p oyec os pa a el mundo.
(F ei e, 2012, pp.47)
Non se pode deixa de sinala a di icul ade que supón a a aliación en educación ambien al
ou educación pa a o desen ol emen o sus en able, xa que é an impo an e alo a o éxi o
dos p og amas que se desen ol en coma alo a as ac i udes do alumnado an e os
p oblemas medioambien ais e, no seu caso, cómo in e i pa a modi icalas ou mello alas.
Como sinala Boli a (2002) o p oceso de a aliación es ablece a a que pun o se inco po an
os alo es e as ac i udes que se aballan, non an o pa a cuali ica coma pa a plani ica e
oma decisións ace ca dos cambios educa i os que se deben adop a .

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
37
Boli a (1995) sinala que pos o que a ac i ude non é suscep ible de obse a se
di ec amen e, a súa a aliación supón unha g an di icul ade independen emen e de que se
u ilicen écnicas cuali a i as ou cuan i a i as xa que o que se in en a medi é a necesidade
de conse a e de p o exe o medio, que non esul a nada ácil de conc e a .
A complexidade á ho a de medi os esul ados dos p oxec os educa i os de educación
ambien al ou da educación pa a o desen ol emen o sus en able ai máis alá do ámbi o
escola e da comunidade educa i a, álase de ámbi os amilia , social, comuni a io... e non é
un p oceso de esul ado inmedia os, senón a longo p azo. Non queda a meno dúbida de
que queda moi o po ace nes e camiño.
An es de inaliza , que o ag adece ao meu i o Ramón Facal a súa boa acollida,
dedicación, consellos e o ien acións desde o comezo des e aballo. O meu ag adecemen o
a odos os docen es e cen os educa i os que pe mi i on, coa súa desin e esada
colabo ación, o desen ol emen o des e aballo. Tamén eño que ag adece lle aos i o es
dos P ac icum desen ol idos nes e pe íodo de o mación, an o dos cen os educa i os
coma da acul ade, e á mei ande pa e do p o eso ado do g ao cos que i en a so e de
coincidi nes es anos que amén o man pa e des e aballo, dun ou dou o xei o.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
38
5. Re e encias
 A a az, M. (2002). Teo ía de las es dimensiones de desa ollo sos enible.
Ecosis emas 3. Recupe ado de: h p//www.aee .o g/ecosis emas/022/in o me1.h m
 Bolí a , A. (1995). La e aluación en alo es y ac i udes. Mad id: Anaya
 Bolí a , A. (2002). La e aluación de ac i udes y alo es: p oblemas y p opues as. En
S. Cas illo (Coo d.), Comp omisos de la e aluación educa i a (pp.91-114). Mad id:
Pea son Educación
 Ca ide, J.A. e Mei a, P.A. (2001). Educación ambien al y desa ollo humano.
Ba celona: A iel
 Comisión conxun a EUFP-FCE (2009). Memo ia pa a a e i icación do í ulo de g ao
en mes e/a de educación p ima ia. Recupe ado de
h ps://www.usc.es/expo 9/si es/webins i ucional/gl/se izos/sxop a/desca gas/G314
1_G3151_Mes e_P ima ia_2010_11.pd
 Cons i ución Española. (BOE nº 311, 29 de decemb o de 1978). Recupe ado de
h ps://boe.es/busca /doc.php?id=BOE-A-1978-31229
 Di ec i a 2000/60/CE del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, de 23 de oc ub e de
2000, po la que se es ablece un ma co comuni a io de ac uación en el ámbi o de la
polí ica de aguas. Recupe ado de h ps://www.boe.es/busca /doc.php?id=DOUE-L-
2000-82524
 DIRECTIVA 2006/118/CE del Pa lamen o Eu opeo y del Consejo, de 12 de diciemb e
de 2006, ela i a a la p o ección de las aguas sub e áneas con a la con aminación y
el de e io o. Recupe ado de h ps://www.boe.es/busca /doc.php?id=DOUE-L-2006-
82677
 Domene, E. e Sau í, D. (2006): U baniza ion and wa e consump ion. In luencing
ac o s in he Me opoli an Region o Ba celona. U ban S udies, 43 (9), 1605-1623.
Recupe ado de:
h ps://www. esea chga e.ne /p o ile/Elena_Domene/publica ion/238398477_U banis
a ion_and_Wa e _Consump ion_In luencing_Fac o s_in_ he_Me opoli an_Region_o
_Ba celona/links/5742a2e408ae298602ee3ee2.pd
 F ei e, P. (2012). Pedagogía de la indignación: ca as pedagógicas en un mundo
e uel o. Buenos Ai es: Siglo XXI
 Guía pa a a elabo ación e de ensa do TFG - Cu so 2016/17. Recupe ado de
h p://www.usc.es/expo 9/si es/webins i ucional/gl/cen os/cc_educacion/desca gas/
aballo_ in_de_g ao_16_17/GUIA_TFG_Ed_P ima ia_e_In an il_cu so_2016-17.pd
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
39
 In o me das Nacións Unidas sob e o Desen ol emen o dos Recu sos Híd icos no
Mundo. Agua pa a odos, Agua pa a la ida. Pa is: UNESCO/Mundi-P ensa Lib os,
2003 pa a a edición española. Recupe ado de:
h p://unesdoc.unesco.o g/images/0012/001295/129556s.pd
 Ins i u o Nacional de Es adís ica. 2008. Mad id. INE. Ci as INE. Es adís icas e
Indicado es del agua. 1. Recupe ado de: h p://www.ine.es/ e is as/ci aine/0108.pd
 Lei 9/2010, do 4 de no emb o, de augas de Galicia. Recupe ado de:
h p://www.xun a.gal/dog/Publicados/2010/20101118/Anuncio3BF46_gl.pd
 Lei O gánica 2/2006 do 3 maio de Educación. BOE, 4 de maio de 2006. Recupe ado
de h ps://www.boe.es/boe/dias/2006/05/04/pd s/A17158-17207.pd
 Lei O gánica 8/2013, do 9 de decemb o, pa a a mello a da calidade educa i a.
Recupe ado de h p://www.boe.es/dia io_boe/ x .php?id=BOE-A-2013-12886
 Lib o Blanco de la Educación Ambien al en España. Recupe ado de
h p://www.mapama.gob.es/es/ceneam/ ecu sos/documen os/blanco_ cm7-13510.pd
 Ma ínez, J. y Roca, J. (2013). Economía ecológica y Polí ica ambien al. Mexico:
Fondo de Cul u a Económica
 Ma ínez, F. (2002). El cues iona io. Un ins umen o pa a la in es igación de las
ciencias sociales. Ba celona: Lae es, S.A.
 Obxec i os de Desen ol emen o do Milenio, in o me de 2015. Recupe ado de
h p://www.un.o g/es/millenniumgoals/pd /2015/mdg- epo -2015_spanish.pd
 Obxec i os do Desen ol emen o Sus en able. Recupe ado de
h p://www.coope acionespanola.es/si es/de aul / iles/agenda_2030_desa ollo_sos e
nible_coope acion_espanola_12_ago_2015_es.pd
 Obse ación Xe al nº15 El de echo al agua. Comi é de Naciones Unidas do Comi é
de De ei os Económicos, Sociais e Cul u ais, no emb o 2002-ONU. Recupe ado de
h ps://con -
d s1.unog.ch/1%20SPA/T adu ek/De echos_hum_Base/CESCR/00_1_obs_g ales_C
e%20Dchos%20Ec%20Soc%20Cul .h ml
 Real Dec e o Lexisla i o 1/2001, de 20 de xullo, polo que se ap oba o ex o e undido
da Lei de Augas. Recupe ado de
h p://www.boe.es/boe/dias/2001/07/24/pd s/A26791-26817.pd
 Real Dec e o-Lei 4/2007, de 13 de ab il, polo que se modi ica o ex o e undido da Lei
de Augas, ap obado polo Real Dec e o Lexisla i o 1/2001, de 20 de xullo.
Recupe ado de h ps://www.boe.es/dia io_boe/ x .php?id=BOE-A-2007-7865
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
40
 Real Dec e o 1620/2007, de 7 de decemb o, polo que se es ablece o éxime xu ídico
da eu ilización das augas depu adas. Recupe ado de
h ps://www.boe.es/boe/dias/2007/12/08/pd s/A50639-50661.pd
 Resolución A/RES/64/292. Asamblea Gene al de las Naciones Unidas, Julio de
2010. Recupe ado de
h p://www.un.o g/ga/sea ch/ iew_doc.asp?symbol=A/RES/64/292&Lang=S
 Resolución del Consejo de De echos Humanos A/HRC/RES/18/1. Recupe ado de
h p://www.un.o g/ga/sea ch/ iew_doc.asp?symbol=A/HRC/RES/18/1&Lang=S
 Uni ed Na ions (2014) Wo ld U baniza ion P ospec s. Re ision 2014. Recupe ado de:
h ps://esa.un.o g/unpd/wup/publica ions/ iles/wup2014-highligh s.Pd
 Vilches, A., Gil, D. y Cañal, P. (2010). Educación pa a la sos enibilidad y educación
ambien al. In es igación en la Escuela, 71, 5-15. Recupe ado de:
h ps://www.u .es/ ilches/Documen os/EDS%20y%20EA.pd
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
47
Anexo 6.3 Enquisas/Cues iona ios2
2
Enquisas/cues iona ios ealizados du an e os P ac icum II e III.

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
48
6.3 Enquisas/Cues iona ios
A AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE ENQUISA ALUMNADO
Sexo: (H/M) ____ IDADE: ________
1.- Imaxinas a úa ida sen auga?
Si
Non
Ou os
2.- U ilizas demasiada auga?
Si
Non
Ou os
3.- Cando cepillas os den es, pechas a billa?
Si
Non
Ou os
4.- Cando e duchas e e enxaboas pechas a billa?
Si
Non
Ou os
5.- Emp egas o inodo o como unha papelei a? (papeis,
bas oncillos, bolsas plás ico, e c)
Si
Non
Ou os
6.- A auga xa usada, pódese ol e a emp ega ?
Si
Non
Ou os
7.- Na úa casas bebes auga da billa?
Si
Non
Ou os
8.- Emp egades na úa casa algún disposi i o que poida
depu a ou a a a auga an es do seu consumo?
Si
Non
Ou os
9.- Na úa casas bebes auga embo ellada?
Si
Non
Ou os
10.- Cando se emp ega na úa casa a la ado a e se bo a
de e xen e pa a la a a oupa, es ase con aminando a auga
dalgún xei o?
Si
Non
Ou os
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
49
A AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE ENQUISA PROFESORADO
CENTRO EDUCATIVO__________________________________
ESPECIALIDADE ___________________________________ CURSO: ________
1.- Imaxinas a úa ida sen auga?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
2.- U ilizas demasiada auga?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
3.- Ap ecias a impo ancia da auga pa a a ida en xe al e os
se es i os en pa icula ?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
4.- Pe cibes a auga coma un elemen o modelado do en o no?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
5.- Pe cibes a in luenza que en o se humano no ciclo da
auga?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
6.- Coñeces as in aes u u as p ecisas pa a o a amen o e
dis ibución da auga e as consecuencias que es as
supoñen?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
7.- Coñeces os usos da auga e as consecuencias que supón
o seu gas o e con aminación?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
8.- Tes conciencia do uso e do abuso da auga po pa e de
cada quen?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
9.- Tes conciencia das di e enzas de dis ibución que se dan
no plane a e , de i ado delo, alo as os di e en es
consumos?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
50
10.- A ni el educa i o p omo es comp omisos encamiñados
ao espec o e uso acional da auga?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
11.- P opós solucións e accións de ca ác e educa i o
encamiñadas a mello a a calidade da auga no en o no?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
12.- Exis e a ni el de cen o algún p oxec o medioambien al
que p omo a o ap ecio e a alo ación c í ica da impo ancia
da na u eza ?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
13.- Exis e a ni el de aula algún p oxec o medioambien al
que p omo a o ap ecio e a alo ación c í ica da
impo ancia da na u eza ?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
14.- Os eus p oxec os educa i os pe seguen a
sensibilización on e á p oblemá ica medioambien al?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
15. P omo es na úa p ác ica educa i a a busca de
al e na i as an e a p oblemá ica medioambien al e da
auga en pa icula ?
Si
Non
Ou os
(Especi ica )
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
51
Anexo 6.4 Resul ados das espos as do alumnado
ao cues iona io en g á icos.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
52
6.4 Resul ados das espos as do alumnado ao cues iona io en g á icos.
P egun a 1
13%
85%
2%
S N O
Nº 1. Imaxinas a úa ida sen auga?
O 85% das/os enquisadas/os non imaxina a
súa ida sen auga, on e a un 13% que si.
P egun a 2
18%
73%
9%
S N O
Nº 2. U ilizas demasiada auga?
O 73% das/os enquisadas/os di que non
emp ega demasiada auga, on e a 18% que si,
exis e un 9% que non sabe ía dici se si ou se
non.
P egun a 3
14%
83%
3%
S N O
Nº 3. Cando cepillas os den es, pechas a
billa?
O 83% das/os enquisadas/os di que pecha a
billa cando cepilla os den es on e a 14% que
non.
P egun a 4
75%
21%
4%
S N O
Nº 4. Cando e duchas e e enxaboas
pechas a billa?
O 75% das/os enquisadas/os di que pecha a
billa cando se enxaboa na ducha, on e a un
21% que non.
P egun a 5
90%
4%
6%
S N O
Nº 5. Emp egas o inodo o como unha
papelei a?
(papeis, bas oncillos, bolsas plás ico, e c)
O 90% das/os enquisadas/os di que non
emp ega o inodo o como unha papelei a on e
un 6% que non. Un 4% escolle a opción
“ou os”.

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
53
P egun a 6
65%
18%
17%
S N O
Nº 6. A auga xa usada, pódese ol e a
emp ega ?
O 65% das/os enquisadas/os di que a auga xa
usada non se pode ol e a emp ega , on e a
un 18% que si. Un 17% decán ase po “ou os”.
P egun a 7
49%
48%
3%
S N O
Nº 7. Na úa casas bebes auga da billa?
O 49% das/os enquisadas/os bebe auga da
billa, on e a un 48% que non.
P egun a 8
18%
75%
7%
S N O
Nº 8. Emp egades na úa casa algún
disposi i o que poida depu a ou a a a
auga an es do seu consumo?
O 75% das/os enquisadas/os non emp ega
algún disposi i o que poida depu a ou a a a
auga, on e a un 18% que si. Un 7% ma ca a
opción “ou os”.
P egun a 9
53%
36%
11%
S N O
Nº 9. Na úa casas bebes auga embo ellada?
O 53% das/os enquisadas/os bebe auga
embo ellada na súa casa. on e a un 36% que
non. Un 11% selecciona a opción “ou os”.
P egun a 10
67%
20%
13%
S N O
Nº 10. Cando se emp ega na úa casa a
la ado a e se bo a de e xen e pa a la a a
oupa, es ase con aminando a auga dalgún
xei o?
O 67% das/os enquisadas/os di que si se
con amina a auga dalgún xei o cando se
emp ega de e xen e pa a la a a oupa á
la ado a, on e a un 20% que non. Un 13%
escolle como opción de espos a “ou os”.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
54
Anexo 6.5 Resul ados das espos as do
p o eso ado ao cues iona io en g á icos.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
55
6.5 Resul ados das espos as do p o eso ado ao cues iona io en g á icos.
P egun a 1
100%
S N O
Nº 1. Imaxinas a úa ida sen auga?
A o alidade das/os enquisadas/os non imaxina
a súa ida sen auga.
P egun a 2
67%
29%
4%
S N O
Nº 2. U ilizas demasiada auga?
O 67% das/os enquisadas/os di que emp ega
demasiada auga, on e a 29% que non, exis e
un 4% que non se decan a polas opcións
an e io es.
P egun a 3
100%
S N O
Nº 3. Ap ecias a impo ancia da auga pa a a
ida en xe al e os se es i os en pa icula ?
O 100% das/os enquisadas/os ap ecia a
impo ancia da auga.
P egun a 4
99%
1%
S N O
Nº 4. Pe cibes a auga coma un elemen o
modelado do en o no?
O 99% das/os enquisadas/os sinala que si
pe cibe a auga coma elemen o que modela o
en o no.
P egun a 5
1%
1%
98%
S N O
Nº 5. Pe cibes a in luenza que en o se
humano no ciclo da auga?
O 98% das/os enquisadas/os di que pe cibe a
in luenza que en o se humano no ciclo da
auga, co espondendo ás opcións “non” e
“ou os” un 1% espec i amen e.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
56
P egun a 6
33%
64%
3%
S N O
Nº 6. Coñeces as in aes u u as p ecisas
pa a o a amen o e dis ibución da auga e
as consecuencias que es as supoñen?
O 64% do p o eso ado di coñece as
in aes u u as así como as consecuencias
des as, un 33% que espos a “non” e un 3%
que escolle a opción “ou os”.
P egun a 7
12%
88%
S N O
Nº 7. Coñeces os usos da auga e as
consecuencias que supón o seu gas o e
con aminación?
O 88% das/os enquisadas/os sinala que
coñece os usos da auga e as consecuencias
do seu gas o e da con aminación on e ao
12% que con es a que non os coñece.
P egun a 8
10%
89%
1%
S N O
Nº 8. Tes conciencia do uso e do abuso da
auga po pa e de cada quen?
O 89% das/os enquisadas/os en conciencia do
uso e abuso da auga po pa e de cada quen,
un 10% sinala que non en conciencia delo e
un 1% escolle a opción “ou os”.
P egun a 9
4%
95%
1%
S N O
Nº 9. Tes conciencia das di e enzas de
dis ibución que se dan no plane a e,
de i ado delo, alo as os di e en es
consumos?
O 95% do p o eso ado é conscien e da
di e enzas de dis ibución e alo a os
di e en es consumos, on e a un 4% que
espos a “non” e un 1% espos a “ou os”.
P egun a 10
15%
85%
0%
S N O
Nº 10. A ni el educa i o p omo es
comp omisos encamiñados ao espec o e
uso acional da auga?
O 85% das/os enquisadas/os espos a de xei o
a i ma i o que p omo e comp omisos co uso
acional da auga, on e a un 15% que escolle
“ou os” como espos a.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
63
a iable que casi non se i o en con a e eu c eo que sí, que é necesa ia máis concienciación
pa a ace calque a plani icación.
5. (10:55) É unha concienciación que se en que da a odos os ni eis, pa a min a
concienciación semp e ai co plano educa i o, c eo que a educación, a pa e de que ai
o ma a xe acións u u as, é un ámbi o que pa a c ea opinións sob e emas impo an es é
un ámbi o básico, os medios, as o ganizacións sociais, a odos os ni eis po que pa a nos a
auga... pa imos de que é un ben que non pode se obxec o de me can ilismo po que é
básico pa a a ida e nese sen ido é... conside amos que en que se como un elemen o a
ni el de pa imonio humano básico. Po iso pensamos que, nese sen ido en que u iliza se
non coma me cado ía nin cuan i icalo... c eemos que en un impac o mi o máis g ande.
6. (12:00/ en pc 11:40) Pa a nos é... mudou adicalmen e os concep os, an es cando había
unha aída municipal había un cob o que se conside aba que e a dalgunha manei a como
os cus os de man emen o de ede, ou das ins alacións ou da xes ión... e cando se in oduce
o concep o canon, pa a nos é un concep o moi p oblemá ico po que é como se lle poñemos
un canon ao ai e que necesi a ían as pe soas pa a espi a , nos es amos o almen e en
desaco do. Unha cousa é que se cob e pola xes ión dunha ede, unha cousa p opo cional, e
ou a cousa é xa como concep o cob a po que as pe soas, os se es humanos, os animais...
que algo que se necesi a pa a o consumo humano, poñe lle un p ezo non es amos de
aco do. Aínda que es amos moi de aco do en que se aga unha boa xes ión de odo o ema
da auga, hoxe po hoxe podémonos encon a con que haxa pe soas que no poidan paga o
canón, que eñan si uación de desemp ego, que eñan unha pensión mínima e can idade de
cousas que a on a ou ou as cues ións. A nos pa écenos que é algo necesa io pa a a ida
e, emos que se moi se ios e e moi o comp omiso na boa xes ión, e ou a cousa é que non
es amos de aco do con que iso se aga cun p ezo que aga que sexa inaccesible algo
necesa io pa a as pe soas que, ao mello , nun momen o dado non eñan ecu sos. A pa e
que na p opia lei de augas an cousas como po exemplo, que e a unha xes ión desde o
de ei o público e es aba xa p epa ado pa a que a xes ión se poida ace di ec amen e po
emp esas p i adas, e ou o ipo de cues ións que a nos como concep o non nos pa ece que
poida o de ei o p i ado, o luc o que pe segue unha emp esa p i ada a manei a de xes iona
a auga.
7. (14:10) A nos pa écenos que é algo máis que ecauda o io; si que é ecauda o io po que
ecoñecemos que hai i endas que i e on que suma cincuen a ou sesen a eu os a maio es
pa a paga o canon e iso mul iplicado po odas as i endas que hai... Ou coñecemos
g anxas de pequeno e mediano amaño pa a os que supón un ema moi impo an e o ema
do canon; cla o que en unha pa e ecauda o ia e pode se moi p oblemá ica cando hai uns

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
64
ing esos baixos... Pe o nos insis imos en que poñe en mans de emp esas p i adas algo an
básico é unha pa e que ai mais alá da pa e ecauda o ia.
9. (15:01) Nos pensamos que si, po que nos pensamos que é como odo unha se ie de
gas os que non en sen ido e que pode ía ace se con cus os mais educidos. É o que
alabamos an es; an es exis ían aídas que se le aban dende un ámbi o p óximo a
en idades eciñais p óximas e, sen emba go, apos ouse po ace edes de abas ecemen o
eno mes onde moi as eces despois o que hai son pe das de auga, a a ías... A nos
pa écenos que hai escalas que pe mi i ían un uso moi o mello e non es as g andes
ins alacións que se an. É como, po exemplo, o ema de que ago a hai que ace
depu ado as eno mes pa a o odo o ema das ías, pa a a depu ación das ías, pois quizás
se esa con aminación oda non chegase a eses pun os, po que hai unha xes ión axei ada de
odos eses esiduos e xa non chegan aí, pois igual xa non necesi aban eses g andes cus os,
ou non nesa medida. A nos si que nos pa ece que pode habe oda unha xes ión que pode
se moi o mais acional, con moi a menos con aminación e con moi a mais e iciencia, que
non nos le a a a e que ace eses gas os eno mes que despois, moi as eces, non se
poden asumi .
10, 13. (16:51) Bueno, é que o c i e io ese de que "quen con amina paga", acaba sendo moi
des i uado po que moi as eces moi as das con aminacións de g andes p oxec os,
pagámolas socialmen e odos en o ma de axudas públicas que eciben eses g andes
p oxec os indus iais e, ao inal, unha amilia que ai un uso acional e non en ing esos non
pode asumi o cus o. Os g andes con aminado es moi as eces con an con diñei o pa a que
ese non sexa un cus o signi ica i o pa a eles; non nos pa ece unha medida e ec i a. Nos
pensamos que en que habe ou as medidas, eu penso que pode se moi o mais e ec i o
non lle da licenza ou non au o iza un p oxec o que con amine que non dici , con que pague
xa é pe mi ido con amina . Po exemplo, a mina de Co coes o que con amina miles de li os
de auga pe o como paga unha pequena can idade que moi as eces non chega a paga a
can idade que debe ían polo que con aminan e moi as eces ademais eciben diñei o
público, pois is o, es e sis ema pe mí eo cando, eu penso que xa non debe ían au o iza se
de e minados p oxec os se eñen un cus o ambien al ou pa a a calidade da auga, sen
emba go si que c eo que os usos básicos pa a a ida humana ou pa a os alimen os, si que
debe ían es a exen os e non depende an o de que mone a iamen e haxa que pagalos.
15 e 17. (18:37) Nos pensamos que os concellos son a ins i ución mais p óxima ao cidadán,
en ón, nese sen ido si que pode ían p opoñe ao mello edes de abas ecemen o moi o mais
acionais, en moi a meno escala. É ce o que moi as eces como o que se in en a é que
moi as das xes ións municipais se agan ex e nalizadas, in en ouse qui a do ámbi o do
público can idade de cues ións, as emp esas de augas só lles in e esan os g andes
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
65
p oxec os e as g andes ins alacións, co cal aquí habe ía unha incompa ibilidade. Non se
mi a se mais a o o é o mais azoable senón se a emp esa lle se ía iable pa a as súas
con as ou non. Es áselles me endo, moi as eces, aos concellos unha esponsabilidade po
exemplo, na xes ións dos esiduos sen medios económicos. Nos pensamos que o deseño
debe ía de e dade busca a manei a mais e ec i a, pe o cla o, se e ec i a non en po que
se pa a unha emp esa, pode se e ec i a sen que sexa in e esan e como ac i idade
emp esa ial e, po ou a pa e unha xes ión adecuada de esiduos, pois ol emos un pouco
ao mesmo, o concello pode ía p opo unha xes ión adecuada de esiduos pe o as eces as
emp esas que xes ionan os esiduos eñen in e eses p opios e pode habe amén unha
incompa ibilidade nesas cues ións que poden se de menos escala ou que non lles
in e esen. De odos os xei os, hoxe os concellos eñen moi as compe encias, e moi as eces
non eñen ampouco os medios económicos pa a sacalas adian e.
16. (20:29) Nos non emos ningún in o me p opio pe o si somos coñecedo es dos que saen,
sob e odo, a ni el público, desde a Unión Eu opea o ano pasado se isi ou algunhas ías
des acando o mal es ado, a mala calidade das augas. Es e é un ei o moi p eocupan e
po que, ao inal, es amos alando moi impo an e que é o es ado da nosa na u eza en xe al,
hai pe soas que eñen a súa ac i idade p odu i a aí, hai pe soas que i en do ma isqueo, da
pesca, e eu penso que calque a de nos podemos es a , po un mo i o ou po ou o, moi
p eocupados pola saúde da auga das ías e do ma . Que se pode ía ace ? Eu c eo que hai
g andes ocos de emisión de con aminan es ás ías que eu c eo que habe ía que... dubido
que non es ean xa iden i icados, e habe ía que poñe os mecanismos pa a que odo iso...,
dalgunha manei a xa imos a de, po que... como se pe mi e que oda esa con aminación
chegue as ías, chegue ao peixe, chegue aos nosos o ganismos e... non é un ema anal,
que se eña que mi a con c i e ios de se a al emp esa lle in e esa, eu c eo que debe de
oma se desde o ámbi o de au o iza no os p oxec os e aos que es án, de adecualos con
medidas se ias e con comp omisos cla os, elimina odos os ocos de con aminación que
poida habe hoxe en día, po supos o, non pe mi i no os ocos no u u o, po que aquí hai
bas an e pe misi idade e, en xe al, nó ase que emos unha adminis ación que o
comp omiso co medio ambien e non é algo que eñan moi p esen e, ou esa é a nosa
pe cepción.
As p egun as 8, 11, 12 e 14 non es án ansc i as xa que a en e is ada declinou
espondelas a gumen ando que non dispoñía de in o mación necesa ia pa a acelo.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
66
Anexo 6.8 Con es ación á en e is a de Augas de
Galicia
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
67
6.8 Con es ación á en e is a de Augas de Galicia.
AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
68

AUGA, EDUCACIÓN E DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE
69