Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico:
A Co uña (1886-1936)
Educación y socie a ismo ob e o. Un es udio de caso his ó ico:
A Co uña (1886-1936)
Educa ion and wo ke s' socie y. A his o ical case s udy: A
Co uña (1886-1936)
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
Índice
1. In odución ................................................................................................................... 1
2. Me odoloxía de In es igación ...................................................................................... 2
3. Ma co con ex ual ......................................................................................................... 4
3.1. Da Res au ación á II República no e i o io galego: conno acións sociais e
educa i as ...................................................................................................... 4
3.2. B e e his o ia do Mo emen o Ob ei o en Galicia ............................................... 7
4. De ei os educables: a pa icipación social de en eséculos ...................................... 11
5. A Educación Social an es de se nomeada: elacións co socie a ismo ob ei o ........ 15
6. Expe iencias de Educación Ob ei a en A Co uña ..................................................... 19
6.1. Reunión Rec ea i a e Ins uc i a de A esanos ................................................ 20
6.2. La An o cha Galaica del Lib epensamien o ...................................................... 22
6.3. Cen o Laico F oebel ........................................................................................ 23
6.4. Cen o de Es udios Sociales Ge minal ............................................................. 25
6.5. Uni e sidade Popula de A Co uña .................................................................. 27
6.6. P ensa ob ei a co uñesa .................................................................................. 29
7. Conclusións ............................................................................................................... 32
Re e encias bibliog á icas ............................................................................................. 35
Índice de siglas
AIT
CES
CNT
FRE
FTRE
ILE
ORGA
PSOE
UGT
RAG
Asociación In e nacional de T abajado es
Cen o de Es udios Sociales
Con ede ación Nacional del T abajo
Fede ación Regional Española
Fede ación de T abajado es de la Región Española
Ins i ución Lib e de Enseñanza
O ganización Republicana Galega Au ónoma
Pa ido Socialis a Ob e o Español
Unión Gene al de T abajado es
Real Academia Galega
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
“A memo ia é a his o ia
da nosa xen e, do noso pobo
moi o máis alá dos lib os
que os gañado es puide an esc ibi
E a empo de espe anza
de e-la e a colec i izada
educa en igualdade
e comp omiso popula ”
Dakida ía. A Memo ia
“Depués de habe oído an o sob e lo que di idía a los homb es, debemos econs ui ,
pied a a pied a, las ins i uciones que los unían. P obablemen e no es á ya lejana la
época en que se hab á de esc ibi nue amen e oda la his o ia de la humanidad en un
nue o sen ido (...) ”
Pio K opo kin. El apoyo mu uo
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
Resumo
A Co uña dende as úl imas décadas do século XIX es i o ca ac e izada polo
seu dinamismo asocia i o. Como cidade indus ial, nes e socie a ismo des acou o de
ipo ob ei o e, como cidade po ua ia, pola in luencia das ideas nacionais e de
ul ama , es e oi de endencia maio i a iamen e ana quis a. Nes e con ex o, no pe íodo
de en eséculos nace on mul i ude de en idades comp ome idas coa educación das
clases popula es, algunhas delas xu didas do p opio mo emen o ob ei o. Median e a
análise das p incipais expe iencias socioeduca i as da localidade en e 1886 e 1936,
a a anse de es uda es as p ác icas educa i as e as súas conno acións sociais dende
unha pe spec i a de de ei os sociais. Ademais, p e éndese ece un ío condu o e
conec o coas epis emoloxías e me odoloxías p esen es na ac ualidade da Educación
Social, consolidando o mo emen o ob ei o non só como mo emen o cidadán, senón
amén como p edeceso das p ác icas e concepcións socioeduca i as ac uais.
Palab as cha e: Mo emen o ob ei o, educación cidadá, pa icipación social, his o ia
da educación, educación social.
Resumen
A Co uña desde las úl imas décadas del siglo XIX es u o ca ac e izada po su
dinamismo asocia i o. Como ciudad indus ial, en es e socie a ismo des acó el de ipo
ob e o y, como ciudad po ua ia, po la in luencia de las ideas nacionales y de ul ama ,
es e ue de endencia mayo i a iamen e ana quis a. En es e con ex o, en el pe íodo de
en esiglos nacie on mul i ud de en idades comp ome idas con la educación de las
clases popula es, algunas de ellas su gidas del p opio mo imien o ob e o. Median e el
análisis de las p incipales expe iencias socioeduca i as de la localidad en e 1886 y
1936, se a a án de es udia es as p ác icas educa i as y sus conno aciones sociales
desde una pe spec i a de de echos sociales. Además, se p e ende eje un hilo
conduc o y conec o con las epis emologías y me odologías p esen es en la
ac ualidad de la Educación Social, consolidando el mo imien o ob e o no solo como
mo imien o ciudadano, sino ambién como p edeceso de las p ác icas y concepciones
socioeduca i as ac uales.
Palab as cla e: Mo imien o ob e o, educación ciudadana, pa icipación social, his o ia
de la educación, educación social.

Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
Abs ac
A Co uña has been cha ac e ized by i s associa i e dynamism since he la e
decades o he 19 h cen u y. As an indus ial ci y, i s ood ou o i s wo ke -o ien ed
socie a ianism, and as a po ci y, i was in luenced by na ional and o e seas ideas,
p edominan ly o an ana chis na u e. In his con ex , du ing he u n o he cen u y,
nume ous o ganiza ions commi ed o he educa ion o he wo king classes eme ged,
some o which o igina ed om he labo mo emen i sel . By analyzing he main
socio-educa ional expe iences o he locali y be ween 1886 and 1936, an a emp will
be made o s udy hese educa ional p ac ices and hei social conno a ions om a
pe spec i e o social igh s. Addi ionally, i is in ended o es ablish a connec ing h ead
wi h he epis emologies and me hodologies cu en ly p esen in Social Educa ion,
consolida ing he wo ke s’ mo emen no only as a ci izen's mo emen , bu also as a
p edecesso o cu en socio-educa ional p ac ices and concep ions.
Keywo ds: Labou mo emen s, ci ic educa ion, social pa icipa ion, educa ional
his o y, social educa ion.
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
1. In odución
No pe íodo de en eséculos, a cidade de A Co uña es i o ca ac e izada polo
e en e dinamismo asocia i o da súa cidadanía e, po mo i os his ó icos e
sociocul u ais da u be, es a e ixiuse como a a alaia galega do pensamen o e
o ganización libe a ia. O pa adigma ana quis a –pola súa con igu ación analí ica da
ealidade social– conle a in insecamen e unha o e apos a pola educación como
ins umen o de desen ol emen o humano e, consecuen emen e, de ans o mación
social. Po conseguin e, da suma da iqueza asocia i a e da endencia que es a
seguía, p oli e a on na localidade mul i ude de expe iencias educa i as pa alelas,
independen es e/ou complemen a ias ao sis ema educa i o eg ado. Es as inicia i as
ma e ializá onse en o ma de a eneos, cen os de es udos, escolas laicas, escolas de
adul os, biblio ecas popula es, e c., nunha di e sidade de exp esións que en iqueceu e
p omo eu o acceso á educación e á pa icipación das clases popula es.
As me odoloxías, epis emoloxías e inicia i as do socie a ismo ob ei o de
en eséculos a opan con luencias cos p esupos os p o esionais da Educación Social
ac ual; de al modo que é di ec a he dei a das p ác icas educa i as p omo idas po
es e mo emen o, como se e idencia á na análise das expe iencias co uñesas que se
expoñe án de seguido. Con odo is o, a p e ensión des e aballo consis e en supe a
unha cosmo isión da His o ia da Educación Social cen ada na his o ia do
asis encialismo con esional da Idade Mode na, ademais de poñe en alo as achegas
do mo emen o ob ei o na Idade Con empo ánea en elación co desen ol emen o
des a disciplina socioeduca i a; unha p oba dis o é a in odución dunha pe spec i a
máis comuni a ia, poli izada e con ca ga axiolóxica na es e a educa i a non eg ada.
Des e xei o, p ocú ase mello a as compe encias da p o esión socioeduca i a dende o
coñecemen o da súa o ixe e a análise da axec o ia his ó ica des a disciplina
pedagóxica.
O p esen e T aballo de Fin de G ao enmá case na modalidade de in es igación
documen al, e conc é ase nun es udo de caso his ó ico cen ado na u be he culina
en e 1886 e 1936. O con ido que se expón a con inuación i á p ecedido po un
ma co me odolóxico, un ma co con ex ual e un apa ado explíci o sob e a pa icipación
social e a educación, en o no ao que se cimen a á o co po do aballo. O an e io da á
paso a unha sucin a desc ición das expe iencias coe áneas máis des acadas do
e i o io español que in luí on an o nas expe iencias co uñesas analizadas como na
axec o ia e de i da Educación Social a ni el es a al. A con inuación, p esén anse
–a endendo a unha o de c onolóxica– as seis expe iencias singula es da cidade, así
1
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
como as súas bases epis emolóxicas, me odoloxías e p ác icas conc e as. Po úl imo,
consúmase o aballo cunhas conclusións a edo da e olución do ámbi o
socioeduca i o e o papel da súa his o ia na p o esión.
2. Me odoloxía de In es igación
Ao longo das seguin es páxinas pe co e emos algúns dos aspec os cha e da
His o ia de Galicia a in de comp ende coa maio conc eción posible a complexa
si uación na que se desen ol e on as expe iencias socioeduca i as que es amos a
es uda . No undamen al, odo p oceso de in es igación comeza po delimi a o
obxec o de es udo e os obxec i os que se p e enden. No p imei o eido, cómp e
menciona a complexidade que compo a de ini o obxec o de es udo des e aballo
debido á al a de conc eción des e ema en ma e ia socioeduca i a ao longo da
his o ia. Con odo, es e es udo cen a ase nas p ác icas socioeduca i as
desen ol idas polas sociedades ob ei as e/ou polas en idades ligadas a es as na
cidade he culina no pe íodo comp endido en e 1886 e 1936. A al in, en éndese como
p ác icas socioeduca i as aquelas que eñen unha in encionalidade di ec a ou indi ec a
e que incidi on na o mación e no desen ol emen o in eg al da cidadanía co uñesa de
en eséculos, conside ando di e sas me odoloxías como o ea o, a p ensa ou a
educación escola .
Es e aballo p e ende ace incapé na p imei a das compe encias da
Educación Social es ablecidas no Lib o B anco (Agencia Nacional de E aluación de la
Calidad y Acedi ación, 2004) que ai e e encia á “comp ensión da xenealoxía dos
p ocesos his ó icos de consolidación da p o esión e da in e ención socioeduca i a” (p.
181). O p esen e es udo e éb ase en o no a es obxec i os, sendo o p incipal o de
In es iga a his o ia da educación social elacionada co mo emen o ob ei o co uñés .
Pa a a súa consecución adóp anse dous obxec i os máis especí icos ela i os a es e
aballo:
- Analiza a elación his ó ica en e a Educación Social e as p ác icas
socioeduca i as desen ol idas polas sociedades ob ei as co uñesas de
en eséculos.
- Es uda as elacións exis en es en e es as sociedades e os p ocesos
socioeduca i os dende unha pe spec i a cen ada nos de ei os sociais.
En can o á conc eción da me odoloxía, é p eciso salien a que a na u eza
diac ónica da emá ica aboca a unha modalidade de aballo moi conc e a: a e isión
documen al. Así, o ien ada aos obxec i os expos os, compa imos con Geno esi
(1991) o encad e des a in es igación, de ipo his ó ico-in e p e a i a e delimi ada po
2
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
un p oceso de es udo indu i o; a ando, en odo caso, de apo a algo máis que as
in es igacións que se encamiñan á me a epe ición e/ou di ulgación de in o mación
p e endidamen e neu a.
Dende es a pe spec i a, seguindo a Tiana Fe e (1988), o p incipal
ins umen o de ecollida de in o mación o on as on es documen ais secunda ias,
ealizando p e iamen e unha selección bibliog á ica especí ica, da que se ob i o unha
in o mación máis ilus a i a. As on es documen ais seleccionadas a iculá onse
a endendo a dúas ipoloxías: bibliog a ía desc i i a baseada en on es documen ais
p ima ias e bibliog a ía in e p e a i a de di e sas au o ías especializadas.
Conside ando es as nocións, o p esen e aballo cén ase nunha in es igación
cuali a i a, dado o seu a án in e p e a i o da his o ia e a na u eza dos da os.
Con én aludi amén á mo i ación des e es udo pa a conc e a se nun T aballo
de Fin de G ao; xa dende ai décadas nos e i o ios aba idos pola iolencia e as
inxus izas –p incipalmen e nas sociedades la inas– énse alando da Pedagoxía da
memo ia como pa adigma indispensable e u xen e no p oceso de signi icación e
ap opiación da nosa his o ia ecen e (Ca illo Flo es, 2022). A memo ia, o seu
exe cicio e pos a en alo aen ao p esen e as es emuñas necesa ias pa a cons uí
colec i amen e unha democ acia máis xus a e equi a i a. A e elación dos ei os e das
his o ias non é só unha ollada ao pasado, senón que nos a e a no noso p esen e e
axúdanos a si ua e pe ila o noso ho izon e. Nun momen o no que a Educación
Social pa ece un comp omiso in e xe acional ineludible, asis imos a unha pe da
conside able da signi icación comuni a ia, pa icipa i a e ans o mado a da mesma,
polo que é mes e da a coñece e ecoñece dende a pedagoxía-educación social
unha e apa moi es udada dende a his o iog a ía, pe o non dende a educación.
Coñece as p ác icas, os pa adigmas e as es u u as p opias do mo emen o ob ei o, e
das que a Educación Social é lexí ima he dei a, cons i úe o p opósi o implíci o desde
aballo.
Di o is o, cómp e lemb a a e olución e agmen ación do es udo his ó ico ao
longo dos úl imos empos. Nou o a, a His o ia oi un ela o hexemónico que p ocu aba
a súa neu alidade. Po én, na ac ualidade, a His o ia concíbese coma unha
cons ución in elec ual p esen e dos ei os pasados, a a esada e condicionada polas
limi acións e pa óns da pe soa in es igado a. Así, a His o ia e olucionou ás his o ias ,
cen adas e especializadas en di e en es ámbi os de coñecemen o, como é a
Pedagoxía-Educación Social (Geno esi, 1991). Un plu alismo me odolóxico e
concep ual que, na cons ución do coñecemen o his ó ico, de i ou nunha ince idume
3
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
1994). Es a condición se á ele an e á ho a de con o ma os seus p opios espazos de
encon o e o mación.
Tal e como se mencionou, an o na cidade he culina, coma nou os moi os
e i o ios españois, o mo emen o ob ei o i o unha cla a ocación ana quis a. Is o oi
consecuencia das isi as de Giuseppe Fanelli (discípulo de Bakunin) ao e i o io
español pa a o ganiza a sección da Asociación In e nacional de T abajado es (AIT) en
1870. O ana quismo demos ou e a capacidade de ap o ei a as adicións
sociopolí icas exis en es e cons uí ou as no as a pa i des as, conseguindo un
g ande a aigo popula (Ra aelli, 2013). Fanelli semen ou España dunha cul u a
e oluciona ia cuxa p imei a demanda oi a ins ución do p ole a iado a a és de
a eneos au oxes ionados e inanciados polos pode es públicos (Seco Se ano, 1986).
Nes es anos, o mo emen o ob ei o non ac uou en soli a io, senón que a opou
di e sas alianzas que o acompaña on no camiño. A p imei a delas o on os sec o es
epublicanos, apoiándose ecip ocamen e pa a a a iculación da sociedade ci il e a
o mación do concep o de cidadanía democ á ica (Cabo Villa e de, 2006). Es a
coalición nace do encon o de obxec i os comúns, así como da colabo ación con
en idades cul u ais e ec ea i as de índole laicis a e acionalis a; de ei o, o
an icle icalismo oi o maio nexo de unión en e eles, g azas ao cal ac ua on,
conxun amen e, como axen es cons u o es de cidadanía (Míguez Macho, 2008a).
Debido ao ca iz in e nacionalis a do mo emen o ob ei o dende as súas o ixes,
ou a das alianzas a opadas oi o p ole a iado o ganizado nou os e i o ios, coma o
caso do ob ei ismo galego e o po ugués que –en e 1901 e 1904– con o ma on a
Unión Galaico-Po uguesa (B ey, 1986). Coas sucesi as olgas inisecula es no
e i o io galego, o ecido emp esa ial comezou a ae ob ei os po ugueses pa a
subs i uí aos olguis as, de i ando en o es ensións pola pe da de capacidade de
p esión colec i a e a aición de clase dos ob ei os po ugueses. Coa c eación des a
Unión ans on ei iza aco douse que só pode ían aballa ao ou o lado da aia
aqueles ob ei os que i e an ca né e ce i icado como sindicalis as.
Pasados es es anos de máxima con ulsión, chega a di adu a de P imo de
Ri e a que desa icula o ecido asocia i o en odo o Es ado. Malia es a
desmobilización, no ob ei ismo español pe i e a adición e oluciona ia an o nos
sec o es socialis as como nos libe a ios (Ra aelli, 2013). Finalmen e, coa chegada do
pe íodo epublicano, os sindica os maio i a ios collen unha o za nunca an es is a en
Eu opa. É así como, na Galicia de 1936, a UGT con a cun o al de 30.000 pe soas
a iliadas epa idas en odo o e i o io; unha ci a simila de a iliadas á da CNT na
10

Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
localidade he culina e a súa bisba a de in luencia. De ei o G andío Seoane (1996)
con abilizou unhas 12.000 a iliadas en A Co uña, di ididas en sesen a asociacións.
Ambos sindica os es ende on a súa ede sindical e mesmo aco da on a unidade de
acción a pa i da p ima e a de 1936 (González P obados, 1990).
En can o ás o mas de sociabilidade ob ei a, cómp e menciona as
ci cuns ancias sociais e cul u ais que se es aban a i i nunha época de g andes
cambios. O inicio da cul u a de masas, de no os hábi os de consumo, o éxodo u al e
a cons ución de mo emen os sociais consolidados de on paso a unha conscien e
p eocupación pola xes ión e o epa o dos empos das amilias ob ei as e a educación
das mesmas. En e as in luencias axiolóxicas do mo emen o ob ei o amén se a opa a
c eación dun sen ido de esponsabilidade elec o al descoñecido a a a época nas
clases popula es e nos sec o es ana quis as (Cabo Villa e de, 2006). Ou as p ác icas
ás que a cidadanía comezou a dedica empo o on a lec u a, o ea o e a o mación
polí ica, al e como se explica á nos seguin es apa ados.
4. De ei os educables: a pa icipación social de en eséculos
A ealidade social ac ual, así como o ela o his ó ico, cons úense a aíz da
linguaxe e a socialización que con igu an –que conscien emen e, que
inconscien emen e– as nosas lec u as subxec i as das ealidades que se coñecen.
Des e modo, ao mesmo empo, a ópanse e mos cada ez máis consolidados e
delimi ados, men es que ou os se eslúen polo seu uso ou desuso. É o caso da
palab a “pa icipación”, cuxa aga de inición obs aculiza a súa conc eción. Po én,
nes e aballo es uda ase a pa icipación social como a asunción de p o agonismo
–indi idual ou colec i o– na sociedade, a a és da exp esión e da colabo ación co in
de ans o ma a ealidade. Cons i úese como unha dimensión p io i a ia do cambio
social pa a a conquis a de maio e mello xus iza e igualdade social (Caballo e al.,
1997). Dende es a pe spec i a, alúdese a ca o ni eis de pa icipación, que nunha
o de ascenden e se ían: asis encia, colabo ación, coope ación e oma de decisións
(Chi ino, 2017). Tamén Ha conco da coa p og esión dos banzos da súa escalei a da
pa icipación, sendo os es ni eis supe io es a colabo ación, a delegación de pode e,
po úl imo, o con ol cidadán (1993). Po an o, non esul a casual que a ios au o es
conco den en que a esolución colec i a sexa a máis al a exp esión da pa icipación,
xa que se a a da mani es ación da descen alización do exe cicio de pode , de o ma
ho izon al e co esponsable (O duna Alleg ini, 2000).
Delimi ada como al, a pa icipación cons i úe un elemen o indispensable pa a o
p og eso do capi al an o cul u al como social do suxei o. Po un lado, ep esen a o
11
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
espazo p opicio pa a o desen ol emen o de p ác icas democ á icas, dende o que se
con ibúe á o mación axiolóxica das pe soas; po ou o lado, con é ese nun luga de
socialización e c eación de edes imp escindíbeis pa a o desen ol emen o indi idual e
colec i o, pola súa condición in insecamen e colec i a.
A pa icipación amén compo a unha se ie de po encialidades, e e idas ao
benes a indi idual, comuni a io e social, e que son ecollidas no a igo 21 da
Decla ación Uni e sal de De ei os Humanos (1948), aínda que sexa dende unha
lec u a máis ins i ucional. Un de ei o que non só se ecoñece como al, senón que se
es ablece coma un ins umen o que posibili a a conquis a de no as libe dades pa a a
mello a do benes a social.
A consecución e o exe cicio de de ei os son p ocesos de g ande complexidade.
Nalgúns casos como es e, débese á exis encia do que –segundo Ca ide Gómez e
G adaílle Pe nas (2008)– se denominan como “de ei os educables”, xa que necesi an
de o mación e in o mación adecuadas pa a o desen ol emen o in eg al da pe soa e
pa a o exe cicio pleno das súas libe dades. Nes e caso, Ba aza Ba aza e Ba aza
So o (2012) amén conside an que a capaci ación pa a o exe cicio da cidadanía
p o én da p ác ica des a mesma condición de manei a ac i a e descen alizada.
Do an e io in e imos que exis e unha educación pa a a pa icipación e, polo
an o, unha disciplina que a es uda. Acha ase aquí a Pedagoxía-Educación Social que,
segundo Schugu ensky (2015), con a con dúas uncións p incipais pa a o cambio
social: a cons ución de pensamen o c í ico e de o ganización comuni a ia. A p imei a
dende o plano indi idual e a segunda dende o colec i o, mani es an a súa mu ua
ecip ocidade. É dici , o desen ol emen o social equi e dunha cidadanía educada,
c í ica e comp ome ida, men es que o desen ol emen o indi idual p ecisa unha
sociedade que ga an a o seu benes a e as opo unidades su icien es pa a p og esa .
A educación que p o esa es as peculia idades énse chamando nos úl imos anos
Al abe ización Cidadá (C uz, 2002); un p oceso de ap endizaxe que capaci a ás
pe soas pa a exe ce a pleni ude da súa condición cidadá.
Ao igual que a Pedagoxía-Educación Social, a al abe ización cidadá xa exis ía
an es de se nomeada como al nos ex os académicos. De ei o, nas an igas Roma e
G ecia xa e a habi ual unha educación ú il pa a a p ác ica social e a pa icipación.
En e ou os exemplos, encón anse amén os p oxec os de al abe ización da Ig exa
lu e ana (s. XVIII), o mo emen o da Ilus ación unhas décadas máis a de ou as
e o mas educa i as pa a a adap ación á Re olución Indus ial (p incipalmen e no s.
XIX en España). Os es casos son “de e minan es no p oceso de concienciación da
12
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
impo ancia que unha adecuada pa icipación e implicación social e á pa a odos os
memb os dunha comunidade” (C uz, 2002, p. 4). A pa i des es i os his ó icos é
cando comezan a con igu a se mo emen os cí icos cunha sólida conciencia colec i a,
en egados á conquis a de de ei os cidadáns, canalizando as demandas sociais e
exe cendo p esión ás au o idades compe en es. Es es mo emen os, cada ez máis
es u u ados, o on c eando no os modelos de o ganización e con apode ,
empode ando á cidadanía con al e na i as complemen a ias aos p ocesos elec o ais e
incluso esigni icando a pa icipación social como un no o sa is ac o da
au o ealización pe soal (Rod íguez e Lo enzo, 2011).
Es es p ocesos educa i os, a pa icipación e a polí ica es án es ei amen e
elacionadas, non só pola súa condición in e dependen e, senón –e sob e odo– pola
súa xenuína colec i idade, que axuda a en ende a dimensión elacional da
capacidade de axencia, sendo an o es a como a acción p odu os p opiamen e
compa idos (Pe e a Méndez e González No oa, 2020).
A endendo ao pe íodo his ó ico que ab angue es e aballo, en p imei a
ins ancia débese e en con a a e apa de ansición social, polí ica e cul u al, a ec ada
di ec amen e polo desen ol emen o dos modelos p odu i os das sociedades
mode nas. Un momen o an e io á homoxeneización do pensamen o social a a és da
cul u a de masas e a ideoloxía neolibe al. Un con ex o no que p ima a
he e oxeneidade das ideas e a di e sidade de p opos as de acción pa a o cambio da
ealidade social, que en como eixe e eb ado as alianzas es ablecidas en e os
di e en es colec i os pa a euni o zas en p ol dun obxec i o común. A in de con as,
á ase de ísgoas supe i en es á cada ez maio masi icación da in o mación, pois
loi ábase con a es a e con a as es u u as sociopolí icas sus en adas po ela
(Rod íguez e Lo enzo, 2011).
As condicións de ida que p edominan nes a e apa eñen de e minadas
di ec amen e polas condicións labo ais dos e das aballado as. Tan o é así que ao
mo emen o social p o agonis a das úl imas décadas do século XIX e as p imei as do
XX coñécese como mo emen o ob ei o , aínda sendo unha co en e in e clasis a dende
os seus inicios, pa a con e e se nun mo emen o p o-de ei os da cidadanía. Is o
débese á g ande in luencia das condicións labo ais pa a o exe cicio dos de ei os
cidadáns, xa que sen empo, sen educación ou sen saúde, non podían se de endidos
nin exe cidos na súa pleni ude (Gab iel, 2018). Foi po iso que es e p imei o
mo emen o cidadán é coñecido como ob ei o, pois os seus p incipais eclamos o on
13
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
de índole labo al, a in de acili a a igualdade de opo unidades dos aballado es e
aballado as.
A pa icipación cidadá ocalizouse du an e a ias décadas na ei indicación de
mello as labo ais, in e calándose –segundo o e i o io con mo emen os nacionalis as,
nunha con inua cons ución de alianzas en e ambas endencias. Es a pa icipación
e olucionou p og esi amen e, sos endo os no os eclamos sob e as an e io es
conquis as a a os mo emen os sociais ac uais, he dei os das me odoloxías ob ei as.
Es e desen ol emen o di ídese en dúas e apas dos mo emen os sociais: en p imei o
luga os clásicos (mo emen o ob ei o e nacionalismos) e máis a de os mo emen os
pos -indus iais ( eminismo, ecoloxismo, paci ismo, an icolonialismo, e c.) (Gab iel,
2018), endo como p incipal ca ac e ís ica a súa apos a pola educación emancipado a.
Así, e independen emen e da ideoloxía, xa dende mediados do século XIX os
p imei os mo emen os sociais i e on es oles básicos pa a a cons ución dunha
cidadanía ac i a. En p imei o luga , c éanse escolas p opias, au oxes ionadas polos e
polas p opias ob ei as pa a as súas illas e illos; de al xei o que non só p omo ían
unhas p ác icas educa i as conc e as, ca ac e izadas polo laicismo e o seu a án
emancipa o io, senón que ademais eclamaban ás ins i ucións públicas a ex ensión
des as ó mulas no sis ema educa i o eg ado, a in de mello a a o mación dos seus
descenden es. En segundo luga , ou o dos oles omados polo mo emen o ob ei o na
sociedade coe ánea oi a p opia o mación das e dos in eg an es dos di e en es
colec i os. Des a o ma, a mesma pa icipación compo aba unha expe iencia de
ap endizaxe que mello aba as compe encias de quen a exe cían. Po úl imo, e en
elación co an e io , o mo emen o ob ei o desempeñou unha unción educado a an o
cos seus in eg an es como coa sociedade que o comp endía. A sensibilización, a oma
de conciencia e a di usión de alo es de solida iedade o on semp e un eixo da p axe
ob ei is a, cuxo in e a a ans o mación social. Nes e senso, considé ase que “en odo
mo emen o social aniña un p oxec o pedagóxico” (Gab iel, 2018, p. 30).
É impo an e sinala que o con ex o polí ico e as súas decisións esul a on
de e minan es pa a o u u o dos mo emen os sociais e a pa icipación. Ligado á
cul u a exene acionis a, o epublicanismo da II República española ca ac e izouse
pola apelación ao pobo como mo o cons u i o da nación, cunha isión
epublicano-socialis a da iden idade española, que oi cons uída polos di e en es
gobe nos e ansmi ida a a és de p oxec os cul u ais e educa i os. Co obxec i o de
consolida o nacionalismo español, ins au ouse un no o concep o de cidadanía
baseado na sobe anía popula , na libe dade do indi iduo e nun no o nacionalismo
acional, que non caese en simbolismos nin mi i icacións his ó icas. Pa a consegui
14
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
es a no a p oxección social, dende as ins i ucións conxugá onse dúas p ác icas
simul áneas que omen a on a pa icipación cidadá dende unha óp ica ins i ucional.
Po un lado, a o mación dunha boa cidadanía co omen o dunha base acional nas
in ancias pa a desen ol e as súas i udes cí icas. Nes e sen ido, acep ouse como
p incipio e eb ado a posibilidade de ans o mación social e do cidadán a a és da
escola, polo que a ILE o mou mes es e mes as en me odoloxías emancipado as,
omando como e e en es pedagogos da escena in e nacional como Ma ía Mon esso i
e John Dewey. Po ou o lado, as Misións Pedagóxicas –di ixidas po Manuel
Ba olomé Cossío e pa ocinadas polo gobe no da República– desempeña on un papel
undamen al, a a és das súas con e encias de análise dos p incipios cons i ucionais,
así como dos seus p oxec os de al abe ización e educación sociocul u al ao longo e
ancho do e i o io español (Pozo And és, 2008).
A pa icipación du an e a Res au ación, na Di adu a de P imo de Ri e a e na II
República, es i o encabezada polas ei indicacións labo ais. Con odo, a medida que
se acadan ce os de ei os (como a xo nada labo al de 8 ho as en 1919), amén an
mudando os eclamos e xo den no os mo emen os, máis ambiciosos, especí icos e,
consecuen emen e, máis agmen ados.
5. A Educación Social an es de se nomeada: elacións co socie a ismo ob ei o
Así como o ca olicismo social e olucionou seguindo di e en es ases, dende a
bene icencia á asis encia social mode na, e pos e io men e oi mudando ca a ao
acompañamen o e a educación pa a a in eg ación e o desen ol emen o pe soal (Tiana
Fe e , 1997), o mo emen o ob ei o amén oi unha das semen es que xe mola on e
de on paso a unha p imei a educación popula , axiolóxica e comuni a ia. Nun
momen o no que as u inas indus iais, as condicións labo ais e de habi abilidade
c eaban unha alianza deshumanizado a (Pe ey a, 1982), os sec o es máis
acomodados e o p ole a iado compa ían a p eocupación pola ins ución das clases
sociais máis baixas. No sucesi o, explica anse as endencias e expe iencias
socioeduca i as máis signi ica i as no con ex o es a al coe áneo, así como as
p ác icas co uñesas.
Nes e eido, as máis es udadas eñen sendo as ligadas ás endencias
es a is as de epublicanos e socialis as; uns mo emen os que a an de in eg a ás
clases popula es no sis ema sociopolí ico median e a e o ma da lexislación e
ins i ucións a in de media no diálogo social. Dende o pa e nalismo, concluí on que a
educación e a unha e amen a p i ilexiada pa a o bo uncionamen o da democ acia,
pa a p e i o con li o social e pa a a o ece a in eg ación social da clase ob ei a nes a
15

Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
o ganización (Tiana Fe e , 1997). A es e espec o, unha das p imei as p ác icas que
se coñecen e que ep esen a os p incipios e p opósi os explicados, o on as colonias
escola es de acacións, undadas en España en 1887 po Ba olomé Cossío.
Conside ando que o aballo in an il non oi ilegalizado a a o 1900, dende o Museo
Pedagóxico Nacional o ganizá onse colonias in an ís que –seguindo a pegada das
mani es acións de eno ación educa i a en Eu opa– a aban de expandi boas
p ác icas e u inas hixiénicas e alimen a ias, ademais de no os alo es pa a que
dende as c ianzas a educación chega a ás amilias. Unha expe iencia que, malia a súa
in encionalidade, oi c i icada po dúas e en es: dunha banda, polos sec o es
conse ado es que se queixaban do adou inamen o ás c ianzas con p incipios
socialis as; e dou a, polos sec o es máis adicais, que c i ica on a inicia i a po
desen ol e se nun cu o p azo ( in a días de colonia) e po c ea necesidades nas
c ianzas que non ían pode se sa is ei as nos seus oga es (Pe ey a, 1982). O ce o é
que a incidencia e o impac o social de i ada des a expe iencia oi amplo, pois log ou
es ende se nos seguin es anos ao longo da península, mais as nenas e os nenos
pa icipan es semp e pe ence on maio i a iamen e ás amilias máis acomodadas e de
pensamen o p og esis a. Xa en empos da II República, es as p ác icas es i e on
ligadas ás me odoloxías das Misións Pedagóxicas, que i e on un amplo pe co ido no
eido socioeduca i o e da animación sociocul u al en e as clases popula es no u al
español.
Ou as endencias pedagóxicas p esen es nes es anos de índole
p i ada-comuni a ia –e non an o ins i ucional– pe mi e di e encia dous axen es
cha e: po un lado, a Ig exa de endencia máis social; e dou o, o mo emen o ob ei o,
que se explica á a con inuación.
O his o iado Míguez Macho (2008b) sinala algúns dos azos ca ac e ís icos
da cul u a nes as décadas. No úl imo e zo do século XIX en luga o inicio do
consumismo de masas; unha p imei a e amen a que a opou o p ole a iado pa a
in eg a se nun plano de igualdade co es o de axen es sociais. Po is o dende o
socie a ismo ob ei o aise un es o zo po educa en hábi os de lece saudables,
cambiando así a concepción dos empos e di idíndoos en empos p odu i os e lib es.
Así oi como o empo lib e e as ac i idades de ocio de on sen ido e xus i ica on o
aballo alén da subsis encia. Ademais des as ei indicacións, o mo emen o ob ei o
amén ocupou unha unción cha e na in eg ación comuni a ia e cidadá daquelas
amilias mig an es do éxodo u al.
16
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
Nes e con ex o, as ca encias en ma e ia de ins ución da clase aballado a
bene iciaban aos pa óns –que endían a man e no mas e con a os non esc i os e po
an o olubles– e aos gobe nan es, que se a anaban polo clien elismo. F on e ao
p imei o caso, unha das ei indicacións das sociedades ob ei as oi a de ensa do
sis ema de con enios de allados e i mados; men es que o segundo, o mo emen o
ob ei o achou na educación unha das e amen as máis ú iles. Foi es e o momen o no
que –segundo a ideoloxía– se comezou a de ende con ímpe o a ins ución pública,
men es ou os sec o es unda on as súas p opias escolas comuni a ias (Te ón e
Viñao, 2019). As dúas endencias p incipais o on a socialis a e a ana quis a, ao igual
que os modelos de compo amen o asocia i o, cunhas di e encias de i adas
igualmen e dos pa adigmas con apos os no seo do in e nacionalismo. En ambos
casos, con e é onse en amplos ocos de di usión sociocul u al e de pedagoxías
al e na i as (Na a o, 2003).
En e as p incipais en idades que aglu ina on ao p ole a iado socialis a en
Galicia a ópanse os sindica os, inicialmen e cun ca ác e máis sec o ial pe o que
e oluciona on ca a ao cen alismo na UGT (c eada no 1888, ao ampa o do PSOE). As
o ien acións e ecomendacións cul u ais e educa i as de en eséculos o on a iando a
medida que muda on as endencias do p opio mo emen o. Nun p imei o in e, o
socialismo es aba uni icado na P imei a e máis a de na Segunda In e nacional. Po én,
no anscu so do empo e dos acon ecemen os, comezan as escisións no seo
socialis a. Á pa que o mo emen o, a súa iloso ía educa i a e olucionou dunha
concepción da educación como e amen a de esis encia, consolidada pola ama
ma xis a, ca a a unha educación socialis a pa a a in eg ación social (Te ón e Viñao,
2019; Tiana Fe e , 1997).
Dende un inicio, os ocos des a educación esidi on nos cen os ob ei os e,
an e odo, nas casas do pobo. Debido á p og esi a endencia das sociedades ob ei as
a ace se ca go das súas necesidades cul u ais e de lece (Na a o, 2003), nalgúns
casos nes es espazos impa íanse clases pa a as pe soas mili an es, o mación
p o esional, o ganizábanse eladas ea ais e de lec u a colec i a, ac i idades
ins u i as como excu sións ou con e encias, e amén había se izos pa a a mili ancia
como economa os ou aseso ías xu ídicas. Ademais, o on undadas algunhas
biblio ecas e escolas p ima ias adsc i as aos cen os, aínda que es as non o on as
ocupacións p io i a ias do socialismo, xa que c ían e de endían a ins ución pública e a
súa e o ma (Tiana Fe e , 1997). Des e xei o, as casas do pobo ins i uí onse como
epicen o cul u al e educa i o con p oxección pe soal e comuni a ia; uns espazos que
exe ce on unha ipla unción: como cen os de o ganización polí ica e sindicalis a,
17
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
como ambien es de socialización e como luga es xenuinamen e educa i os.
Con igu a on así unha ede cul u al e educa i a de índole laica, acionalis a e
cien í ica, que se ma e ializa no p og ama de ins ución pública es ablecido po
Lo enzo Luzu iaga en 1918 (Te ón e Viñao, 2019). Tal e como se indica, nes es
espazos socialis as ins i ucionalízase cada ez máis a iden idade popula e ob ei a
nuns cen os con ocación cen alizado a, o alizado a e mul i uncional (Na a o,
2003). Des e xei o, chegan a c ea pequenos mic ocosmos de au onomía socialis a,
axudando a consolida es a iden idade e os seus ínculos de pe enza.
No que espec a á endencia libe a ia, o pano ama esul ou se moi di e en e.
Dende o ana quismo, o sindicalismo en endíase como unha e amen a pa a
consolida a unión p ole a ia pa a a súa emancipación socioeconómica. É po is o que
a es u u a ác a a ende á descen alización ou o policen ismo asocia i o (B ey, 2022;
Na a o, 2003); é dici , es á compos a po múl iples g upos e sindica os au ónomos
que se i mandan en ede acións e que –ao longo dos empos– se conc e a on na FRE
dende 1870, a Fede ación de T abajado es de la Región Española (FTRE) dende 1881
e a CNT dende o 1910. Tan o ede acións nacionais como locais a a on de o ece un
p oxec o polí ico e social, cun o e ca iz e oluciona io e sub e so do s a us quo
(Tiana Fe e , 2010). Dou a banda, a educación concibíase como un ins umen o
cha e na emancipación, no cambio social e na cons ución de no as sociedades; un
elemen o cons i u i o de conciencia ob ei a. Pe o amén o maba pa e esencial pa a o
desen ol emen o pe soal e comuni a io das sociedades xa es ablecidas como
ana quis as. Con oda es a impo ancia, o mo emen o libe a io dedicou g andes
es o zos a deseña modelos pedagóxicos uncionais e cohe en es.
No ma co do in e nacionalismo da AIT, a FRE oi a que cons úe a p imei a
p opos a educa i a p opiamen e ob ei a. Malia a dependencia de modelos o áneos
po pa e do ana quismo español, oi o que máis desen ol eu as eses ác a as an o
no e eo da pedagoxía como no da e olución, consolidando o concep o de educación
in eg al impulsado po Pes alozzi e consensuado no Cong eso da FRE en Za agoza
de 1872 (López San ama ía, 2010; E ias Ma ínez, 2005). Non obs an e, non se loi ou
pola in odución des e p incipio na ins ución pública debido ao exei amen o ca a o
Es ado e as súas ins i ucións. Po iso, cons úese unha ede al e na i a que posibili e a
súa au onomía espec o do sis ema, dando luga a unha ede escola e
o ma i o-cul u al au oxes ionada a ca go das mes as e mes es e inanciada polos
a eneos, sindica os e co as amilia es. Des e modo, conság ase un no o modelo
escola baseado na acionalidade, a ciencia e a solida iedade, cunha ensinanza laica e
an iau o i a ia (López San ama ía, 2010; Te ón e Viñao, 2019; Tiana Fe e , 1997). No
18
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
p imei o e zo do século XX, es e mo emen o pe se e a na conc eción das súas liñas
educa i as, impulsando a expe iencia modélica da pedagoxía libe a ia: a Escuela
Mode na de Fe e i Gua dia, undada en 1901. Dende es e momen o aumen an as
escolas acionalis as en odo o país, sos idas po sociedades e sindica os ác a as.
Ademais, os a eneos libe a ios con e é onse amén en espazos socioeduca i os das
pe soas adul as, ao igual que as casas do pobo socialis as.
G azas a es e labo educa i o oi posible que, en moi os e i o ios de España
como eacción inmedia a an e o golpe de Es ado mili a , as poboacións se suble asen
dun xei o conscien e e o mado, posibili ando cambios es u u ais maio es que os
comandados polo gobe no azañis a. Ago a ben, excedendo os lími es empo ais des e
aballo, pe o a in de comp ende con maio ampli ude os bene icios des e labo
educa i o, cómp e nomea es expe iencias que i e on luga du an e a Gue a Ci il.
En p imei o luga , a e is a e o ganización Muje es Lib es , que le ou a cabo
innume ables campañas de al abe ización, lec u a conscien e e educación sexual pa a
máis de 20.000 mulle es ca alás e mad ileñas no ano 1928. En segundo luga , as
Milicias da Cul u a , cons i uídas polo Gobe no Republicano pa a al abe iza e educa
aos soldados no on e de ba alla, así como a in odución da igu a dos comisa ios
polí icos como e e en es nes e p oceso. Po úl imo, as Ju en udes Libe a ias que
cons i uí on au onomamen e os seus p opios p oxec os pedagóxicos nas e aga das
a agonesas (López San ama ía, 2010; Pozo And és, 2008).
6. Expe iencias de Educación Ob ei a en A Co uña
A pa i da ins au ación do libe alismo, undá onse mul i ude de asociacións
ec ea i as e ou os espazos de eunión da pequena bu guesía. A sociabilidade
ob ei a nes es anos acos umaba a desen ol e se a edo dos espazos c eados po
sociedades ob ei as ou pola Ig exa, polo que comezou a med a a i alidade en e os
cí culos de ob ei os ca ólicos e o socie a ismo ob ei o laico. Po én, a u be he culina
e a eminen emen e libe a ia e es ableceuse unha alianza en e as es e as
epublicanas, socialis as e ác a as, que achandou o camiño pa a cons uí e o alece
espazos de o ganización e educación popula . A Co uña cons i uíuse –nas úl imas
décadas do século XIX– coma unha das ías polas que adoi aban pene a a Galicia
as p incipais inno acións eu opeas e ame icanas. P oba dis o oi a chegada da sé ima
a e en 1896, sendo a segunda cidade española en coñecela (B ey, 2005); unhas
inno acións que non iñan en soli a io, xa que ouxe on no as ideas, pe spec i as e
es a exias de acción no mo emen o ob ei o.
19
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
coa An o cha, es a oi unha en idade de e e encia nos ac os de de ensa da libe dade
de pensamen o, an icle icalismo e ideas socie a ias da cidade (Pe ei a Ma ínez e
Rome o Masiá, 2002).
A undación do CES Ge minal i o luga no 1902, na sede da An o cha, co in
de di ulga as ideas ana quis as e lib epensado as na cidade. O seu exis o oi
complexo dada a alla de pe miso dende a adminis ación pública debido á na u eza
da en idade. O obxec o da mesma es i o ma cado pola di usión da ins ución in eg al
das ob ei as e ob ei os maio es de 16 anos (Reguei o Méndez, 2012), a e a á que se
dedicou du an e máis de in a anos.
Segundo os es a u os do cen o, desen ol íanse ac i idades ales como
con e encias, ce ames, apoio a escolas lib es e biblio ecas. Po én, a his o ia
documen al do cen o mos a unha o e a de ac i idades máis a iada, combinando as
uncións lúdicas e educa i as. En p imei o luga , as excu sións, como xa se iu nou as
en idades, o on iaxes au oxes ionadas a in de isi a no as con o nas sociocul u ais
que pe mi isen amplia os coñecemen os das pa icipan es sob e di e sas emá icas
(cul u a popula , a qui ec u a, xeog a ía, e c.). Ademais, o ganizá onse
ep esen acións ea ais, que cons i uían a posible o ixe da ins i ución; unha
e amen a de ansmisión sociocul u al ob ei a que nas úl imas décadas iña cada ez
máis peso. É po es a azón que as his o iado as Pe ei a Ma ínez e Rome o Masiá
(2002) conside an que o CES Ge minal oi, nun p imei o in e, na ins i ucionalización
dunha sociedade de declamación e composición non o icial. Des e xei o, o CES i o
dende a súa undación unha sección con es a uncionalidade, que máis a de se
usionou coa ex in a Unión y Libe ad , ou a sociedade de declamación. A misión des a
sección oi a concienciación a a és do ea o das condicións de ida p ole a ias e a
súa análise dende os p esupos os ác a as (Pe ei a Ma ínez e Rome o Masiá, 2002).
Segundo e idencia B ey (2001), nes e empo o ea o eme xe coma unha escola de
ans o mación social e mo o de p opaganda ob ei a, c eando na sede de Ge minal un
espazo onde ep esen a non só ob as signi ica i as do momen o, senón amén
pequenas composicións p opias de emá ica polí ica e social; oi salien able amén a
súa p olí e a ac i idade nos días do En oido. En odos os casos, es as ob as iñan un
o e compoñen e didác ico que, lonxe de consolida os mi os ob ei os, buscaban
a i ma e ei indica a súa iden idade e p oblemá icas, así como os en a a o za das
aballado as unidas.
O CES Ge minal, cons i uíu amén unha biblio eca popula que, despois de es
décadas de uncionamen o, chegou a supe a os oi o mil olumes e se unha das máis
26

Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
impo an es da u be an es do anquismo (Reguei o Méndez, 2012). Des a inicia i a,
ao igual que das an e io men e explicadas, e idénciase a g ande ele ancia que
ou o gaba o mo emen o ob ei o á lec u a das clases popula es. Dou a banda, dende
o CES íñase un inna o a án pola educación laica da in ancia e adul ez, e es e in e ese
queda e lec ido nos seus es a u os, nos que se p oxec a unha escola laica p opia.
Po én, os obs áculos ao longo do empo non pe mi i on ao cen o máis que apoia as
inicia i as das sociedades i más como a An o cha (Reguei o Méndez, 2012). Po
úl imo, como cen o de es udos sociais, Ge minal o ganizou máis de sesen a
con e encias ins u i as nos seus in a e ca o anos de ida, cuxos p incipais poñen es
o on sani a ios, écnicos, ob ei os e docen es. Ademais, o CES o mulou as p imei as
eladas de con o e sia, espazos nos que se deba ía a edo de cues ións de
ac ualidade e onde se poñían en común posicións con apos as –p incipalmen e de
emá ica ideolóxica–, e susci aban deba es públicos (Reguei o Méndez, 2012).
As igu as que es aban á cabeza des e cen o o on semp e memb os dos
mo emen os sindicais locais (Pe ei a Ma ínez e Rome o Masiá, 2002), o que de i ou
nun impo an e comp omiso coa si uación polí ica e labo al da comunidade. Is o
ma e ializouse en di e en es mi ins polí ico-sindicais ao longo do empo, p incipalmen e
de endencia ana cosindicalis a e an ibelicis a, segundo o obxec o de ei indicación do
momen o (Reguei o Méndez, 2012). Nes a plu alidade de acción, o CES Ge minal
esis e e sob e i e ás di e en es e apas de ep esión g azas ás súas es a exias de
adap ación ao con ex o e á súa ambición educa i a a edo dos empos de ocio
cons u i o de no as ealidades (B ey, 2001). Po én, á chegada do golpe de Es ado de
1936, a Di isión de in es igación social xun o cos alanxis as locais incau a on a sede
de Ge minal e a mei ande pa e dos lib os da súa biblio eca a de on nos seguin es
días nas úas co uñesas (Reguei o Méndez, 2012).
6.5. Uni e sidade Popula de A Co uña
Debido á in luencia das p ác icas socioeduca i as inglesas, así como da
iloso ía social k ausis a e da ILE, in oduciuse en España o modelo de ex ensión
uni e si a ia; cons i uído po con e encias, cu sos b e es, clases illadas de di ulgación
ou o mación di ixidas á poboación adul a, p incipalmen e ob ei a, das cidades. O
modelo oma o ma g acias ao impulso do exene acionismo dende 1898, pe o non
se ía a a o ano 1903 cando se consolida a di e encia en e a ex ensión uni e si a ia e
as uni e sidades popula es, e á súa ez, a súa elación complemen a ia e non opos a.
Segundo Tiana Fe e (1997), a p imei a delas en un ca ác e máis xe á quico,
o ganizada dende a in elec ualidade pa a o ob ei ismo cunha misión ci ilizado a e cun
modelo de ac i idade; men es que as uni e sidades popula es se cons i úen na base
27
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
social ob ei a cunha misión au o exene a i a do pobo e dende o p oxec o común. Á
pa que en e i o ios eu opeos como B uxelas, os ana quis as como Élisée Reclus
p omo ían as uni e sidades popula es, o ana quismo español man iña os seus
a eneos como espazos de educación, exei ando a colabo ación in e clasis a e
ins i ucional. De igual o ma sucedeu nas es e as socialis as, que ampouco
pa icipa on da es u u ación das uni e sidades popula es; de aí que nas expe iencias
españolas os modelos es i e on máis p e o da ex ensión uni e si a ia –malia os
nomes das di e en es uni e sidades popula es–, debido á anexión e o mis a dos seus
p omo o es.
Comp endida a di e encia concep ual en e ambos modelos, pódense explica
as o ixes da Uni e sidade Popula de A Co uña, undada no ano 1906 na liña dos
p oxec os k ausis as da ILE, a in de es ende o coñecemen o en e os ob ei os
co uñeses (Míguez Macho, 2008b). Os seus an eceden es na cidade o on
p incipalmen e es: a Escola Noc u na pa a Ob ei os undada no 1897 polo Cí culo
Ca ólico, as clases noc u nas impa idas na Escola Popula G a uí a desde 1902 e a
inicia i a cul u al acasada de Pa do Bazán aída dende o a eneismo bu gués
mad ileño (Capelán Rey, 1999). Pos e io men e, no ano 1903, nunha con e encia no
sindica o ana quis a de ca pin ei os La Emancipación , p oponse a undación dunha
Uni e sidade Popula en A Co uña, impulsada pola sección a eneís a do Ci co de
A esáns pa a a súa cons i ución, seguindo o exemplo do mo emen o de ex ensión
uni e si a ia o e ense pa a a ex ensión do sabe en e o pobo sen p oseli ismo polí ico
nin social (Es ada Ca oi a, 1930). Nes e momen o únense á inicia i a ou as
sociedades ob ei as como La An o cha Galaica de Lib epensamien o ou o Cen o de
Es udios Sociales Ge minal , e medios como La Voz de Galicia anse eco da
impo ancia de democ a iza o coñecemen o (Capelán Rey, 1999). A a és des a
unión, os con e encian es da Uni e sidade Popula ca ac e izá onse pola súa
he e oxeneidade, con i indo médicos, a is óc a as e endis as con in elec uais
p ole a ios e plu iemp egados. En 1906 comezou a súa ac i idade dun xei o
descen alizado, pois a Uni e sidade non iña sede, senón que ía asladándose
segundo a ac i idade.
A o e a de ac i idades des a Uni e sidade iña ca o eixos de ac uación.
Comezando polos ciclos de con e encias, que i e on luga no CES Ge minal, en La
Emancipación e na sociedade de can ei os, no segundo ano houbo unha asis encia
media de 97 pe soas po con e encia (Capelán Rey, 1999). Ademais das 32
con e encias ealizadas ao longo dos dez anos de axec o ia uni e si a ia,
28
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
o ganizá onse cu sos b e es e cinco cu sos de dúas leccións semanais sob e
a qui ec u a, a i mé ica, his o ia na u al, ana omía e isioloxía (Es ada Ca oi a, 1930).
Dende a Uni e sidade Popula de A Co uña amén se o ganiza on excu sións
ins u i as ap o ei ando a expe iencia do g upo de excu sionismo do Ci co de
A esáns e da Sociedade Galega de Excu sións da Real Academia Galega (RAG).
Finalizando coa o e a educa i a da uni e sidade, amén exis ía unha biblio eca
i ine an e de case ca ocen os olumes, así como olle os didác icos e un manual
didác ico sob e os monumen os galegos deseñado pola sección excu sionis a.
Po én, as o ganizacións ob ei as cons i uí on os seus p opios espazos
educa i os, ho izon ais e ans o mado es, e a expe iencia da Uni e sidade Popula de
A Co uña oi “máis signi ica i a desde o pun o de is a polí ico-ideolóxico que ele an e
na mello a da si uación cul u al do p ole a iado u bano” (Capellán Rey, 1999, p. 27).
Co paso do empo, o núme o de pa icipan es educiuse no ablemen e e nos úl imos
anos i o unha ac i idade i egula . O anscu so da inicia i a oi cu o, ema ando a
ac i idade no ano 1916, aínda que con con inuidade en e os anos 1927 e 1930. Nes a
segunda e apa, a uni e sidade ca ac e izouse polo neu alismo polí ico e elixioso,
man endo as ac i idades da década an e io (Capellán Rey, 1999). Xu diu nes es anos
amén unha Uni e sidade Popula Feminina he dei a do mo emen o escola ca ólico
da Ob a de A ocha (Gómez Gómez e al., 2016). Es e mo emen o impa ía, dende
1923, a mulle es de odas as idades clases noc u nas de música, come cio,
mecanog a ía e de p epa ación pa a a No mal de Maxis e io, así como unha sección
de ob ado es e escola de ap endizaxe. No ano 1927 nace a Uni e sidade Popula
Feminina que, ademais de man e as ac i idades da súa p edeceso a, unda unha
escola de co e e con ección e ou a de mecanog a ía e aquig a ía. Po én, á chegada
da II República, es a ins i ución i o p oblemas co an icle icalismo polo seu idea io
ca ólico e clausu ou as súas po as.
6.6. P ensa ob ei a co uñesa
Ao longo do século XIX i o luga a xénese e consolidación dos sis emas
educa i os nacionais eu opeos; unha ci cuns ancia que con ibuíu a expandi
masi amen e a lec u a, en e ou as achegas. Non obs an e, unha España
decimonónica ca ac e izada polo anal abe ismo non ca ecía de con ac o coa cul u a
esc i a como cabe ía espe a (Gue eña e Tiana Fe e , 2001). Coa democ a ización
das compe encias de lec o-esc i u a, así como coa expansión dos sis emas
educa i os, apa ece on no os p ocesos alleos ou pa alelos ao sis ema eg ado pa a
a inxi a educación das clases popula es, como as clases pa a adul os ou a lec u a
29
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
pública. A expansión des as p ác icas susci ou a p oli e ación de no as publicacións
pe iódicas e lib os de baixo cus o, especialmen e de inicia i a ana quis a, pois
deposi aban na ins ución unha espe anza e oluciona ia. Des e xei o, os espazos de
sociabilidade ob ei a conc e á onse amén como luga es de p odución, ep odución e
consumo de cul u a popula , con ando a educación cun papel p eponde an e nas
ins i ucións ob ei as.
Ás a e as das sociedades ob ei as sumá onse en ón dúas uncións
elacionadas di ec amen e coa lec u a: a ins au ación de biblio ecas popula es como
no caso do CES Ge minal e a edacción e imp esión de publicacións p opias (F eán
He nández, 2013). A inalidade des as accións e a a de achega a cul u a ao pobo,
como amén a de o e a al e na i as de lece cons u i o, que in oducían –ás eces–
compoñen es ideolóxicos na súa co iandade. A p omoción da lec u a en g upo oi unha
das e amen as máis po en es nes e eido, xun o coas escolas au oxes ionadas e a
edición de p ensa esc i a (Cos a Rico, 2021). Así, na p imei a década do século XX,
máis dun e zo da p ensa e a de endencia libe a ia, e case o 40%, socialis a (F eán
He nández, 2013; B ey, 1982).
Nes e con ex o, na cidade de A Co uña o ganízase a p imei a publicación
ob ei a no ano 1866, chamada El Ob e o Galaico e de endencia
epublicano-coope a i is a; men es que a p imei a publicación ana quis a e a luz no
ano 1883, La Lucha Ob e a , da man da p imei a olga sindical de impac o na u be
(B ey, 1982; B ey, 2019). Dende es e momen o o on sucedéndose as publicacións
pe iódicas do municipio e chegando a se A Co uña o cen o máis impo an e de
edición de p ensa ob ei a a a o século XX (F eán He nández, 2013). Nes a p imei a
e apa, a ópanse semana ios como El Ob e o , edi ado en Fe ol en e 1890 e 1894 e
con inuado po La Voz del Ob e o a a 1899; Solida idad Ob e a ; ou La P opaganda ,
unha publicación en o ixe epublicana pe o que mudou ao ana cocolec i ismo na
década de 1880. Non obs an e, a publicación con maio impac o no e i o io oi El
Co sa io , un semana io ana quis a que es i o ac i o en e 1890 e 1896, e que naceu
como ó gano da Fede ación Ob ei a Local (F eán He nández, 2013). O seu auxe
chega dende o ano 1893, cando cambia a di ec i a ás mans do g upo Ni Dios Ni Amo ,
que en e ece edes de con ac o con ou as publicacións do país e do es anxei o,
abo dando emá icas sindicais e polí icas de Galicia, Andalucía, Ba celona… mais
amén man iña algunhas seccións li e a ias nas que se ep oducían escenas de ob as
de ea o ei indica i as (B ey, 2019). Chegou a se a publicación máis ele an e da
cidade, con ando con i adas de a a es mil exempla es e con subsc icións en 21
30
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
localidades di e en es, moi as delas ó a de Galicia (B ey, 2019; F eán He nández,
2013).
T as es a e apa de xe molo xo nalís ico, comeza unha segunda de
consolidación das publicacións a p incipios do século XX, con sede p incipal en Vigo.
Aínda así, a ci culación das p oducións esc i as e a luída e chegaba á cidade
he culina a a és de en idades de enda de p ensa ob ei a como o Kiosko La Escuela
Mode na (Cos a Rico, 2021). Algúns í ulos des acados nes a ase o on La Voz del
Ob e o de A Co uña, un ocei o ana cosindicalis a da localidade en e 1910 e 1920; e
Solida idad Ob e a , cons i uído como o semana io e e en e da CNT co uñesa en e
1923 e 1936, e i mandado co coe áneo El Despe a Ma í imo (B ey, 2005; Cos a Rico,
2021; F eán He nández, 2013). Po úl imo, chegou unha no a e apa de auxe da
p ensa esc i a en e 1923 e 1936, na que con inua on a súa ac i idade publicacións
como Solida idad Ob e a , ademais de xe mina no as como ¡Despe ad! .
Cómp e subliña a impo ancia des a p ensa nos p ocesos mig a o ios galegos
da época, así como a in luencia do in e nacionalismo pa a a composición dos equipos
de edacción da mesma. Sendo o mo emen o ob ei o esencialmen e in e nacionalis a,
a súa p ensa aspasou on ei as e colabo ou ac i amen e en publicacións
es anxei as. Así, as edi o iais das cidades po ua ias de Galicia, como A Co uña,
man iñan cons an es con ac os con emig an es galegos e mili an es no con inen e
ame icano (F eán He nández, 2019); unhas colabo acións que iñan po obxec o
in o ma da si uación de cada un dos seus con ex os, di undi as inicia i as de apoio
mu uo e solida iedade ob ei a dou o lado do océano e man e un diálogo
p opagandís ico ansnacional. Así, con igu á onse o es edes –maio i a iamen e
ana quis as– en ambos lados do A lán ico que pe mi i on a con inuidade da mili ancia
dos emig ados e o in e cambio de sabe es en ambas bei as (F eán He nández, 2019).
Pa a inaliza , é p eciso ace mención á p ensa especializada na pedagoxía,
un dos pia es das inicia i as al e na i as á ins ución pública. A emá ica educa i a
es i o p esen e na mei ande pa e das publicacións ob ei as e ana quis as, a in de
conciencia e a i a as inicia i as educa i as independen es (Láza o Lo en e, 1995).
Pe o is o non e a su icien e e c eá onse edi o iais de p ensa acionalis a en odo o
e i o io español, nas que se expoñían no as me odoloxías e iloso ías pedagóxicas,
así como expe iencias exi osas en ac i o. O e e en e nacional semp e oi o Bole ín da
ILE , dende 1877 a a 1936, mais en Galicia exis ían inicia i as p opias como El
Magis e io Gallego (1900-1942), Bole ín de las Escuelas Popula es G a ui as de A
31

Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
Co uña (1888-1947) ou P ác icas Mode nas (1903-1913), odas elas edi adas en A
Co uña (B ey, 2005).
7. Conclusións
A coope ación en e as di e sas ideoloxías p esen es na cidade nes es anos
consolidouse como impulso a de mudanzas polí icas, educa i as e lexisla i as. As
alianzas en e masóns, lib epensado es, epublicanos e o mo emen o ob ei o
o xá onse a edo dun in e ese común: a emancipación das clases popula es a a és
da educación. Así mesmo, a colabo ación amén oi ans e sal ás clases sociais da
cidade, endo moi as das en idades analizadas unha pa icipación compa ida en e
a is óc a as ou endis as e ob ei os ab ís ou a esáns. Des e xei o, o mo emen o
ob ei o como espazo in e clasis a oi p omo o da cons ución iden i a ia da clase
ob ei a, apo ando un pia de pe enza e comunidade ás clases popula es.
Dende es a consciencia de pe enza e iden idade p opia, o mo emen o ob ei o
consolidouse coma un dos p imei os mo emen os cidadáns da his o ia e di ec o
an eceso dos ac uais; e aínda que o seu p incipal eclamo oi a mello a das
condicións labo ais, as súas me as es aban moi o máis p e o da u opía. Po én, a
ebaixa de xo nadas e o in do aballo in an il cons i uí on os p imei os pasos pa a
acada o empo lib e necesa io pa a educa se, e lexiona e cons uí p opos as como
cidadanía ac i a con conciencia colec i a. O a a aquí expos o ab e unha pe spec i a
moi o máis ampla do papel des e mo emen o na His o ia e de ende unha isión
a as ada da supe icial e simplis a análise dico ómica icos-pob es.
Ga dando cohe encia coas expe iencias analizadas, é lóxico es ablece
conexións di ec as en e os azos ca ac e ís icos das p ác icas socioeduca i as do
mo emen o ob ei o e as p opiedades do ac ual desempeño p o esional
socioeduca i o. Tan o a ni el es a al, como a ni el galego, é mes e sinala amén a
impo ancia e in luencia do pa adigma ana quis a na e olución da His o ia da
Educación Social no país. A concepción epis emolóxica da educación, pa alela e
complemen a ia ao sis ema eg ado; o ímpe o pola in eg ación de colec i os
ulne ables na sociedade; a ansmisión axiolóxica de p incipios de pa icipación,
comunidade e cidadanía; a busca de al e na i as cons u i as nos empos de lece ; ou
a ambición de ans o mación social son algúns dos aspec os nos que con lúen es as
dúas pe spec i as, que non deixan de se unha única ans o mada polo de i dos
empos. De ei o, a suma de ambas isións o aleceu a de ensa dunha educación pa a
a pa icipación social e máis dunha pa icipación social o mada e a e ada na
ealidade conc e a: a ma e ialización dos de ei os educables.
32
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
Un aspec o salien able ex aído des a análise é a di e encia de es abilidade
en e as expe iencias analizadas. Ao igual que sucede nas p ác icas socioeduca i as
ac uais, i e on un maio impac o social e con inuidade aquelas que o on
au oxes ionadas pola p opia cidadanía ob ei a ou con a on coas súas inquedanzas,
como son os casos da An o cha Galaica del Lib epensamien o ou o Cen o de
Es udios Sociales Ge minal ; on e a ou as inicia i as de meno calado como a
Uni e sidade Popula de A Co uña . Pódese ap ecia aquí a ele ancia do modelo de
democ acia cul u al, cunha au oxes ión de empos, espazos e in e eses, men es o
modelo de democ a ización cul u al é moi o menos es able e signi ica i o pola
e icalidade e pasi idade das pe soas an e as inicia i as. Des e xei o o mo emen o
ob ei o co uñés amén loi ou con a o consumismo cul u al e educa i o, cons uíndo os
seus p opios espazos de socialización e educación.
Nes a liña, a p ensa ocupou un luga ele an e na achega de in o mación, na
democ a ización da educación e na colec i ización do coñecemen o, ben pola
ansmisión do mesmo a a és de publicacións, ben pola cons ución colec i a des e
en lec u as públicas e eladas. Polo an o, a ópanse aquí sine xías en e a ac i idade
edi o ial e as ac i idades de lece e ins ución omen adas polas sociedades ob ei as,
sendo imposible o éxi o dunha sen as ou as, e ice e sa. Alén diso, a p ensa
cons i uíu en si mesma unha e olución, xa que g azas a ela queda on plasmadas as
e éme as palab as dos mi ins nas pe ennes ollas dos xo nais (Reguei o Méndez,
2012). Es a composición independen e de sabe es ab iu no as al e na i as aos
coñecemen os conscien emen e seleccionados e al e ados polas adminis acións
ins i ucionais. Así, con igu ouse unha memo ia colec i a p opia (B ey, 2019), unha
memo ia e oluciona ia eple a de he oes e má i es de expe iencias his ó icas como a
oma da Bas illa (1789), a Comuna de Pa ís (1871) ou as olgas de Chicago (1886).
En elación á p e ensión inicial des e aballo, acadouse unha supe ación da
cosmo isión da His o ia da Educación Social cen ada na his o ia do asis encialismo
con esional da Idade Mode na, ca a a unha pos a en alo das achegas do
mo emen o ob ei o na Idade Con empo ánea. Segundo os obxec i os ma cados nes a
in es igación documen al, pódese cons a a a consecución dos mesmos median e a
desc ición e análise das expe iencias p esen adas. Ao longo do es udo de allá onse
expe iencias e p ác icas signi ica i as pa a a his o ia ob ei a e educa i a da cidade de
A Co uña; unhas inicia i as de co e socioeduca i o que se es ablecen como
p eceden es do que na ac ualidade se chama Educación Social. Dende unha
pe spec i a cen ada nos de ei os sociais pódese suma que o emp ego de
epis emoloxías e me odoloxías socioeduca i as po pa e do mo emen o ob ei o
33
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
co uñés oi unha e amen a e icaz pa a a consecución e exe cicio de de ei os como a
libe dade de asociación, a educación, o empo lib e, a pa icipación, e c. Ademais, a
con luencia en e a Educación Social e o mo emen o ob ei o deu paso á poli ización
da educación popula , necesa ia pa a a concien ización do pobo na p ocu a dos seus
in e eses como clase subal e na. En consecuencia, log ouse in es iga a edo da
His o ia da Educación Social en elación ao mo emen o ob ei o co uñés de
en eséculos, mani es ando a o ixe e in luencias des a disciplina no socie a ismo
ob ei o dende o século XIX. De ei o, mesmo a condición axiolóxica que ca ac e iza o
ámbi o socioeduca i o na ac ualidade es aba p esen e nes as p ác icas do ob ei ismo
co uñés, así como ou os alo es, máis ela i os ao comuni a io e ao apoio mu uo, que
se pe de on na e olución da nosa sociedade, mais aínda se poden ecupe a . Con
odo, o p esen e aballo e ela ce as limi acións na p o undidade das in e p e acións
e achegas ligadas ás expe iencias escollidas pa a a súa análise; unha cues ión
de i ada da ex ensión máxima es ablecida pa a o desen ol emen o do aballo, así
como polas ci cuns ancias académicas que comp enden o empo de ealización do
mesmo.
Pa a inaliza , omando en conside ación a His o ia como á ea de coñecemen o
ansdisciplina que se conc e a nunha memo ia colec i a iden i a ia e comuni a ia, é
imp escindible coñece as o ixes e a e olución dunha disciplina an ligada aos
con ex os sociocul u ais como é a Educación Social. Ademais, a memo ia colec i a
sos én a iden idade sociocul u al g upal e é moi o máis que a suma das memo ias
indi iduais da mesma. Des e modo, non é posible cons i uí unha comunidade sen
es a memo ia compa ida que dea sen ido de pe enza e cimen o sólido dende o que
cons uí unha p o esión cohe en e (Cos a Rico, 2006). Po ende, es a é unha
e amen a esencial pa a a p omoción dunha Educación Social máis comuni a ia,
poli izada e acompañada po p o esionais cun o e comp omiso axiolóxico, seguindo
os modelos es ablecidos ai máis dun século polo socie a ismo ob ei o. Descub i ,
analiza e es uda es as p ác icas his ó icas de educación non eg ada pode da luga
a no as o mas de acción-in e ención na ac ualidade, asumindo os log os como a
achega acumula i a dunha ducia de décadas de expe imen ación e loi a polo
desen ol emen o humano e comuni a io; unha apos a anxe acional pola educación.
Po én, o p ocedemen o pa a e i i es es p incipios comuni a ios nunha sociedade an
indi idualizada e pola izada como a nosa sáese dos lími es des e aballo e p ecisa
dun es udo p opio, aínda que non desligado des a análise.
34
Educación e socie a ismo ob ei o. Un es udo de caso his ó ico: A Co uña (1886-1936)
Re e encias bibliog á icas
Agencia Nacional de E aluación de la Calidad y Ac edi ación [ANECA] (2004). Lib o
Blanco. Tí ulo de G ado en Pedagogía y Educación Social. Volumen 1 . ANECA.
h p://www.aneca.es/ a /media/150392/lib oblanco_pedagogia1_0305.pd
Al ei án, X. e Rome o, A. (2001). Republicanismo co uñés: ap oximación his ó ica e
selección documen al 1868-1936 . Concello de A Co uña.
Ba al Ma ínez, M. (2012). De cómo nace el mo imien o ob e o en Galicia
(1870-1900). Re is a Gene al de De echo del T abajo y de la Segu idad Social ,
(31). h ps://IUSTEL_n31_2012-lib e.pd
Ba aza Ba aza, L. e Ba aza So o, I. (2012). La pa icipación social en la educación:
un espacio pa a la p ác ica de la democ acia y la o mación alo al. Re is a de
la Asociación de Inspec o es de Educación de España, (17).
h ps://doi.o g/10.23824/ase. 0i17.526
B ey, G. (1982). El mo imien o ob e o en La Co uña en e 1881 y 1889. Cuade nos de
Es udios Gallegos . 33 (98), 345-372.
B ey, G. (1986). Un ejemplo de in e nacionalismo sindical: la Unión
Galaico-Po uguesa (1901-1904). En De Juana, J. e Cas o, X. (eds.), Te cei as
Xo nadas de His o ia de Galicia (pp. 223-255). Dipu ación P o incial de
Ou ense.
B ey, G. (1994). Mu ualismo popula y mu ualismo ob e o en Galicia (1841-1910). En
San iago Cas illo (ed.), Solida idad desde abajo. T abajado es y Soco os
Mu uos en la España con empo ánea (pp. 245-255). Cen o de Es udios
His ó icos de la UGT.
B ey, G. (2001). Sociabilidad ob e a y p ác icas ea ales en Galicia (1894-1910). En
Albe o Valín (di .), La sociabilidad en la his o ia con empo ánea. Re lexiones
eó icas y eje cicios de análisis (pp. 97-121). Duen de Bux.
h ps://BREY_Sociabilidad_ob e a_y_p ac icas_ ea ales_en_Galicia.pd
B ey, G. (2005). La sociedad gallega en e 1875 y 1936. En Juana, J. de e P ada, J.
(coo ds.), His o ia con empo ánea de Galicia (pp. 169-202). A iel.
B ey, G. (2019). El Co sa io, semana io ana quis a co uñés con a ien o y ma ea. En
P ada Rod íguez, J. e Rod íguez Teijei o, D. Indi ida Manen . Es udos en
homenaxe a Jesús de Juana (pp. 269-302). Edi o ial Galaxia.
35