COMARCA DE ORDES
PLAN DE DESENVOLVEMENTO COMARCAL
DE GALICIA
Gabine e de Plani icación e Desen ol emen o
Te i o ial. P esidencia
XUNTA DE GALICIA
1993
EQUIPO REALIZADOR
DIRECCIÓN
And és P ecedo Ledo, ca ed á ico de Xeog a ia Humana e di ec o do Gabineie de Plani icación e
Descn ol emen o Te i o ial da Xun a de Galicia.
COORDINACIÓN
José Mª López Vizoso. P o . de Xeog a ia.
José Luis López Cousillas. A qui ec o-U banis a.
José Figue oa Da ila. Enxeñei o Técnico Ag icola.
COLABORADORES CIENTÍFICOS E ASESORAMIENTO TÉCNICO
An onio Vázquez Ba que o. Ca ed á ico de Economía Aplicada.
Felipe Macias Vázquez. Ca ed á ico de Eda oloxía e Química Ag ícola.
Juan Ramón Vidal Romaní. Ca ed á ico de Xeodinlimica Ex e na.
Rosa Cal o de An a. Ca ed á ico de Eda oloxía e Química Ag ícola.
EQUIPO DE REDACCIÓN
Análise Socioeconómico
Mon se a Villa ino Pé ez. P o . i ula de Xeog a ia.
Pablo Ga cía Pi a. Xeóg a o.
An onio Do al Adán. Xeóg a o.
Recu sos do Ten-ilo io
Román Mon esinos López. Ca ed á ico de Paleon oloxía.
An onio Ma Unez Co lizas. P o . Ulula de Eda oloxía e Química Ag ícola.
Juan Lou ei o G andal. Xeólogo.
Adol o Cano Guc ós. Biólogo.
Jo ge Yepcs Temiño. Xeólogo.
Ma ilde U ulia Me a. Bióloga.
SISTEMA DE INFORMACIÓN XEOGRÁFICA
Manuel Gallego P iego. Enxeñei o Técnico Topóg a o.
BASE DE DATOS E INFORMATIZACIÓN
José Angel Vciga Abeledo
Ramón Huidob o Vega
Eugenio Caei o González
DELINEACIÓN E CARTOGRAFÍA
An onio Manci o Vila
Jo ge Calenli A ibe
Ra ael Ballesle Medina
M;; Vic o ia Magdalena Vidal
Fe nando Ga cía Pazos
PRIMEIRA PARTE
ANÁLISE SOCIOECONÓMICA
1.-INTEGRACIÓN FUNCIONAL DA COMARCA
Todo espacio coma cal es á in eg ado po un
conxun o de municipios con iguos en e os
cales exis en o es elacións in e nas, que dan
como esul ado a in eg ación do espacio cunha
es uc u a coma cal. Po isa, o p imei o paso
oi es ablece-los lími es e i o iais da coma ca.
Realizouse pa a isa un es udio p e io, desen
ol ido en dúas a ses.
a) A p imei a consis íu na elabo ación
dunha p opos a obxec i a de pe enza de cada
municipio á coma ca.
b) A segunda ecolleu o sen i dos concellos,
a pa i da análise da enquisa ealizada ó
e ec o: o Cues iona io de Recoñecemen o Te i
o ial, o que se comple ou con en e is as pe 
soais ós ep esen an es dos pode es locais.
1.1.· PRIMEIRA FASE: PROPOSTA OBXECTIVA
Es ablecé onse ca o ni eis eó icos de in e
g ación de cada municipio na Coma ca, endo
en can a, en p imei o luga , as clasi icacións
obxec i as ealizadas (A) e "o senso de pe 
enza" (B).
A) En o al conside á onse no e p opos as
de co na calización, a pa i es da aplicación dos
11
p incipais modelos eó icos de exionalización.
Os ipos de coma ca seleccionados o on os se
guin es:
-Es udio pa a a de inición de Coma cas ad
minis a i as.
-Pa idos xudiciais.
-Coma cas ag a ias.
-Coma cas educa i as.
Coma cas segundo os an igos Consellos
Económicos Sociais.
-Coma cas xeog á icas.
-Coma cas uncionais de á eas de me cado.
-Coma cas uncionais pola izadas.
-Coma cas uncionais segundo análise mul
i a iada.
B) A elas engadiuse -po conside alo p imo 
dial- o "sen ido de pe enza'', mani es ado po
cada municipio no Cues iona io de Recoñece
men o Te i o ial, onde se p egun aba sob e o
g ao de a acción e o sen imen o de o ma
pa e dunha de e minada coma ca.
Coa combinación de ambos ac o es de e 
miná onse os seguin es ni eis eó icos de ads
c ipción:

1.- Núcleo Coma cal Consolidado: é o con
xun o e i o ial o mado polos municipios con
maio densidade de in e elacións e, polo an o,
uáis cohesionados. Desde o pun o de is a
analí ico, con igu an a á ea básica ou núcleo
consolidado.
2.- Municipios con o e inse ción: son aque
les que, aínda endo unha máxima elación co
núcleo coma cal consolidado, man eñen incu
lacións uncionais pa ciais con ou as á eas
p óximas ou con o man en si mesmos unha
sub-á ea uncional.
3.- Municipios con inse ción débil: a pesa
da súa indubidable inculación, eñen elacións
ecuen es con ou as coma cas eciñas. Son
po es a ci cuns ancia, os que p esen an unha
maio complexidade á 11o a de aza uns lími
es cla os e de inidos. En de ini i a, cons i úen
á eas de inde inición.
4.- Municipios inculados: son aq 1eles que
man eñen inculacións sec o iais coa Coma ca,
ainda que pe encen a ou a dis in a.
A aplicación des a clasi icación á Con1a ca
de O des de e minou os seguin es g aos de in
eg ación, exp esados median e os que denomi
namos "coe icien es de adsc ipción", e que son
indices sin é icos que ecollen oda a in o ma
ción p e iamen e de allada. Di o índice a ía
en e O e 1, en unción do g ao de in eg ación
u ncional esul an e.
Núcleo Coma cal Consolidado
MUNICIPIOS
Coe icien e de
inculacións
uncionais
ORDES ........................................................... l
MESÍA ............................................................ l
TORDOIA. ....................................................... l
FRADES ........................................................ !
OROSO ........................................................... l
12
Análise socioeconómica
Municipios con o e inse ción
MUNICIPIOS
Coe icien e de
in eg ación
TRAZ0 ....................................................... 0,88
Municipios con inse ción débil
MUNICIPIOS
Coe icien e de
inculacións
uncionais
CERCEDA. ................................................. 0,38
VAL DO DUBRA ........................................ 0,25
Os cinco municipios nos que o coe icien e de
inculacións u ncionais é igual á unidade, con
o man o Núcleo Coma cal Consolidado, debido
a que en ódalas análises ealizadas apa ecían
o mando a Coma ca de O des.
No caso de T azo, a cohesión in acoma cal
é ele ada, aínda que a posición excén ica ai
que as elacións se debili en, nalgún dos aspec
os conside ados.
Po úl imo, Ce ceda e Val do Dub a cons i
úen á eas de inde inición, debido ás ecuen es
inculacións con cen os de o de supe io (A
Co uña e San iago, espec i amen e)
1.2.-SEGUNDA FASE
Remi ida a p opos a obxec i a an e io ós
municipios, o ni el de acep ación da mesma oi
xe al en odos eles.
Non obs an e, analizado o Cues iona io de
Recoñecen1en o Te i o ial, o n1unicipio de
O oso amosa o es inculacións con San iago,
debido á súa p oximidade e á súa si uación nas
ías de comunicación. Os municipios de Ce -
In eg ación uncíonal da coma ca
O ROES
o
SANTIAGO
o
OURENSE
LUGO
o
MAPA 1. LOCALlZACIÓN XEOGRÁFICA DA COMARCA ESTIJDIADA, DENTRO DO TERRITORIO GALEGO
13
ceda e Val do Dub a o man unha á ea de inde
inición con inculacións es ei as coa Co uña e
con San iago, espec i amen e.
Sen emba go, ódolos municipios eseñados
o man pa e da Mancomunidade de O des, que
en como inalidade a p es ación de se icios
coma: ecollida de lixo, asis encia social e se i
cios con a incendios.
Es a si uación oi a ada nunha eunión
pos e io , á que asis i on os memb os da Man
comunidade, pa a adop a unha pos u a inal.
Despois de es udia , con de alle, as an axes e
des an axes dunha ou ou a posibilidade, ódo
los municipios da Mancomunidade es i e on de
aco do en que de modo p e e en e o maban
pa e da Coma ca de O des, pa a es a denomi
nación p opúxose amén a denominación his ó
ica de Coma ca de T as áma a.
Dedúcese, polo an o, que in e namen e a
Coma ca o ma unha unidade ben cohesio
nada. Nun con ex o máis amplo, si úase na
á ea de indi e encia en e A Co uña e San iago.
A elación, en conxun o, é máis in ensa e di e 
si icada coa segunda cidade,
ó unciona coma cabecei a
dunha ex ensa á ea u al ci -
cundan e. Sen emba go, A
Co uña apa ece hoxe p e-
sen e, e cada ez con maio
in ensidade, en i ude
dunha se ie de ac o es
coma: a localización de g an-
des cen os come ciais; ela-
cións de aballo (sob e odo
pola cen al é mica de Mei-
ama, en Ce ceda) e a maio
MAPA 2. ÚMITES MUNICIPAIS
VAL DO
DUBRA
14
Análise socioeconómica
mobilidade da poboación (mella a das es adas
e do ni el de ida. coche p opio, e c.)
Nun e cei o luga , amén se obse a unha
ce a elación con Ca ballo, o que a ec a, sob e
odo, a sec o es dos municipios occiden ais:
To doia, Ce ceda, e Val do Dub a.
1.3.-DELIMITACIÓN FINAL
Como esul ado inal do p oceso que se de
allou en páxinas an e io es, a Coma ca de
O des queda cons i uida polos municipios que
se nume an a con inuación, seguindo a o de al
abé ica:
CERCEDA
FRADES
MESÍA
ORDES
O ROSO
TORDOIA
TRAZO
VALDODUBRA
CERCEDA
ORDES MESÍA
2.-ENCADRE TERRITORIAL
A Coma ca de O des es á si uada no No o
es e de Galicia, nunha posición cen al con es
pec o á p o incia da Co uña. O Eixe A lán ico
de comunicacións {es ada, au oes ada e e o
ca il), que enlaza as á eas económicas máis
ac i as de Galicia, a a esa a Coma ca de No e
a Su .
Os lími es adminis a i os acou an unha su
pe icie de 871.14 Km2 e con igu an un espacio
do ado de g ande unidade dende o pun o de
is a ísico. A Coma ca queda asi o mada polos
municipios de Ce ceda (119,4 Km'). F ades
(81,7 Km'). Mesía (106,0 Km'). O des (158,0
Km'). O oso (72,0 Km'). To doia (126 Km').
T azo (100,0 Km') e Val do Dub a (108,0 Km').
Desde o pun o de is a xeog á ico, a á ea ob
xec o de es udio insc ibese na chamada Penilla
nu a Galega, supe icie de o ma amese ada an
só in e ompida po pequenas o mas de ele o
e cla amen e delimi ada po esca pes no seu
descenso ca a os ales que se ab en en di ec
ción á cos a. Ca a o Oes e ese in e ompida
po un acciden e ec ónico - a chamada osa
me idiana- na que se insc ibe o al do Río
Dub a. No lími e no occiden al es éndese a
Se a de Monlemaio (400-600 m.), que se e
de di iso ia coa Coma ca de Be gan iños. No
15
ex emo o ien al, os Mon es de Tiei a (Mesia)
acadan os 546 m. (Mon e Picoi). Ambas se as
eñen escasa desni elación ela i a, pala súa
pouca al i ude en elación coa media da á ea
cen al (a edo dos 300 m.). O lími e me idio
nal es á o mado polo al do Río Tamb e, que
unciona coma un lími e ísico, agás nos pasos
das ias de comunicación.
Ou o ma co e e encial impo an e cons i
úeo a a iculación do espacio coma cal en
o no ás p incipais es adas, como an es se si
nalou. En e elas des acan de modo p e e en e
a Nacional 550 (A Co uña- Tui) e a Au oes ada
do A lán ico, que c uzan a Coma ca en di ec
ción No e-Su , c uzándose no núcleo de Si
güei o (O oso), onde se o ma un nodo ia io
impo an e. Ambas son ías de p imei a o de
nas comunicacións da Galicia occiden al, xa
que unen as <lúas á eas demog á icas e econó
micas uáis impo an es (A Co uña-Fe o! e
Pon e ed a-Vigo), e sob e odo no caso da Au o
es ada, de i al impo ancia nas comunica
cións ex e io es.
A edo da N-550 asén anse g ande pa e
dos núcleos de maio olume demog á ico da
Coma ca. Sen emba go, non cabe ala da con
igu ación dun e dadei o eixe de c ecemen o
Análise socioeconómica
GRÁFICO 1. EVO LUCIÓN COMPARADA DA POBOACIÓN, COMARCA DE OBDES
ºlo e olución
4
2
....
.
......
...
......
....
..
...... ........... ......... ..... ......... ....
..
..
.
. ..
.
.
.
0
1--
���-.-��������__;�__:_,_
--:-
���-1
··· ......
-2
-4 ...... ........... ... ... .
1970-75 1975-81 1981-86 1986-91
1 <>-Coma ca ·.J..· A Co uña -0-Galicia 1
CADRO 3. EVOLUCIÓN DO CRECEMENTO INTERANUAL DA POBOACIÓN
MUNCIPIOS %E VOLUCIÓN %EVOLUCIÓN %E VOLUCIÓN %E VOLUCIÓN
1970-75 1975-81 1981-86 1986-91
CERDEDA -3,96 -2,80 -7,50 -17,67
FRADES -3,50 -9,25 -2,82 -7, 19
ME SÍA -7,78 -10,22 -6, 12 -9,79
ORDES 2,58 9,75 5,24 -l ,79
O ROSO 5,85 -l 0,44 6,51 -2,24
TORDOIA l ,55 -9,44 -l ,63 3,26
TRAZO 6,22 -9,37 -7,40 -6,04
VAL DO DUBRA 14,31 -8,79 -5,64 -7,05
TOTAL l ,69 -4,35 -l ,79 -5,75
TOTAL COMARCAL l,69 -4,35 -l ,79 -5,75
TOTAL PROVINCIAL 3,85 3,89 l,75 -l, 13
TOTAL REXIONAL 4,02 2,47 l,15 -3,20
22

Os ecL sos humanos
GRAFICO 2. EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN NA COMARCA DE ORDES
50
49
48
47
46
45
44
43
42
41
40
* 1.000 Habs.
--
--
:
�E
--
:-i:
: � -
:.
:
: �:
--
: �: 1970
Poboación de Fei o
'
.
. 1975
.......... --.......... ........... ....
. . .
. . .
1981 1986 1991
CADRO 4. DISTRIBUCIÓN DA POBOACIÓN POR MUNICIPIOS
MUNICIPIOS %POBOACIÓN %POBOACIÓN %POBOACIÓN %POBOACIÓN
1970 1975 1981 1986
CERDEDA 16,24 15,34 15,59 14,68
FRADES 9,02 8,56 8, 12 8,04
ME SÍA 11,19 1O,15 9,52 9, 1 o
ORDES 21,34 21,53 24,70 26,46
ORO SO 8,25 8,59 8,04 8,72
TORDO JA 12,40 12,38 11,73 11,74
TRAZO 9,81 10,25 9,71 9,16
VAL DO DUBRA 11,74 13,20 12,59 12,09
TOTAL 100,00 100,00 100,00 100,00
23
%POBOACIÓN
1991
12,83
7,91
8,71
27,58
9,04
12,87
9,13
11,93
100,00
Análise socioeconómica
GRÁFICO 3. DISTRIBUCIÓN MUNICIPAL DA POBOACIÓN NA COMARCA DE ORDES
30 "
"
"
"
25
"
"
"
"
20 "
"
" lj,
�
15
5
+
�
'
11 � � il � �
" "
•
" '•
10
o o .,, s: o o -; g <
CD Ol CD a. a o �
o "- "' CD "' a. N "-
CD CD ¡;;· "' o o o o
"- "' ¡;;·
" o
e:
O"
Ol
.% 1970 0% 1975 % 1981 0% 1986 .% 1991
(% 1970-1991 con espec o ó Coma co)
GRÁFICO 4. DISTRIBUCIÓN MUNICIPAL DA POBOACIÓN NA COMARCA DE ORDES
30
25
20
15 o o o o
10
5
o Ce ceda + F ades �.&.- Mesía -e-O des
----- O oso --<>-To doia Ea T azo ··o· ·Val do Dub a
(ºlo 1970-1991 con espec o á Coma ca)
24
Os ecu sos 1uunanos
A densidade de poboación segue a mesma
ónica, é dici , non hai g andes di e encias den
o do espacio coma cal, a excepción do muni
cipio de O des, que can a cunha densidade
máis ele ada (72,67 habs./km2), pala concen
ación da poboación na capi al municipal.
Ca a o sec o o ien al, as densidades dec ecen.
A densidade de poboamen o, o núme o de
en idades de poboación po 1Cm2., é ele ada
( 1,32) e si ú ase nunha posición in e media pa a
o con ex o galega: en e Galicia (1,07) e a p o-
incia (1.43). Son moi as as a iables que
poden in lui na dis ibución e o ma do hábi
a . e non semp e áciles de explica . Sen em
ba go -e pa a es e caso conc e o- a dispe sión
débese, en g ande n1edida, a unha opog a ía
cha que non condiciona excesi amen e a locali
zación do poboamen o.
A baixa densidade de poboación unida a
es e ele ado núme o de en idades po Km2., e
llexa cla amen e o escaso amaño da g ande
maio ía dos núcleos. Es e ei o en que se in-
NÚCLEO DE CABALEIROS, TORDOIA
25
e p e ado coma un ac o nega i o, xa que se
ai moi di icil consegui unha adecuada cobe 
u a de se icios e equipamen os pa a unha po
boación que se encon a an epa ida no e i
o io.
En de ini i a, O des unciona como cen o
de c ecemen o, debido á súa endencia á con
cen ación e a un maio peso demog á ico (do
Anál se socioeconómica
21,340/o da poboación coma cal en 1970 ó
27,57°/o en 1991). O es o dos municipios en
den ó es ancamen o demog á ico ou á pe da de
poboación.
En consecuencia, o núcleo de O des, con
apoia u a no de Sigüei o (O oso). enden a ca
naliza-lo c ecemen o demog á ico e a o ganiza
ción do e i o1io.
NÚCLEOS DE BEMBIBRE E V AL DO DUBRA
26
Os ecu sos humanos
CADRO 5, DENSIDADE DE POBOACIÓN E DENSIDADE DE POBOAMENTO
MUNICIPIO POBOACIÓN POBOACIÓN POBOACIÓN SUPERF. DM2 NÚMERO ENTIDADES DENSIDADE DENSIDADE
TOTAL 7D TOAL 86 FEITO 91 DO MUNIP. PARROQUIAS POBOACIÓN POBOAC. 91 POBOAM.
CERDEDA 7.502 6.478 5.335 110,BO 6 170 48, 15 1,53
FRADES 4.167 3.546 3.291 Bl,70 12 13B 40,28 1,69
ME SÍA 5.167 4.016 3.623 105,BO 12 1B7 34,24 1,77
ORDES 9.B55 J 1.676 J
1.467 157,80 13 219 72,67 1,39
O ROSO 3.BJO 3.B47 3.761 72,20 JI B4 52,09 J,16
RORDOIA 5.727 5. JBJ 5.350 J 23,70 JO l2B 43,25 1,03
TRAZO 4.532 4.040 3.796 100,50 JI J 12
37,77
l,ll
VAL DO DUBRP 5.423
5.335
4.959
108,20 12 99 45,83 0,91
TOTAL 46.183 44.119 41.582 B60,70 87 l. J 37 48,31 J,32
TOTAL
COMARCAL 46. JB3 44. J 19 41.582 B60,70 87 l. J 37 48,31 1,32
TOTAL
PROVINCIAL 1.004. J BB l.JOJ.409 1.0B9.896 7.930,90
934
J 1.373 137,42 J ,43
TOTAL
REXJONAL 2.5B4.020 2.7B4,.427 2.696.39B 29.502,90
3.775
31.607 91,39 10,7
3.2.2.-A POBOACIÓN PA RROQUIAL
A u ilización do municipio como unidade bá
sica de análise non é su icien e pa a ace pa
en e a ealidade e i o ial, sob e odo nunha
poboación que en como asgo p incipal a dis
pe sión. Po es e mo i o, descendemos á aná
lise pa oquial que e lexa á uáis ielmen e a
dis ibución eal da poboación no espacio co
ma cal.
Das 87 pa oquias que compoñen o espacio
da Coma ca, só 24 gaña on poboación en e
1981 e 1986, 6 delas con po cen axes supe io
es ó 1 Oº/o. Es as úl imas si úanse na súa in
mensa maio ía na es ada N-550, des acando
unha ez máis O des e O oso-Sigüei o.
As pa oquias que expe imen an unha e o
lución posi i a e cun umb al de poboación su
pe1io ós 1.000 habi an es son: O oso-Sigüei o
(16,26%), O des (10,03%), Cabalei os-Pon epe
d a (9,56%) e A demil-Mesón do Ven o (9,32%).
Cons á ase, de no o, o impo an e papel que
desempeña a es ada Nacional 550, pos o que
es das ca o pa oquias mencionadas localí-
27
zanse nela. Fei o que con as a acusada nen e
nunha Coma ca que pe de poboación de ma
nei a xene alizada.
As an e io es hai que engadi-la pa oquia de
Cabalei os, co núcleo de Pon eped a, a capi al
do municipio de To doia. Sen emba go, es e c e
cemen o non hai que elacionalo con ac o es de
desen ol e nen o económico, senón que é o e
sul ado dun p oceso de concen ación nun mu
nicipio que en conxun o pe de poboación.
En consecuencia, O des con igú ase coma o
p incipal cen o coma cal (5.276 hab.) e con
papel de enc ucillada de comunicacións (Nacio
nal 550, enlace coa Au oes ada do A lán ico e
ou as es adas que disco en en di ección 0-
E}, des acando a ecen e con igu ación do nú
cleo de Sigüei o-O oso, coma un subcen o de
c ecemen o.
3.2.3.- DINÁMICA DEMOGRÁFICA
Nes e apa ado ecóllense as ca ac e ís icas
da poboación coma cal en elación coa súa ca-

Análise socioeconón1ica
A AUTO ESTRADA DO ATIANTICO E AS REDES DE COMUNICACION QUE CRUZAN O CONCEllO DE OROSO
CONFIGURAN UN NOVO SUBCENTRO DE CRECEMENTO COMO É O NUCLEO DE SIGÜEIRO-OROSO
28
Os ecu sos humanos
CADRO 6. EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN POR PARROQUIAS, 1981-1986
SUPERFICIE POBO ACIÓN POBOACIÓN DENSIDADE % CRECTO.
Km' TOTAL
81 TOTAL86 POBOAC.86 81/86
CERDEDA
CERDEDA 13,80 1829 1720 124,60 -5,96
ENCROBAS 23,10 677 673 29,10 -0,59
XESTEDA 16,80 631 535 31,80 -15,21
MEIRAMA 11,80 587 612 51,91 4,26
QUEIXAS 21,90 1445 1308 59,70 -9,48
RODIS 26,90 1834 1630 60,60 -1 1, 12
TOTAL 114,30 7003 6478 56,70 -7,50
FRADES
ABELLA 12,50 618 581 46,50
-5,99
AÑA 5,00 224 223 44,60 -0,45
AIAZO 5,00 241 214 42,80 -1 1,20
CELTIGOS 3,70 168 157 42,40 -6,55
FRADES 9,30 237 231 24,80 -2,53
GAFOI 9,00
447
410 73,20 -8,28
GALEGOS 6,80 260 279 41,00 7,31
LEDOIRA 4,30 214 212 49,30 -0,93
ME SOS 5,00 120 128 25,60 6,67
MOAR 7,50 471 480 64,00 1,91
PAPUCIN 6,80 389 383 56,30 -1,54
VITRE 10,00 260 248 24,80 -4,62
TOTAL 81,50 3649 3546 43,50 -2,82
MESÍA
ALBIXOI 7,50 273 242 32,30 -1 1,36
VASCO! 10,60 277 242 22,80 -12,64
BOADO 7,30 296 298 40,80 0,68
BRUMA 2,00 69 66 33,00
·4,35
CABRUI 13,70 299 264 19,30 -1 1,71
CASTRO 4,50 175 133 29,50 -24,00
CUMRAOS 8,70 343 313 36,00 -8,75
CANZA 5,00 263 248 49,60 -5,70
MESÍA 14,40 657 608 42,20 -7,46
OLAS 7,60
374
382 50,30 2,14
VUSABTILA 11,30 743 730 64,30 -1,75
XANCEDA 16,20 509 490 30,20 -3,73
TOTAL 108,80 4278 4016 36,90 -6, 12
29
Anó.lise socioeconómica
SUPERFICIE POBOACIÓN POBO ACIÓN DENSIDADE % CRECTO.
Km' TOTAL 81 TOTAL86 POBOAC.86 81/86
ORDES
ARDEMIL 21,80 1148 1255 57,50 9,32
BARBEIROS 13,70 341 330 24,10 -3,23
BEAN 8,70 425 401 46,10 -5,65
BUSCAS 13, 10 522 575 43,90 1O,15
LEIRA 15,00 655 730 48,90 11,45
LESTA 11,80 278 282 23,90 1,44
MERCURIN 14,90 405
395
26,50 -2,47
MONTAOS 10,60 835 890 83,90 6,59
ORDES 10,00
4795
5276 527,60 10,03
PARADA 11,90 485 409 34,40 -15,67
PEREIRA 11,20
354
313 27,90 -1 1,58
PO U LO 8,10 403 356 43,90 -1 1,66
VILAMAIOR 9,30
449
460 49,40 2,45
TOTAL 160,10 11095 11676 72,90 5,24
O ROSO
ANXOS 7,50 257 243 32,40 -5,45
CAL VENTE 4,30 120 134 31, 1 o 11,67
CAR DAMA 5,60 224 225 40,20 0,45
DEIXEBRE 5,00 257 306 61,20 19,07
GANDARA 6,80 211 220 32,30 4,27
MARZO A 6,20 299 290 46,80 -3,01
O ROSO 10,00 972 1130 113,00 16,26
PASARELOS 4,40 103
97
22,00 -5,83
SENRA 8,10 400 380 46,90 -5,00
TRASMONTE 7,50 508 548 73,00 7,87
VILARROMARIS 6,90 261 274 39,70 4,98
TOTAL 72,30 3612 3847 53,20 6,51
TORDOIA
ANDOIO 6,50 384 370 56,90 -3,65
ANXERIZ 16, 1 o 730 680 42,20 -6,85
BARDAUS 9,20 704 683 74,20 -2,98
CABALEIROS 15,90 931 1020 64,10 9,56
CASTENDA 13, 1 o
533
507 38,70 -4,88
GORGULLOS 22,60 670 653 28,90 -2,54
LEOBALDE 4,80 205 185 38,50 -9,76
NUMIDE 5,90 285 270 45,70 -5,26
TORDOIA 3, 10 117 116 37,40 -0,85
VILA DO ABADE 28,60 708 697 24,40 -1,55
TOTAL 125,80 5267 5181 41,20 -1,63
30
Os ecu sos humanos
SUPERFICIE POBOACIÓN POBOACIÓN DENSIDADE % CRECTO.
Km' TOTAL 81 TOTAL86 POBOAC. 86 81/86
TRAZO
BEN ZA 8,70
BERREO 7,50
CAMPO 11,20
CASTEL O 6,80
CHAIAN 7,70
MONZO 6,20
MORLAN 10,00
RESTANDE 6,90
TRAZO 10,00
VILOUCHADA 7,40
XAVESTRE 16,80
TOTAL 99,20
VAL DO DUBRA
ARABEXO 16,80
BEMBRIBE 5,00
BUXAN 9,30
COUCEIRO 12,50
ERVIÑOU 8,70
NIVEIRO 10,00
PARAMOS 6,80
PORTOMEIRO 9,30
PORTOMOURO 7,50
RIAL 10,00
SAN ROMAN 5,00
VILARIÑO 10,60
TOTAL 111,50
pacidade demog á ica e, en de ini i a, coas
súas pe spec i as de u u o .
3.2.3.1.- NATALIDADE, MORTALIDADE E
CRECEMENTD VEXETATNO
A Coma ca de O des, no que espec a á na
alidade, segue a en dencia do con ex o ó que
pe ence, xa sexa o p o incial, xa o ex:ional. O
460 424 48,70 -7,83
340 353 47,00 3,82
544 498 44,40 -8,46
258 261 38,40 1,16
438 430 55,80 -1,83
207 169 27,20 -18,36
294 266 26,60 -9,52
438 372 53,90 -15,07
284 262 26,20 -7,75
189 186 25,10 -1,59
911
4363
450
824
431
653
210
440
309
260
493
946
482
156
5654
31
819 48,70 -10,10
4040 40,70 -7,40
426 25,30 -5,33
800 160,00 -2,91
398 42,80 -7,66
620 49,60 -5,05
190 21,80 -9,52
410 41,00 -6,82
294 43,20 -4,85
234 25, 10 -10,00
490 65,30 -0,61
868 86,80 -8,25
448 89,60 -7,05
157 14,80 0,64
5335
47,80 -5,64
descenso da ecun didade e o en ellecen1en o da
poboación son as p in cipais causas explica i as
da ac ual baixa da na alidade (pasou dun 14 a
un 6 po mil, nos úl imos dez anos). Es a en 
dencia, que é xe al en o da Galicia, é uáis acu
sada aínda na Coma ca.
Po ou a banda, a mo alidade lende ó des
cen so, po que a axa, no pe íodo 1980-85, o i
dun 11,26 po mil e en e 1990-91, pasou ó
8,46 po mil. O compo amen o é igual ó p o -
Análise socioeconómica
GRÁFICO 6. PIRÁMIDE DE POBOACIÓN 1.991
85 e máis anos
80 a 84 anos
75 a 79 anos
70 a 74 anos
65 a 69 anos
ID 60 a 64 anos
"O
m
" 55 a 59 anos
o
� 50 a 54 anos
•
o
� 45 a 49 anos
2
"' 40
a 44 anos
35 a 39 anos
30 a 34 anos
25 a 29 anos
20 a 24 anos
i5 a 19 anos
10a 14anos:
5a9anos:
Oa4anos:
5 4 3 2
3.3.- SÍNTESE DA SITUACIÓN DOS RECURSOS
HUMANOS
Resumindo o sinalado en páxinas an e io
es, pódese conside a como p eocupan e an o
a si uación ac ual, coma as pe spec i as demo
g á icas analizadas, que se esumen nos se
guin es pun os:
-Pe da cons an e de poboación (pe íodo
1975-91) a excepción de O des (que xa empeza
a mos a un lixei o 'descenso en e 1986 e
1991) e de To doia (que en unha pequena e
cupe ación nos úl imos cinco anos.}
-Tódolos municipios (a excepción de O des}
eñen di icul ades pa a man e-la súa poboa
ción.
-O c ecemen o exe a i o e o saldo mig a o
io eñen axas nega i as en oda a Coma ca, a
excepción de O des e O oso.
38
•Mulle es
lllHomes
o 2 3 4 '}b
A es uc u a po idade deixa pa en e unha
o e po cen axe de poboación madu a, que se
ben ga an iza o eemp azo xe acional na ac uali
dade, en décadas pos e io es o p oceso de en e
llecemen o ag a a á sensiblemen e a si uación.
- A poboación a ópase moi dispe sa e o seu
índice de concen ación é in e io á p o incia e
exión.
-Incluso algúns dos maio es núcleos son in
capaces de e e poboación.
Como ac o es posi i os poden a güi se os
seguin es:
- A Coma ca can a cun adecuado núme o de
habi an es pa a le a a cabo unha acción des
cen alizado a.
-Exis e unha endencia á concen ación e ó
c ecemen o demog á ico nos nl1cleos si uados
en o no á es ada N-550, aspec o que bene icia
ós municipios de O des e O oso.

4.- SISTEMA PRODUCTIVO
Analiza emos nes e apa ado a base p oduc
i a da coma ca, asi coma a súa e olución e
cen e e a si uación do me cado de aballo,
cunha pe spec i a xene alis a, xa que a súa i
nalidade é consegui-la in o mación necesa ia
pa a e ec ua-lo diagnós ico coma cal.
4.1.- POBOACIÓN ACTIVA
Es a coma ca esponde ó compo amen o ca
ac e ís ico de Galicia, en can o que a axa de
ac i idade é moi ele ada {54,41º/o cando a espa
ñola é do 38,4%). debido ó subemp ego ag ícola.
Es a si uación queda a i icada cos da os e
la i os á laxa de ac i idade eminina. O seu
alo (38º/o) é supe io ó da p o incia (33,03º/o) e
ó de Galicia (33,58%). A g ande dedicación da
mulle ó sec o ag a io, sob e odo como axuda
amilia , explica di as Laxas. En cambio, ódolos
municipios eñen alo es semellan es na axa
de ac i idade masculina (en e o 69 e o 75°/o);
senda maio es as a iacións da eminina po 
que, ademais da ocupación adicional da mu
lle no campo, é ecuen e a ocupación eminina
en ac i idades complemen a ias como na con
ección.
39
A axa de ac i idade su iu un aumen o no
úl imo quinquenio, debido á paula ina inco po
ación da mulle ó aballo (en sec o es dis in
os do ag a io), que compensou a diminución
dos ac i os masculinos ( endencia xe al, debido
quizais a ampliación do pe íodo de es udios).
En conxun o é unha á ea con moi pouca di
e si icación de ac i idades. Hai un cla o p edo
minio do sec o ag a io e, en consecuencia, un
no able subemp ego.
4.2.-SECTORES DE ACTIVJDADE
A es uc u a sec o ial da poboación ocupada
sinala amén que a Coma ca en un cla o p e
dominio do sec o p ima io: o 42,090/o da súa
poboación ocupada aino nes e sec o . De ódo
los xei os. aínda senda unha á ea ne amen e
u al. o es o dos sec o es eñen unha ce a im
po ancia po que o 57% dos ocupados son ac i
os non ag a ios. En e es es úl imos. o sec o
uáis ep esen ado é o e cia io po que a á ea
can a con impo an es cen os locais e po que
cada ez é maio o emp ego nos se icios públi
cos, sexan na Coma ca ou nas cidades p óxi
mas (San iago, A Co uña, Ca ballo).
Anólise socioeconómica
CAD RO 14. TAXA ACTIVIDAD E XERAI, HOMES E MULLERES NOS ANOS 1981 E 1991
MUNICIPIOS TAXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE
VARÓNS 81 VARÓNS 91 MULLERES 81 MULLERES 91 XERAL 81 XERAL 91
CERCEDA 77,52 72,53
FRADES 74,80 69, 14
ME SÍA 76, 13 65,24
ORDES 80,04 70,52
OROSO 77,36 70,60
TORDOIA 80,30 74,66
TRAZO 77,56 72,26
VAL DO DUBRA 79,00 69,64
TOTAL 78,28 70,79
MEDIA COMARCAL 78,28 70,79
MEDIA PROVINCIAL 73, 14 66,98
MEDIA REXIONAL 72,84 66,36
Hai, po an o, unha cla a di e enciación in
e na, como a con inuación sinalan1os:
-O des e O oso p esen an unha n1aio di
e si icación de ac i idades, con no able pa ici
pación dos sec o es non ag a ios, debido á loca
lización de es ablecemen os indus iais neses
municipios, e ós desp azamen os ex acoma 
cais; odo iso xe a unha o e a impo an e de
emp egos non ag a ios. En ambos casos, des
aca a ocupación eminina na indus ia ( ex il
con ección, sob e odo), chegando incluso a so
b epasa á masculina. De odos xei os, a egu
lación de emp ego nalgunhas emp esas es á a
ace a ia es a si uación, e a poboación emi
nina que es aba ocupada nelas es á pasando a
eng andece-lo sec o in o n1al ou sume xido,
moi es endido desde anos a ás na Coma ca. O
aballo na cons ucción é ou a das p incipais
ocupacións -nes e caso masculina-, o que se
comple a coa o e a no e cia io, p edominan e
men e pa a as mulle es. A localización dos
p1incipais núcleos de poboación na N-550 é un
dos de e minan es da di e si icación da base
económica.
-No ou o ex en10 es á o g upo o mado po
aqueles municipios onde o p ima io supe a ó
39, 13
2,02
26,75
35,60
20,49
21,67
58,91
16,66
29,79
29,79
26,33
27,71
40
47,02 57,66 59, 10
30,50 39,51 50,02
29, 10 50,79 47,26
33,53 57,08 51,21
29,52 48,05 49,37
53,75 49,60 63,60
59,93 67,96 65,96
17, 19 47,00 42,69
38,06 53,35 53,87
38,06 53,35 53,87
33,03 48,53 49, 15
35,58 49,20 49, 18
alo medio con1a cal (42,090/o da poboación
ocupada). e que o in eg an os n1unicipios de
F ades, Mesía, To doia, T azo e Val do Dub a.
En odos eles, a base p oduc i a é, sob e odo,
a ag icul u a/ gande ía, con1plen1en ada co sec
o e cia io e unha minima ep esen ación da
cons ucción e a indus ia.
-Ce ceda en unha posición in e media en
can o á súa base p oduc i a, debido á localiza
ción de Ligni os de Mei ama e da Cen al é 
mica, e amén pola súa p oximidade a A Co
uña. Así mesmo, a do ación de se icios na súa
cabecei a municipal mo i a unha al a po cen
axe de poboación ac i a ocupada no e cia io.
4.2.1.-AGRICULTURA
Es a Coma ca, coma an as ou as de Gali
cia, con a cun ele ado núme o de p opie a ios
e, en consecuencia, de explo acións po que o
éxin1e de enencia p edominan e é a explo a
ción di ec a. Pa alelamen e, unha se ie de ci 
cuns ancias (emig ación, en ellecemen o. e c.)
n1odi ica on o nún1e o de explo acións en un
cionamen o. Segundo os da os ecollidos nos
Censos Ag a ios, en e 1962 e 1989 houbo
Sis ema p oduc i o
CAD RO 15. POBOACIÓN OCUPADA POR SUBSECTORES DA ACTIVIDAD E NOS ANOS 1981 E 1991
MUNICIPIOS % SECTOR % SECTOR % SECTOR % SECTOR % SECTOR % SECTOR % SECTOR % SECTOR
P ima io 81 P ima io 91 Indus io 81 lnuds ia 91 Cons ucc. 81 Cans ucc. 91 Se ic. 81 Se ic. 91
CERCEDA 59,30 35,30 11,60 13,07 15,30 16,30 13,80 35,33
FRADES 86,10 54,84 2,10 9,67 2,70 14,21 9,10 21,28
MESÍA 80,90 56,83 5,50 11,82 4,20 12,38 9,40 18,97
ORDES 46,80 27, 10 14,10 19,23 13,00 20,33 26, 10 33,33
O ROSO 50,00 24,70 14,60 21, 13 13,90 20, 17 21,50 34,00
TORDOIA 52,60 55,85 3,80 8,59 17,70 14,43 25,90 21,13
TRAZO 73,80 56,71 4,50 7,42 6,60 14,20 15, 10 21,67
VAL DO DUBRA 55,00 42, 18 12,40 6,16 7,70 21,67 24,90 29,98
TOTAL 59,48 42,09 9,71 , 1 2,66 11,17 17,06 19,64 28,20
MEDIA COMARCAL 59,48 42,09 9,71 , 1 2,66 11,17 17,06 19,64 28,20
MEDIA PROVINCIAL 27,47 19,09 20,51 19,26 10,38 13,53 41,64 48, 12
MEDIA REXIONAL 34,56 23,71 18,76 18,20 10,20 13,01 36,48 45,00
GRÁFICO 7. COMARCA DE ORDES
Mesia 16 07% F ades 15,51%
O des 7.67% Ce ceda 9,99%
O oso 6 99% Val do Dub a 11,93%
To doia 15,80% T azo 16,04%
SECTOR PRIMARIO
Ce ceda 16 37%
O des 14,45%
O des 17.14% Ce ceda 12,73%
Val do Dub a 12,06%
SECTOR SECUNDARIO SECTOR TERCIARIO
41
Andlise socioeconómica
CADRO 16. POBOACIÓN OCUPADA NON AGRARlA NOS ANOS 1981 E 1991
MUNCIPIOS POBO ACIÓN POBO ACIÓN %ACTIVOS Bl % ACTIVOS 91
TOTAL 81
CERCEDA 7.003
FRADES 3.649
MESÍA 4.278
ORDES 11.095
O ROSO 3.612
TORDOIA 5.267
TRAZO 4.363
VAL DO DUBRA 5.654
TOTAL 44.921
MEDIA COMARCAL
MEDIA PROVINCIAL
MEDIA REXIONAL
unha a iación no núme o de explo acións,
con én ma iza-las súas causas. Así como en
Galicia e na p o incia p oduciuse un descenso
con inuado, aunque máis o e na p imei a dé
cada, na Coma ca a endencia é o man emen o
do núme o, ainda que con pequenas íluc ua
cións. Unicamen e seguiu unha endencia se
mellan e á xe al na década dos sesen a (des
censo do 11°/o das explo acións). cando a o e
en1ig ación a Eu opa oi un ac o explica i o do
abandono de g ande pa e das explo acións. No
segundo pe iodo (1972-1982), p oduciuse un
aumen o do núme o de explo acións (1,95º/o).
seguindo ago a unha endencia con a ia á p o
incial (-14,59) e á exional (-14,70). Nos úl i
mos anos (1982-89) o descenso ol e a se-la
cons an e (-0,45o/o). As azóns <lesa des iación
no pe íodo in e medio poden se a ias:
-An es de nada hai que ace unha ma iza
ción sob e a in o mación uanexada. Os censos
ag a ios de 1982 e 1989 son uáis de ia e uáis
comple os cós an e io es. Po ese n1o i o, as
compa acións en e eles poden da luga a
unha ce a inexac i ude, sob e odo cando se
descende a escalas educidas como é a coma -
TOTAL 91 NON AGRARIOS NON AGRARIOS
5.347
40,70 64,70
4.964 13,90 45, 16
3.631 19, 10 43, 17
11.693 53,20 72,90
3.761 50,00 75,30
5.350 47,40 44, 15
3.796 26,20 43,29
4.959
45,00 57,82
43.501 40,25 57,91
42
40,25 57,91
71,01 84,39
63,68 79,69
cal. E posible, polo an o, que ese aumen o de
explo acións non sexa an signi ica i o co no
poide a pa ece .
- A chegada de diñei o p oceden e da emi
g ación, o p opio e o no de emig an es a inais
da década dos 70 e o c ecemen o da indus ia
lác ea, que p opiciou o auxe das explo acións
gandei as, o on ci cuns ancias a o ables á
mode nización das explo acións (sob e odo en
F ades e en Mesía). As axudas cons i ucionais
concedidas a es e ipo de explo ación ían di ixi
das no mesmo sen ido. Todo isa pode explica ,
en pa e, o aumen o no nún1e o de explo acións
gandei as.
-Tamén houbo un aumen o nas explo a
cións adicadas a gando de ca ne e comezan a
e l.1nha ce a impo ancia as de uc icul u a
(mo ango, sob e odo).
Coma oda Galicia, es a Coma ca padece
dunha excesi a pa celación das explo acións. A
media exional é de 15 pa celas/explo ación
(1988). men es que en O des é de 13. Ainda que
a si uación a ou (e an 27 en 1962), is o non é
su icien e. De ódolos xei os, o labo de caneen-
Sis ema p oducl o
ación pa cela ia oi moi impo an e, incluso
nalgúns municipios le ouse a cabo en ódalas
pa oquias (F ades, V al do Dub a e Mesía).
De ca a ó u u o, e seguindo o g ande es
o z o ealizado nos úl imos anos pola Conselle
ía de Ag icul u a, Gande ía e Mon es, p e ese
pa a es a Coma ca un o al de 11.526 Ha. con
cen adas:
Concellos Ha.
O des ................................................. 6.028
T azo .................................................. 5.498
TOTAL .............................................. 11.526
Es ende-la concen ación pa cela ia é unha
p io idade na Coma ca, pa a consegui unha
mínima endibilidade nas explo acións ag a ias;
po ou a banda, as condicións opog á icas a
o ecen es e ipo de n1edidas, xa que o ca ac e
ís ico do e i o io son as penden es sua es.
Sen emba go, es a medida non é su icien e
pa a esol e-lo p oblema da ag icul u a. Men
es non haxa unha d ás ica educción de ac i
os ag a ios, unha medida como é a concen a
ción pa cela ia e á un alo ela i o e cla a
men e insu icien e. Po ou a banda, é necesa io
que calque a ees uc u ación ag a ia se con
emple no ma co da PAC; do con a io as medi
das que se adop en poden ca ece de u u o.
En can o a usos do solo, a Coma ca es á es
pecializada en pas os e cul i os o axei os, po
mo i o da súa ocación gandei a. In oducí onse
no as cul i os desde hai uns anos: mo ango,
champiñón, lo es, de g ande impo ancia de
bido á súa pos e io manipulación (co conse
guin e alo engadido). A iabilidade de cul i os
al e na i os ós adicionais pode la esul a e
comendable nunha zona con impo an e o e a
de solo ag a io e con po en es me cados u ba
nos p óximos. Sen emba go, algun has expe ien
cias non de on o esul ado espe ado.
O solo p oduc i o complé ase coa dedicación
o es al, que complemen a á gandei a. A p opo 
ción de uso o es al (57.23%) é algo meno cá ga
lega (61,34%) e simila á p o incial (57,30%). As
especies p edominan es son as coní e as e, en
meno medida, o eucalip o (sob e odo en Mesia)
e as caduci olias (ca ballos, biduei os, e c.).
Desde a Coma ca, considé ase que se debe la de
po encia-la epoboación o es al, incluso con es
pecies au óc onas, e a concen ación dos mon es
CADRO 17. EVOLUCIÓN DO NÚMERO DE EXPLOTACIÓNS
MUNICIPIOS N' EXPLOTAC. N' EXPLOTAC. N' EXPLOTAC. N' EXPLOTAC. N' EXPLOTAC. N' EXPLOT AC. N' EXPLOTAC.
1962 1972 1982 1989 1962/72 1972/82 1982/89
CERCEDA 1.673 1.395 1.532 1.600 -16,62 9,82 4,44
FRADES 825 675 716 700 -18, 18 6,07 -2,23
MESÍA 1.007 929 1.018 973 -7,75 9,58 -4,42
ORDES 1.777 1.128 2.416 2.261 -36,52 114,18 -6,42
OROSO 694 703 692 739 1,30 -1,56 6,79
TORDOIA 1.048 1.251 1.084 1.161 19,37 -13,35 7,10
TRAZO 869 842 824 820 -3, 11 -2, 14
-0,49
VAL DO DUBRA 1.310 1.257 1.100 1.086 -4,05 -12,49 -1,27
TOTAL 9.203 8.180 9.382 9.340 -1 1, 12 14,69 -0,45
MEDIA COMARCAL -1 1,12 14,69 -0,45
MEDIA PROVINCIAL -1 1,56 -8,36 -0,51
MEDIA REXIONAL -10,71 -6, 15 -0,71
43

Análise socioeconómica
A CONCENTRACIÓN PARCEIARIA PERMITE UNHA INTENSIFICACION NO SECTOR AGRARIO, AXUDADA POR UNS BOS
ACCESOS QUE PERMITAN A RÁPIDA DISTRIBUCIÓN DO PRODUCTO.
44
Sis ema p oduc i o
CADRO 18. DATOS DE USOS DO SOLO EN 1990
MUNICIPIOS % TERRAS % PRADOS % TERRENO % OTRAS
DO CULTIVO E PASTIZALES FORESTAL SUPERFICIES
CERCEDA 21,25 8, 12 60,89 9,74
FRADES 29,30 5,92 59,42 5,36
MESÍA 18,63 4,88 72,50 3,99
ORDES 27,76 12,49 51,91 7,83
OROSO 31,86 9,23 39,35 19,56
TORDOIA 23,31 6,22 66,81 3,65
TRAZO 45,18 7,93 44,66 2,23
VAL DO DU8RA 26,84 9,60
57,33
6,22
TOTAL 27,57 8,30 57,23 6,90
MEDIA COMARCAL 27,57 8,30 57,23 6,90
MEDIA PROVINCIAL 24,04 10,00 57,30 8,66
MEDIA REXIONAL 19,49 12,11 61,34 7,07
CADRO 19. EVOLUCIÓN DO NÚMERO DE PARCELAS POR EXPLOTACIÓN
MUNICIPIOS PARCELAS/62 PARCELAS/72 PARCELAS/82 PARCELAS/89
EXPLOTACIÓN EXPLOTACIÓN EXPLOTACIÓN EXPLOTACIÓN
CERCEDA 12,27 9,83 10,06 10,72
FRADES 23,91 25,00 11,33 15,65
MESÍA 20,20 15,77 11,09 9,11
ORDES 21,20 22,74 14, 15 11,51
O ROSO 52, 14 38,32 29,71 16,23
TORDOIA 28,83 16,09 15,36 13, 12
TRAZO 45,09 22,33 29,87 22,86
VAL DO DU8RA 37,39 11,76 18, 17 16,73
TOTAL 27,47 18,53 16,07 13,61
MEDIA COMARCAL 27,47 18,53 16,07 13,61
MEDIA PROVINCIAL 20,79 16,47 12,46 12,57
MEDIA REXIONAL 21,77 18,91 15,54 15,16
45
Análise socioeconómica
OS USOS DO SOLO DJSTRIBUENSE NA TERRA PARA PASTOS E CULTIVOS FORRAXEIROS, CULTIVOS DE PRODUCTOS
NOVEDOSOS E DEDICACIÓN FORESTAL
46
Sis ema p oduc i o
GRÁFICO 8. USOS DO SOLO (1990)
Pas os 1°/o
Cul i os 4 °lo
Ou os 88°/o
COMARCA DE ORDES
Cul i os 19%
Cul i os 24 04º/o
Pas os 12%
Pas os 10°/o Fo es al 57 ,3°/o Ou as 7°/o
Ou os 8,66º/o A CORUÑA GALICIA
CADRO 20. SUPERFICIES OCUPADAS POLOS CULTIVOS AGRÍCOLAS, 1990
MUNICIPIOS %ARBOREDA % CULTIVADA %5.A.U % CULTIVADA % PRADERÍAS
SUP. TOTAL SUP. TOTAL SUP. TOTAL S.A.U. S.A.U.
CERCEDA 9,02 21,25 29,37 72,35 27,65
FRADES 24,51 28,31 34,23 82,70 17,30
ME SÍA 17,01 18,63 23,51 79,25 20,75
ORDES 38,03 27,76 38,99 71,21 28,79
O ROSO 24,05 30,40 39,36 77,24 22,76
TORDOIA 40,09 20,88 27, 11 77,04 22,96
TRAZO 10,95 44,18 53,09 83,22 16,78
VAL DO DUBRA 30,04 23,59 32,06
73,57
26,43
TOTAL COMARCAL 25,38 26,48
34,49
76,76 23,24
FTE. CÁMARAS AGRARIAS
47
Análise socioeconómica
CADRO 24. LOCAllZACION DAS PRINCIPAIS EMPRESAS
MUNICIPIOS E EMPRESAS ACTIVIDAD E EMPREGOS
VAL DO DUBRA.
C.Rod íguez R.
CERCEDA.
Ligni os de Mei ama1
MESÍA.
Ce ámica Ve ea. 2
ORDES.
Vi a o S.A. 3
Con ecciones DEUS S.A.
S. Me alú gica D.Felgue a
Cons .Nicano Vidal
Ramón Ca o Rome o
GOMOFI S.L.
Fle.: Mu ualidades Labo ales.
Con ección
Ex ac i a
M. de Cons ucción
Con ección e Tex il
Con ección
Edi icación
Edi icación
Edi icación
Edi icación
GRÁFICO 10. COMARCA DE ORDES. ESTRUCTURA POR SECTORES DE ACTIVIDADE
Se icios 15%
Cons ucción 23%
Come cio 10%
ESTRUCTURA POR SECTORES DE ACTIVIDADE
Cons ucción
611 T aballado es
lnd. Manu ac u a
586 T aballado es
Ex acción Mina ais
141 T aballado es
T ans . Me ais
586 T aballado es
O EMPREGO NO SECTOR SECUNDARIO
Come cio
267 T aballado es
Hos ele ía
87 T aballado es
Admón.·Se . Sociais
51 T aballado es
Finanzas·Segu os
17 T aballado es
T anspo es
80 T aballado es
Talle es
73 T aballado es
O EMPREGO NO SECTOR TERCIARIO
' En Ce ceda es a lamen a Cen al é mica, de Unión FENOSA, pe o o pe sonal es a censado na sede social, sen di e encia
locali7,ación: po iso non apa ece en ningún da o.
26
650
24
293
69
49
37
75
52
�. Ac ualmen e (1992). es a emp esa consl uiu unha no a p an a. As a1iacións no emp cgo non poden ecolle se po que a onlc e
an e io .
3• Vi ia o S.A. su iu unha egulación de emp ego, polo que pasou a 160 cmp egos en 1992.
54

Sis ema p oduc i o
CADRO 25. EMPRESAS E EMPREGO. DISTRIBUCCIÓN SECTORIAL (ORDES)
EMPRESAS
EMPRESAS % S/TOTAL
INDUSTRIA 93 20,90
CONSTRUCCIÓN 116 26,00
COMERCIO
95
21,44
SERVICIOS 141 31,83
TOTAL
445
100
unha zona u al. De ódolos xei os, dada a loca
lización des a Coma ca nun posible eixe de de
sen ol emen o, es e ni el de ocupación na in
dus ia e ía que se n1áis al o.
2.- A maio ía das emp esas indus iais
eñen menos de 25 emp egos.
3.- A indus ia da Coma ca de O des es á
pola izada nas ac i idades ex ac i as e de con
ección ci adas. En e as p imei as cabe des a
ca Ligni os de Mei ama, que se con e eu no
sopo e dinamizado da economía de Ce ceda,
exis indo o p oxec o de u iliza-la cen al é 
mica como p ncipal cen o de eliminación e e
ciclado de esiduos sólidos de Galicia (Plan de
Residuos da COTOP).
4.- A con ección de xéne os de pun o supón
unha impo an e on e de emp ego ( an o en á
b ica coma en alle es e no p opio domicilio).
De ódolos modos, ul imamen e es á en p oceso
de ees uc u ación, debido a p oblemas p o
pios da emp esa e ós cambios habidos nes e
sec o pala compe encia in e nacional. Todo iso
mo i ou a pe da dunha pa e impo an e dos
pos os de aballo.
5.- Aínda que ce as ac i idades indus iais
encón anse en es ei a elación cos ecu sos
55
TRABALLADORES MEDIA
NUMERO % S/TOTAL TRAB./EMP.
1.444 52,90 15,50
621 22,70 5,35
267 9,80 2,81
395 14,50 2,80
2.727 100 6, 13
endóxenos da Coma ca, bó ase en al a un
maio desen ol emen o da indus ia alimen a
ia, endo en can a o po encial gandei o. A ce 
canía das cen ais lei ei as e ma adoi os indus
iais nas á eas p óximas (zonas de in luencia
da Co uña e San iago) e a al a de adición a 
esanal son obs áculos pa a implan a un mo
delo de mini-indus ias lác eas.
6.- Como xa se dixo, a Cons ucción xe a
algo máis da quin a pa e do emp ego (22, 7%)
co 26o/o das emp esas. Como é habi ual, é un
sec o de es uc u a moi a omizada po que, na
maio ía dos casos, cons i úeno pequenas em
p esas de acabado de i enda e de mon axes e
ins alacións. As únicas emp esas que supe an
os 24 emp egos, e incluso os 50, son as de
Ob as Públicas e algunha inmobilia ia. As es
an es acos uman e menos de 1 O emp egados,
mais hai que e en can a que o emp ego e en
ual é bas an e maio .
7. -Como p oxec o en ma cha p e ese a do
ación de solo emp esa ial no municipio de
O des, cun o al de 180.000 m2• A in e sión oi
de 922, 5 millóns de p s. ( 1992). A ealización
des a ob a é undamen al pa a con e e a
O des nun cen o di e si icado, mo o da eco
nomía coma cal.
Análise socíoeconómica
LlGNITOS DE MEIRAMA; MÁXIMO EXPOÑENTE DO SUBSECTOR EXTRACTIVO NA COMARCA
56
Sis ema p oduc i o
CADRO 26. ESTRUCTURA DO SECUNDARIO
SUBSECTORES < 1 O EMPREGADOS 10·24 EMPREGADOS 25-50 EMPREGADOS > 50 EMPREGADOS
NQ emp esas N' obollod. N2 emp esas
Ex ac/T as . mine al
Mine ais me álicos 1 6 o
Ex acción de ca bón o o o
Mine ais no me!ól. 3 15 o
Mo e . cons ucción 3 10 2
TOTAL 7 31 2
T ans . de me ais
P oduc os me álicos
33
74 3
Maquina ia 1 9 o
Ma e ial eléc ico 1 5 1
TOTAL
35
88 4
Manu ac u as
Alimen ación 10 29 1
Madei a 16 51 1
Tex il/con ección 7 29 1
Plás icos 2 3 o
TOTAL 35 129 5
Cons ucción
Edi icación e 0.0.P.P. 16 51 1
Cons ucción inmobles
39
124 3
Ins alación e mon axes
49
117 3
TOTAL 104 292 7
TOTAL COMARCAL 181 540 18
4.2.5.- SECTOR TERCIARIO
Es e sec o engloba un g ande núme o de
emp esas -o 53,27º/o das coma cais- máis a súa
pa icipación no emp ego é moi o meno
(24,30% do coma cal).
Os asgos p incipais des e sec o son os se
guin es:
1.- Como se desp ende dos da os an e io es,
p edomina a a omización emp esa ial, aínda
que hai algunhas emp esas de amaño medio.
N' obollod. Nº emp esas Nº aballad. NQ emp esas Nº aballod.
57
o o o o o
o o o 2 650
o o o o o
36 o o o o
36 o o 2 650
33
o o o o
o o o o o
20 o o o o
53 o o o o
10 o o o o
18 o o o o
10 1 26 2 362
o o o o o
69 1 26 2 362
16 2 86 1 75
37
1 28 1 52
35
o o o o
88 3 114 2 127
246 4 140 6 1.139
P ac icamen e, ódalas emp esas eñen menos
de 25 emp egos. e a maio ia non supe an os 10.
As ac i idades do e cia io coma cal in eg an o
come cio, pequenos es ablecemen os elaciona
dos coa hos ele ía, alle es de epa ación, pe
quenos negocios de anspo es e sucu sais
banca ias. O ca ác e amilia dalgunhas des as
emp esas p opicia o seu pequeno amaño.
2.- O come cio engloba ó 21% das emp esas
e xe a o 9,8% do emp ego. Aínda que o habi ual
son os pequenos es ablecemen os, amén es án
p esen es ou os de maio amaño, que co es
ponden a impo an es cen os de come cio
maio is a adicados á dis ibución de p oduc os
e maquina ia pa a o sec o p ima io, des ina
dos a unha á ea de me cado nacional.
3.- O es o do sec o e cia io des a Coma ca
non en ningunha pa icula idade especial. Tó
dalas emp esas son pequenas a excepción dal
gunhas elacionadas co anspo e, algún alle
mecánico e a Adminis ación (Concellos, Cen
os escola es, e c.}.
En esumo, a Coma ca de O des en unha
es uc u a do sec o e cia io simila a ou os
espacios coma cais, cun come cio e uns se i
cios adap ados á demanda dos seus a edo es
(a excepción das ac i idades maio is as ás que
an es ixemos mención). Ac ualmen e, a de
manda in e na es á diminuíndo, debido á maio
mobilidade da poboación e á p ox:imidade a im
po an es cen os come ciais e de se icios. Po
ese mo i o non houbo un g ande c ecemen o do
e cia io con encional, sendo o emp ego xe ado
pala Adminis ación e os Se icios Públicos o
que dinamiza ó sec o .
Con odo, O des pode ac ua pe ec amen e
coma un cen o de dis ibución, po que a súa
p incipal an axe compa a i a adica na posi-
Análise socioeconóm ca
ción xeog á ica, que é moi a o able pa a a ins
alación de emp esas de dis ibución e de ab i
cación de p oduc os pe ecedoi os.
4.3.· ÁREAS DE MERCADO
As ac i idades econón1icas, an e io men e
enume adas, xe an unha se ie de mo emen os
da poboación, po mo i os de aballo e pola de
manda de bens e se icios, que con igu an á eas
de a acción dos cen os coma cais ou, polo
con a io de dependencia dou os ex e io es.
Nes e caso, cada cabecei a municipal ac úa
coma cen o de me cado da súa p opia á ea
municipal, coa excepción de O des, que en
ango coma cal. A es e núcleo acude poboación
de ódolos municipios p óximos en demanda de
bens e se icios máis especializados, dos que
non se a opan nos seus espec i os municipios.
A súa impo ancia a inca do pasado, po que
semp e con ou cunha ei a impo an e de ca
ác e coma cal.
En can o á dependencia de cen os de ango
supe io , a Coma ca es á inculada con San
iago, en p imei o luga , e coa Co uña, en un
ción da súa ce canía e das boas comunicacións
CADRO 27. ESTRUCTURA DAS EMPRESAS TERCIARIAS
SUBSECTORES < 1 O EMPREGADOS 10-24 EMPREGADOS 25-50 EMPREGADOS > 50 EMPREGADOS
N2 emp esas N' aballad. N2 emp esas N' l aballad. N" emp esas N' aballad. N" emp esas Ng obollod.
COMERCIO 91
177
3 49 1 41 o o
HOSTELERÍA 3B 87 o o o o o o
TALLERES 31 62 1 11 o o o o
TRANSPORTES 27 53 3
33
o o o o
FINANZAS.SEGUROS 9 17 o o o o o o
ADMIN.-SERV. SOCIAIS 11 13 o o 1 38 o o
OUTROS 17
41
3 40 o o o o
TOTAL 224 450 JO
133
2 79 o o
58
Sisien1a p oduc i o
PONTEPEDRA
BEMBIBRE
CENTROS DE MERCADO
(En unción do núm. de elacións in e coma cais)
CENTRO COMARCAL
o CENTROS MUNICIPAIS
MAPA lO
59

exis en es. Is o pe mi e unha g ande mobili
dade en ambas di eccións.
Sen en1ba go, e necesa o cons a a-lo inicio
dunha se ie de cambios. A implan ación das
supe icies come ciais na Co uña e o cambio
nos hábi os de consumo o on mo i o dun au
n1en o na inculación con esa cidade. De ódo
los xei os, eses cambios non son homoxéneos
en oda a Coma ca, no ándose máis na á ea
máis ce cana á capi al p o incial.
Po ou a banda, Ca ballo, A zúa e Cu is
son cabecei as que eñen inculacións coa Co
ma ca, deixando sen i-la súa iníluencia se
gundo a p oximidade dos municipios que a o 
n1an, e máis aínda se se conside a o u nciona
men o das pa oquias.
En conclusión, O des con igú ase coma
unha Coma ca -pon e no Eixe A Co uña-San
iago e, coma al, encón ase in luenciada polos
dous cen os, cons a ándose amén unha c e
cen e in luencia de Ca ballo nos n1unicipios oc
ciden ais (Ce ceda, To doia, e Val do Dub a).
4.4.- A POTENCIALIDADE TURÍSTICA
O u ismo é unha ac i idade que case non
es á p esen e na zona. Po pa e dalgúns n1uni
cipios pénsase que sí se ía posible a súa po en
ciación coma unha ac i idade económica com
plemen a ia, conc e amen e os de O oso e Ce 
ceda. Nesas zonas hai i endas de in de
semana e de e aneo.
A in aes uc u a u ís ica é pouco impo 
an e e moi localizada:
-En oda a Coma ca hai 209 p azas ho elei
as, odas elas en ho eis ou hos ais con ca ego
ía in e io ás es es elas, e a súa localización
{O des, O oso e Val do Dub a) es á máis en se
60
Anólise socioeconómica
luga de paso que polos a ac i os u ís icos
po enciados.
-I-Ioubo algunha a iación posi i a en e
1990 e 1993, pasando de 169 a 209 p azas u-
1is icas, n1ais semp e en hos ais de menos ele
es es elas.
Con10 po encialidades u ís icas hanse de si
nala :
- A pesca lu ial en de e minados íos coma
o San10, g ande pa e do Lengüelle (a a ecibi
los e idos de O des) e o Tamb e, augas a iba
de Sigüei o. Todos eles posúen g andes cuali
dades piscícolas e deben p ese a se median e
adecuacións nas súas cauces, ixilancia de u 
i os e p ohibición de e idos con aminan es.
- A caza meno an1én é un ecu so in e e
san e en de e minados municipios, pa icula 
men e en Ce ceda, Val do Dub a e F ades.
-C eación de á eas ec ea i as no enca o de
Vilagudin (O des), io Tamb e (O oso), p aia lu
ial de Chaián {T azo) e algúns espacios do bos
que { agas e ca ballei as) pode ían se i pa a
a ae máis isi an es das coma cas e cidades
eciñas.
- A conse ación e p o ección dos espacios
na u ais de in e ese, con10 son a Ribei a do
Dub a, Chaián (T azo), In emiño e Mon e Cas
elo (To doia) é unha boa medida pa a mello a
lo pa imonio na u al da Coma ca, que é escaso.
- E unha boa opo unidade pa a a Coma ca
a c eación do ci cui o de al a elocidade en Ce 
ceda, que pode ac ua coma mo o pa a o de
sen ol en1en o u ís ico, a a acción de isi an
es e a po enciación do sec o ho elei o. A p e
pa ación dos accesos adecuados, sob e lodo ás
au oes adas do A lán ico e á au o ía Ca ballo
A Co uña, son obxec i os de il1 e ese.
-Pode íase es ablece un i ine a io local c e
ando un ci cui o paisaxís ico e a queolóxico ba-
Sís en1a p oduc i o
seado nos seguin es pun os: Ribei a do Dub a
(bosque caduci olio) -A Ped a do Home- Po lo
mei o (cas o)-. To doia (dolmen de Cabalei os)
-enca o de Vilagudín; no que se habili a ían
u as de sendei ismo.
-Sinaliza-lo denominado "Camiño Inglés" a
San iago que, pa indo de Neda e A Co uña,
pe co en os pe eg inos b i ánicos e i landeses.
Na Coma ca, a u a é pa alela ó azado da es
ada N-550: He es (Ca al) -O des -O oso-,
San iago, mais en un i ine a io dis in o. A súa
u ilización coma u a de sendei isn10, de paseo
a cabalo e de bicicle a de mon aña se ían ó 
mulas moi con enien es. O e-los seus pun os
de o ixe e chegada nas cidades p óxin1as, es e
amo pode se moi u ilizado. I-Iabía que ace
un plan de p o ección e p epa ación dos a e
do es, mais cun a amen o dis in o do que se
dou ó Camiño F ancés.
En de ini i a, i áiase de a ae , en p imei o
luga , á poboación das á eas u banas p óximas
da Co uña e San iago, o ecendo i ine a ios e
posibilidades de uso adecuado. O mesmo
empo. a Coma ca debe in en a cap a isi an
es do ex e io baseándose nunha a acción de
g ande impac o co no é o ci cui o de al a eloci
dade, dada a súa a o able si uación con es
pec o ás ías de comunicación e ós ae opo os.
CAD RO 28. EVOLUCIÓN NÚMERO DE ESTABLECEMENTOS 1985-1990-1992
NÚMERO DE ESTABLECEMENTOS
TIPO DE ESTABLECEMENTOS COMARCA PROVINCIA GALICIA
19B5 1990 1992 1985 1990
195
1990
Holeis > 3 es elas o o o 16 20 46 56
Ho eis < 3 es elas o o o 12 22 97 157
Hos ais > 3 es elas o o o 4 4 6 4
Hos ais > 3 esl elas 7 9 11 162 171 442 509
Ou os aloxamen os o o o 14 5
33
23
Campings o o o 21 27 42 64
TOTAIS 7 9 11 229 249 666 813
% INCREMENTO 22,2 8,73 22,07
CAD RO 29. EVOLUCIÓN NÚMERO DE PRAZAS TURÍSTICAS 1985-1990-1992
NÚMERO DE PRAZAS
TIPO DE ESTABLECEMENTOS COMARCA PROVINCIA GALICIA
1985 1990 1992 1985 1990 195 1990
Ho els > 3 esl elas o o o 1661 2112 3934 4717
Ho eis < 3 esl elas o o o 628 791 3195 4642
Hos ais > 3 es elas o o o
145
186 188 186
Hos ais > 3 es elas 146 169 209 2766 2969 7474 8873
Oul os a!oxamen os o o o 199 216 820 943
Campings o o o 3019 8023 10722 20805
TOTAIS 146 169 209 8418 14297 26333 40166
% INCREMENTO 23,67 69,84 52,53
61
An<llise socioeconómica
CADRO 30. EVOLUCIÓN DO NÚMERO DE ESTABLECEMENTOS E PRAZAS TURÍSTICAS POR MUNICIPIOS, 1985-1990-1992
O ROSO
ESTABLECEMENTOS PRAZAS
TIPO ESTABLECEMENTO 1985 1990 1992 1985 1990
HOSTAIS < ESTRELAS 2 2 2 42 42
TOTAIS 2 2 2 42 42
ORDES
ESTABLECEMENTOS PRAZAS
TIPO ESTABLECEMENTO 1985 1990 1992 1985 1990
HOSTAIS < ESTRELAS 5 7 8 104 127
TOTAIS 5 7 8 104 127
VAL DO DUBRA
ESTABLECEMENTOS PRAZAS
TIPO ESTABLECEMENTO 1985 1990 1992 1985 1990
HOSTAIS < ESTRELAS o o l o o
TOTAIS o o l o o
GRÁFICO 11. EVOLUCIÓN DA OFERTA TURÍSTICA NA COMARCA DE ORDES
30
20
10
o
ºlo de e olución
1985 -1990
l •P azas 1990 -1992
O Es ablecemen os 1
62
1992
41
41
1992
138
138
1992
30
30
Sis ema p oduc i o
4.5.- O MERCADO DE TRABALW
A es uc u a da poboación ocupada an1osa
os asgos ca ac e ís icos dun medio u al
cunha ce a ac i idade non ag a ia, cons a ada
polos alo es da poboación asala iada. Nos con
ex os p o incial e exional con igú ase segundo
as ca ac e ís icas ípicas dunha á ea 1u al: su
pe a á media en aballado es independen es e
en axuda amilia , men es que es á po de
baixo en emp esa ios e asala iados.
Os emp esa ios locais n1áis ep esen a i os
son os do sec o do ex il/ con ección, os de cons
uccións me álicas, come cio maiolis a, madei a
e os elacionados co sec o da cons ucción.
Os aballado es independen es aglu inan
an o a xe es de explo acións ag a ias coma a
pequenos en1p esa ios do sec o e cia io (co
me cian es, donos de ba es, e c.). Es a é a
azón de que a media coma cal supe e á de Ga
licia e á p o incial. Nas zonas máis u ais os
alo es son ele ados debido ó g ande núme o
dos xe es de explo ación, e naquelas nas que
exis e unha combinación de ac i idades ag a
ia/ come cial, es es alo es son aínda maio es.
A maio ía dos asala iados p oceden do sec
o secunda io, e, po isa a á ea uáis u al en
uns alo es moi baixos. E o caso de F ades,
Mesía, To doia e � azo.
A axuda amilia é quizais o indicado máis
cla o de u alidade e débil desen ol emen o.
Es e colec i o in ég ano unha maio ía de mulle
es adul as e maio es (no malmen e as esposas,
nais ou sog as do ag icul o ) e os ilias moi
xo es, an es de inco po a se a ou a ac i idade
labo al. Complé ase con amilia es cola e ais
(innáns, cuñados). p opio das amilias ex ensas
do medio u al. Tampouco hai que esquece
que nes a ca ego ía in ég anse igualmen e, os
memb os amilia es que aballan en pequenos
es ablecemen os do sec o e cia io {come cio e
hos ele ia, sob e odo)
CADRO 31. MERCADO DE TRABALLO NOS ANOS 1981 E 1991
MUNICIPIO %Emp eado %Emp eado % lndepen. % !ndepen. % Asala iado % Asala iado % Axud. Fomil % Axud. Famil.
1981 199 1981 1991 1981 1991 1981 1991
CERCEDA 1,30 2, 10 43,50
39,95
34,40 56,97 20,80 0,97
FRADES 1,60 1,60 40,50 44,49 10,00 39, 19 47,90 14,72
ME SÍA 0,60 0,72 45,70
59,57
15,10 38,18 38,60 1,53
ORDES 4,50 4,12 40,30 35,00 41,50 57,81 13,70 3,07
ORO SO 4,20
3,89
52,80 33,36 37,90 60,37 5,10 2,38
TORDOIA 1,60 2,20 47,80 50,40 42,50 38,91 8, 10 8,49
TRAZO 0,90 2,58 30,30 35,73 22,50 36,98 46,30 24,71
VAL DO DU8RA 13,50 2,21 32,30 41,95 37,40 48,98 16,80 6,86
TOTAL 3,65 2,65 40,94 41,39 33,06 48,75 22,36 7,21
MEDIA COMARCAL 3,65 2,65 40,94 33,06 22,36
MEDIA PROVINCIAL 4,28
4,75
21,98 22,36 62,67 68,69 11,07 4,00
MEDIA REXIONAL 3,66 4,81 25, 15 24,37 56,86 64,43 14,33 6,38
63

5.-HÁBITAT E CALIDADE DE VIDA
A inalidade <les e capí ulo é a de p esen a ,
nos aspec os cuan i a i os e cuali a i os, a si
uación da Coma ca en can o ó seu ni el de ca
lidade de ida e de benes a . Pa a isa, acudiuse
a di e sos indicado es. Po unha pa e, a a ia
bles económicas, e po ou a, á si uación das
do acións educa i as e sani a ias; así mesmo,
i é onse en can a emas an impo an es de
ca a ó u u o, coma o da si uación do planea
men o u bano ou do pa que de i endas; e, po
úl imo, á anse aspec os undamen ais pa a o
desen ol emen o coma cal, ales coma o es ado
das in aes uc u as e os aspec os medioam
bien ais.
5.1.-INDICADORES ECONÓMICOS
A pa i da análise das a iables u ilizadas
{ e cad os), chégase ás seguin es conclusións:
En ódolos indicado es económicos (licencias
come ciais, camións, en idades inancei as, con
sumo eléc co e ele ónico, ademais de núme o
de elé onos), a Coma ca de O des encón ase
po deb uxo da media galega e p o incial, a ex
cepción do núme o de en idades inancei as
onde as supe a Uxei amen e. Sen emba go, a si-
71
uación media da Coma ca enmasca a di e en
cias in e nas. Os municipios de O des e, en
meno medida, Val do Dub a e Ce ceda eñen
unha posición máis an axosa, non só no con
ex o coma cal, senón amén no p o incial e e
xional, o que indica un ce o dinamismo e
unhas po encialidades ca a ó u u o.
Quizais o indicado menos di e enciado
sexa o de en idades inancei as. A di usión <les
es es ablecemen os e o educido núme o de
habi an es nas á eas u ais, an que o adio en
idade/ l.000 habi an es sexa pouco indica i o
da si uación económica eal.
Non se dá nes a Coma ca unha pola ización
e i o ial moi acusada das ac i idades econó
micas, se ben apún ase unha endencia c e
cen e ca a a concen ación en O des, en pa i
cula , e nos núcleos localizados sob e a N-550,
en xe al.
5.2.- INFRAESTRUCTURAS
E ben sabido que calque a ipo de in aes
uc u as non en en idade en si mesmo pa a
log a-lo desen ol emen o do e i o io, uáis si
son de e minan es pa a calque a acción enea-
AnáHse socioeconómica
CADRO 39. DATOS DE IlCENCIAS COMERCIAIS POR 1.000 HABITANTES EN 1991
POBOACIÓN LICENCIAS LICENCIAS LICENCIAS LICENCIAS LICENCIAS
TOTAL 91 ALIMENTAC. RESTO TOTAIS Alim. * 1000 hab. Res o* 1 000 hob.
CERCEDA 5.335 51 62 113 9,56 11,62
FRADES 3,291 10 26 36 3,04 7,90
ME SÍA 3.623 25 21 46 6,90 5,80
ORDES 11.467 123 213 336 10,73 18,57
O ROSO 3.761 16 33 49 4,25 8,77
TORDOIA 5.350 24 34 58
4.49
6,35
TRAZO 3.796 26 22 48 6,85 5,79
VAL DO DUBRA
4.959
39
51 90 7,86 10,28
TOTAL
7,55
11, 11
TOTAL COMARCAL
7,55
11,1 1
TOTAL PROVINCIAL 10,53 13,89
TOTAL REXIONAL 10,58 13,63
CADRO 40. CAMIÓNS POR MIL HABITANTES EN 1991
MUNICIPIOS POBOACIÓN
TOTAL 91
CERCEDA 5.335
FRADES 3.291
ME SÍA 3.623
ORDES 11.467
ORO
SO 3.761
TORDOIA 5.350
TRAZO 3.796
VAL DE DUBRA 4.959
TOTAL 41.582
MEDIA COMARCAL
MEDIA PROVINCIAL
MEDIA REXIONAL
miñada a que o desen ol emen o consiga un
éxi o 11 u o. Nes e apa ado, inclúense as in
aes uc u as elacionadas coa accesibilidade
e as que son necesa ias pa a a implan ación de
de e minadas ac i idades económicas ou pa a
a ende-las necesidades da poboación esi
den e.
72
NÚMERO Nº CAMIÓNS
CAMIÓNS * 1 OOOHab.
127 23,81
47
14,28
57
15,73
265 23,11
95
25,26
75
14,02
60 15,81
106 21,38
832 20,01
20,01
21,79
23,79
5.2.1. -INFRAESTRUCTURAS DE TRANSPORTE
E COMUNICACIÓNS
Pala súa si uación no Eixe A Co uña-San
iago, es a Coma ca -conside ada de modo glo
bal- en 11nha accesibilidade al a, en elación ó
que é xe al en Galicia, e máis no medio u al.
I-Iábila e calidade de ida
CADRO 41. ENTIDADES FINANCEIRAS
MUNICIPIO POBOACIÓN OFICINAS OFICINAS BANCO E CAIXA
TOTAL 85 BANCARIAS 85 CAIXAS 88 * 1000 hob.
CERCEDA 6.478 3 2 0,77
FRADES 3.546 o 1 0,28
ME SÍA 4.016 o 0,25
ORDES 11.676 l 1 3 1,20
OROSO 3.847 l l 0,52
TORDOIA 5.181 2 2 0,77
TRAZO 4.040 l 2 0,74
VAL DO DUBRA 5.335 5 2 l ,31
TOTAL 44.119 23 14 0,84
MEDIA COMARCAL 44.119 23 14 0,84
MEDIA PROVINCIAL 1.101.409
539
207 0,68
MEDIA REXIONAL 2.784.427 1,418 698 0,76
CADRO 42. CONSUMO ELÉCTRICO (TARIFA DOMÉSTICA)
MUNICIPIO POBOACIÓN 89 CONSUMO 89 CONSUM089 %CONSUMO
TOTAL IKWH) Hob. ANO COMARCAL
CERCEDA 7.251 1.890.246,00 260,69 9,97
FRADES 3.620 926.867,00 256,04 4,89
MESÍA 4.200 660.897,00 157,36 3,49
ORDES 12.070 7.439.971,00 616,40 39,26
ORO SO 4.121 1.598.171,00 387,81 8,43
TORDOIA 6.059 1.998.113,00 329,78 10,54
TRAZO 4.987 1.727.365,00 346,37 9,1 l
VAL DO DUBRA 6. 167 2.709.970,00 439,43 14,30
TOTAL 48.475 l 8.951.600,00 390,96 100,00
MEDIA COMARCAL 48.475 18.951.600,00 390,96 100,00
MEDIA PROVINCIAL 1.133.676 724.940.477,80 639,46
MEDIA REXIONAL 2.896.774 l .63 l .236.732,80 563,12
73
MUNICIPIOS
CERCEDA
FRADES
ME SÍA
ORDES
O ROSO
TORDOIA
TRAZO
VAL DE DUBRA
TOTAL
MEDIA COMARCAL
MEDIA PROVINCIAL
MEDIA REXIONAL
MUNICIPO
CERCEDA
FRADES
ME SÍA
ORDES
ORO SO
TORDOIA
TRAZO
VAL DO DUBRA
TOTAL
CADRO 43. TELÉFONOS POR MIL HABITANTES EN 1986
POBOACIÓN NÚMERO
TOTAL 86 TELÉFONOS
6.478 541
3.546 4
4.016 332
l l.676 860
3.847 577
5.181
473
54.040 99
5.335
615
44. l l 9 3.51 l
CADRO 44. DEFICIENCIAS NO SERVICIO TELEFÓNICO
POBOACIÓN
TOTAL 86
6.478
3.546
4.016
l l.676
3.847
5. l 81
4.040
5.335
44.119
74
DISTANCIA Km.
TEL. + PRÓX.
l,44
0,35
l,36
0,72
4,01
0,97
0,72
l, 16
l ,34
Análise socioeconómica
N' TELÉFONOS
*lOOOHab.
83,51
3,95
82,67
73,66
149,99
91,30
24,51
l 15,28
79,58
79,58
305,42
227, l l
l- ábi al e calidade de ida
CADRO 45. FACTURACIÓN TELEFÓNICA EN 1989
MUNICIPIOS
CERCEDA
FRADES
ME SÍA
ORDES
O ROSO
TORDOIA
TRAZO
VAL DE DUBRA
TOTAL
MEDIA COMARCAL
MEDIA PROVINCIAL
MEDIA REXIONAL
POBOACIÓN 89
TOTAL
7.251
3.620
4.200
12.070
4.121
6.059
4.987
6.167
48.475
O conxun o da ede ia ia a icúlase dun
xei o xe á quico, en p imei o luga igu a a N-
550 A Co uña-Tui e, en segundo luga a N-554
San iago-Gui i iz e, a pa i des as o ganizase o
conxun o da ede ia ia coma cal. Mención
apa e me ece o amo da au oes ada A-9 (A
Co uña-Vigo) que a a esa de no e a su a Co
ma ca.
Cunha impo ancia meno , igu an as es a
das coma cais C-542 (Mesón do Ven o-Be an
zos) e a es ada en e O des e Ca ballo, que se
con e e á nunha ía de conexión moi impo 
an e, cando se ema e a au o ía de Ca ballo.
Aínda que exis en di e encias en e os muni
cipios, en can o á do ación de comunicacións
e es es, non se pode ala en ningún caso de
illamen o, se ben é moi impo an e o eixe de co
municacións Es e-Oes e, en conc e o a es ada
de Ca ballo-O des, pa a co exi-lo excesi o ca
ác e lineal da accesibilidade.
1�amén esul a con enien e mello a-la es
ada que pon en comunicación es a Coma ca
coa de Melide-A zúa, unindo os p incipais nú
cleos de poboación.
FACTURACIÓN TELF.
miles de p as. FACTURACIÓN TELF.
* 1000 Hb.
30.865,70
9.367,90
5.809,60
97.780,80
19.220,60
14.906,50
7.332,60
4.256,75
2.587,82
1.383,24
8. 101, 14
4.664,06
2.460,22
1.470,34
4.040,59
24.918,30
210.202,00 4.336,30
75
4.336,30
12.357,39
11.167,26
As es adas p incipais, especialmen e a
N-550, mani es an, sen emba go. p oblemas
g a es de á ico na maio ía dos municipios
polos que pasan e exis en ademais núcleos u 
banos nas súas inmediacións. Tal é o caso de
O des, sob e o que se p e é unha ci cun ala
ción, que non se debe ía demo a .
Débense ealiza mella as -xa p e is as- no
azo e ampliación da N-550 en He es (Ca al)
polo seu azo sinuoso, que di icul a a luencia
de comunicacións coa á ea n1e opoli ana da
Co uña.
O e oca il é amén de g ande impo ancia
nas comunicacións ex acoma cais (A Co uña
San iago-Vigo), mais case non en incidencia
nas comunicacións in acoma cais.
O anspo e nes a Coma ca es á o ganizado
po medio de emp esas de iaxei os po au o
bús, que a comunican coa Co uña, San iago,
Lugo, e Ca ballo. Non se de ec an dé ici s im
po an es.
O se icio de elé ono deixa sen cub i á eas
do espacio coma cal. Sen emba go, en 1992 in-

Análise socioeconómica
UNHA BOA REDE DE COMUNICACIÓNS É BÁSICA PARA A CONSECUCIÓN DO DESENVOLVEMENTO DUNHA ÁREA
76
Hábi a e calidade de ida
MUNICIPIO
CERCEDA
FRADES
MESÍA
ORDES
OROS O
TORDOIA
TRAZO
VAL DO DU8RA
TOTAL
MEDIA COMARCAL
MEDIA PROVNICIAL
MEDIA REXIONAL
MEDIA NACIONAL
.,
·, ..
...
CADRO 46. ESTADO DAS ESTRADAS
Km . Km .
TOTAIS BO FIRME
77,3
37,9
42,4
l 31,0
48,6
89,3
60,9
83, l
570,5
570,5
0,0
4,7
0,0
25,B
7,4
0,0
0,0
0,0
37,9
37,9
_.c .i
/• ANTEMIL
..-·
-·
c ¡<
s1LVA
/ . ..-·
. '· ..... _
o
PONTEPEDRA
.. , ,( .......
Km . %Km.
ANCHO > 7 m BO FIRME
1,3
4,4
9, l
24,8
7,8
0,0
0,0
10,3
57,7
57,7
0,00
12,40
0,00
19,69
15,23
0,00
0,00
0,00
6,64
6,64
12,63
24,40
33, 13
SAN MAURO
o
•·•. 'BEMBIBRE o
VIAÑO PEOUENO
·· . .... �
. ., ...
REDE VIARIA PROPOSTA NO DOCUMENTO DE SiNTESE
DO PLAN DE ESTRADAS DE GALICIA (DECJ 1990)
REDE ESTATAL REDE AUTONÓMICA
Au oes ada
Res o ede
77
P im a ia bá sica
P ima ia com plem en a ia
P ima ia secu nda ia
%Km.
ANCHO > 7 m.
1,68
l 1,61
21,46
18,93
16,05
0,00
0,00
l 2,39
10,l l
10,l l
l 2,33
9,00
l 1,03
MAPA U
Análise socioeconómica
PROBLEMA DO TRÁFICO DE PASO
ALTO -MOi ALTO SEN PROBLEMA
MAPA 12
CONDICIÓNS DAS ESTRADAS, NIVEL DO PROBLEMA
NORMAL 1 MAPA 13
78
I-Iábi a e calidade de ida
c .J
/-ANTEMIL
1 CARBALLO 1 .,;'
-·
c
�
SILVA
..... ·
/
.....
.
...... _ ... ,/
, PONTEPEDRA ,// .(
·1 ''······.,,., o ;�.,,,.0"'''' .-.�··''""'�'i;.
' '''. ' ' '' ,,,,,,,,,,,,,:..._,,
,, ,,;:•,,,,, 7 ,:< ;/
·· .. /,/
/
?
.
'
.
'
BEMBIBRE
¡ .
. .
...... ':.
·-: ...
0
VIAÑO PEQUENO
A CORUÑA
ÁREAS DE RELACIÓN COA COMARCA DE ORDES
POR TRANSPORTE DE AUTOBUSES
MAPA 14
CADRO 47. RECEPCIÓN DE EMISIÓNS
MUNICIPIO RECEPCIÓN RECEPCIÓN RECEPCIÓN
TV 1 TV 2 TVG
CERCEDA BEN BEN BEN
FRADES BEN BEN BEN
MESÍA BEN BEN BEN
ORDES BEN BEN REGULAR
OROSO BEN BEN BEN
TORDOIA REGULAR REGULAR MAL
TRAZO BEN BEN BEN
VAL DO DUBRA BEN BEN MAL
BEN 87,50% 87,50% 62,50%
MAL 0,00% 0,00% 25,00%
REGULAR 12,50% 12,50% 12,50%
79
CURTIS
RECEPCIÓN
FM
BEN
BEN
BEN
BEN
BEN
BEN
BEN
BEN
100,00%
0,00%
0,00%
INVENTARIO PATRIMONIO
HISTÓRICO· ARTÍSTICO
DO CONCELW DE MESÍA
A qui ec u a elixiosa
Ig exas, capelas e ennidas.
Denominación
Ig exa da Ibixoi
Ig exa de Bascoi
Ig exa de Boado
Ig exa de B uma
Ig exa de Cab ui
Ig exa de Cas o
Ig exa de Cumb aos
Ig exa de Lanzá
San C s o o
Ig exa de Olas
Ig exa de Visan oña
Ig exa de Xanceda
E mida de San G ego o
E mida da Me ced
A qui ec u a ci il
A qui ec u a b asonada
Denominación:
Casa de Lago
Casa g ande
Pazo de Recelle
A qui ec u a do pan
Hó eos
Denominación:
Hó eos
A e
Pa oquia/Luga :
Mesía
Mesia
Mesía
Mesía
Mesía
Mesía
Me sía
Mesía
Mesía
Me sía
Me sía
Mesía
Cab ui
Mesía
A e
Pa oquia/Luga :
Cas o
Xaceda
Me sía
Einog a ia
Pa oquia/Luga :
Xanceda
INVENTARIO PATRIMONIO
HISTÓRICO-ARTÍSTICO
DO CONCELW DE ORDES
Megalí ico A queoloxía
Mámoas e dólmenes
Denominación Pa oquia/Luga :
Mámoas de S a. C uz
de Mon aos Mon aos
Cas exo A qeoloxía
Asen amen os e ma e iais
Denominación:
Cas o Maio
Cas o de Ca ás
Cas o de Seidón
Pa oquia/Luga :
A demil
Mon aos
O des
86
A qui ec u a elixiosa
Ig exas, capelas e ennidas.
Denon1inación:
E mida de San Xosé
E mida de san Xosé
Ennida de S o. C s o
E mida de San o An ón
Ig exa da Vi xe de Lou des
Capela da Me ced
E mida do Soco o
A qui ec u a ci il
A qui ec u a b asonada.
Denominación:
Casa do Biduei o
Pazo de Codesada
Análise socioeconómica
A e
Pa oquia/Luga :
A demil
Buscás
Lei a
Mon aos
O des
Paulo
Vilan1aio
A e
Pan·oquia/Luga :
O des
Lei a
C uceí os e pe os de ánimas Einog a ia
Denominación: Pa oquia/Luga :
C uceí o No pobo
INVENTARIO PATRIMONIO
HISTÓRICO-ARTÍSTICO
DO CONCELW DE OROSO
Megalí ico
Denominación
Mámoa de Vila de A iba
Cas exo
Asen amen os e ma e iais
Denominación:
Cas o de Vilaba o
Cas o de Ma zoa
A qui ec u a elixiosa
Ig exas, capelas e e midas
Denominación:
Capela de S a. Ma ga da
E mida de S a. Ca alina
Pa oquial de San alla
de Sa a
E mida de San Román
A qui ec u a ci il
A qui ec u a b asonada
Denominación
Pazo de Meixíme
A queoloxía
Pa oquia/Luga :
Deixeb e
A queloxía
Pa oquia/Luga :
Deixeb e
Ma zo a
A e
Pa oquia/Luga :
Deixeb e
Sigüei o
Sen a
T asmon e
A e
Pa oquia/Luga :
O os o
C ucei os e pe os de ánimas E nog a ía
Denominación: Pa oquia/Luga :
C ucei o de O oso O oso

Hábi a e calidade de ida
INVENTARIO PATRIMONIO
HISTÓRICO-ARTÍSTICO
DO CONCELLO DE TORDOIA
Neoli ico
Denominación
machados de cua ci a
Megalí ico
Mámoas e dólmenes
Denominación
Dólmen de Cabalei os
B once
Denominación
Machados de ope
Cas exo
Asen amien os e ma e iais
Denominación:
Os Cas exo
Cas o de B andoñas
Cas o de Ouxes
Cas o de C oa
Cas Tillón
Cas o de Cabalei os
Pe ón dos Mau os
As C oas
Cas o de Vila bó
O Cas o
Os Cas os
Casas do Cas o
Cas o de Lis e
Cas o de To doia
Cas o de Viladabade
A queoloxia
Pa oquia/Luga :
Andoio
A queoloxia
Pa oquia/Luga :
Pon eped a
A queoloxia
Pa oquia/Luga :
Ba daos
A queloxia
Pa oquia/Luga :
Andoio
Anxe iz
Anxeliz
Ba daos
Cabalei os
Cabalei os
Cas enda
Cas enda
Go gullos
Go gullos
Leobalde
Nunlide
Numide
To doia
Viladabade
INVENTARIO PATRIMONIO
HISTÓRICO-ARTÍSTICO
DO CONCELLO DE TRAZO
Cas exo
Denominación
Cas o de Les o e
A queoloxía
Pa oquia/Luga :
Benza
87
INVENTARIO PATRIMONIO
HISTÓRICO-ARTÍSTICO
·· DO CONCELLO DE FRADES
Cas exo
Asen amen os e ma e iais
Denominación
Cas o de Po omei o
Cas o de Buxán
Cas o de Ni ei o
Cas o de Ria!
Cas o de Pazo
Cas o en Pá an1os
Cas o en Po omou o
Cas o en Mal a es
Sepul u as Ped a do Home
A q11i ec u a elixiosa
Ig exas, capelas e e midas.
Denominación:
Pa oquial de Buxán
Pa oquial de San Ma iño
San C is o o de E iñou
E mida de SanXosé
E mida de San o An ón
E mida de San Lou enzo
Ennida de San o Es e a
E mida de San Xoán
E mida do Espi i o San o
A qui ec u a ci il
A qui ec u a b asonada
Denominación:
Casa de Buxán
Pazo de Ce nadas
Casa de Rial
Fon es
Denon1inación:
Ni ei o do Medio
Caño as
A queoloxia
Pa oquia/Luga :
Po omei o
Buxán
Ni ei o
Ria!
Pazo
Pá amos
Po omou o
Ria!
Po omou o
A e
Pa oquia/Luga :
Buxán
Couciei o
E iñou
EIViñou
Ni ei o
Ni ei o
Rial
Rial
Rial
A e
Pa oquia/Luga :
Buxán
Po omou o
Rial
A e
Pa oquia/Luga :
Ni ei o
Buxán
5.4.· SERVICIOS EDUCATIVOS, SANITARIOS E
SOCIAIS
Es e apa ado des inase a in o ma ace ca
da si uación das do acións exis en es na Co
ma ca, que en unha impo ancia e iden e pa a
o se icio da poboación.
5.4.1.-SERVICIOS EDUCATIVOS
A o e a educa i a coma cal inclúe ódolos
ni eis es ablecidos. No que espec a á educa
ción P eescola , o núme o de unidades exis en
es na Coma ca é de 30. Des e o al, 5 unida
des son Escalas Uni a ias. O es o, é dici , 25
unidades es án si uadas en cen os de E.X.B.
nos que se impa en conxun amen e ambos ni
eis educa i os.
Das 30 unidades de P eescola , unha pe 
ence a un cen o p i ado de F ades, no Luga
de Pazo de Galegos, e as es an es son de i u
la idade pública. A axa de escola ización nes a
Coma ca é do 94,67°/o , axa plenamen e sa is
ac o ia endo en can a a non ob iga o iedade
des e ni el.
A Educación Xe al Básica, con 214 unida
des epa idas en 59 cen os públicos e un cen
o p i ado, es á o almen e cube a, de al
xei o que a axa de escola ización é do 100º/o. A
a io alumno/p o eso non supe a nunca o
alo 2, 1, o que indica unha si uación ade
cuada pa a a debida a ención ó alumno. De
odos modos, os alo es máis babeas débense ó
descenso de alumnos, como consecuencia das
baixas axas de na alidade/ ecundidade.
En O des unciona un Cen o de Recu sos
que ac úa coma deposi a io do equipo ep og á
ico e audio isual, ó empo que con ecciona ma
e ial des a na u eza e p ocede á dis ibución
do mesmo en e os cen os docen es.
88
Análise socioeconómica
Exis e, po ou a pa e, e de ecen e c ea
ción -O de do 21 de xanei o de 1991- un equipo
Psicopedagóxico e de O ien ación Educa i a
compos o po es especialis as, a sabe , un
psicólogo. un pedagogo e un logopeda.
Tamén exis e unha a ención á Educación
Especial aléndose de 12 unidades en cen os
de E.X.E.
Pa a o ni el de Bacha ela o Uni icado Poli a
len e hai un Ins i u o de BUP en O des de 640
pas os escola es e 629 alumnos, onde acude a
poboación escola da Coma ca.
No ni el de Fo mación P o esional, hai un
Cen o Público en O des con 360 pas os escola
es e 130 alumnos. Na ac ualidade, no p imei o
g ao de F.P. impá ense as Ramas de Moda e
Con ección con dous cu sos, men es que no
segundo g ao de F.P. impá lese a Especialidade
de Con ección Indus ial P endas Ex e io es,
con es cu sos.
Po ou a banda hai unha Sección de Fo 
mación P o esional en Ce ceda con 120 pas os
escola es {e só 30 alumnos) nos que se impa 
en as Ramas de Adminis a i o Come cial e
Elec icidade, no p imei o g ao de F.P.
En e o Bacha ela o e a Fo mación P o esio
nal. é dici , pa a o conxun o das ac uais ensi
nanzas Medias, a axa de escola ización é do
18,49%, di ididas nun 14,38% pa a BUP-COU
e un 4,11°/o pa a F.P. T á ase dunha axa cla a
men e baixa, mais que, unha ez implan ada a
Ensinanza Secunda ia Ob iga o ia, aumen a á.
En O des amén exis ía unha ex ensión do
Conse a o io de Música de San iago que cesou
nas súas ac i idades.
É p eciso menciona , coma pun o inal a
es a exposición que a aplicación da ecen e
men e ap obada Lei de O denación Gene al del
Sis ema Educa i o (L.0.G.S.E.) a á necesa io
Hábi a e calidade de ida
CAD RO 56. CENTROS DE EDUCACIÓN XERAL BÁSICA, 1990
PÚ8UCOS PRIVADOS TOTAL Alumnos/
MUNICIPIO Nº Cen os N' Alumnos Nº P o eso es Nº Cen os Nº Alumnos Nº P o eso es Nº Cen os Nº Alumnos Nº P o eso es P o eso es
CERCEDA 6 782 48 o o o 6 782 48 16,29
FRADES 3
475
24 1 23 3 4 498 27 18,44
MESÍA 10
538
39
o o o 10 538 39 13,79
ORDES 17 2.015
97
o o o 17 2.015 97 20,77
OROSO 10 586
33
o o o 10 586
33
17,76
TORDOIA s 409 28 o o o 5 409 28 14,61
TRAZO 6 612 31 o o o 6 612 31 19,74
VAL DO DUBRA 2
744
46 o o o 2
744
46 16,17
TOTAL 59 6.161 346 1 23 3 60 6.184 349 17,72
MEDIA COMARCAL 59 6.161 346 1
23
3 60 6.184
349
17,72
MEDIA PROVINCIAL 541 110.058 5.758 21 4.047 408 646 157.206 8.405 18,70
MEDIA REX!ONAL 1.133 273.957 14.808 41 7.949 780 1.384 384.532 20.528 18,72
CADRO 57. UNIDADES DE EDUCACIÓN 1988-89
MUNICIPIO POBOACIÓN Nº UNIDADES Nº UNIDADES Nº UNIDADES U. PREESCOLAR U. E.X.B.
DEREITO 88 PREESCOLAR E.X.B. PREES. +E.X.B. * 1000 Hab. *1000 Hab.
CERCEDA 7.409 4 32 36 0,54 4,32
FRADES 3.627 4 19 23 1,10 5,24
MESÍA 4.240 2 25
27
0,47 5,90
ORDES 12.069 9 65 74 0,75 5,39
OROSO 4.110 23 24 0,24 5,60
TORDOIA 6.073 3 19 22 0,49 3, 13
TRAZO 5.007 2 22
24
0,40 4,39
VAL DO DUBRA 6.196 7 36
43
1, 13 5,81
TOTAL 48.731 32 241 273 0,66 4,95
MEDIA COMARCAL 0,66 4,95
MEDIA PROVINCIAL 0,89
4,45
MEDIA REXIONAL 0,92 4,46
89
in oduci na con igu ación ac ual as modi ica
cións necesa ias pa a a adap ación da mesma ó
no o o denamen o.
5.4.2.- SERVICIOS SANITARIOS E SERVICIOS
SOCIAIS
Nes a Coma ca, os se icios sani a ios son,
p ac icamen e, os de ni el básico. A súa ce ca
nía a San iago e A Co uña acili a que poidan
acudi ós espec i os hospi ais e cen os sani
a ios pa a case ódolos ni eis de a ención. En
O des hai. ademais, asis encia p i ada á que
amén acuden os habi an es da Coma ca.
Tal como se pode obse a polos da os ad
xun os, os p og amas de a ención ós dis in os
g upos de necesi ados non son su icien es na
Coma ca, seguíndose as mesmas pau as que
na p o incia e Galicia.
Chaman a a ención as ca encias de equipa
men os pa a a ende-la poboación anciá, senda
Análise socioeconón1ica
unha Coma ca ca ac e izada po un en ellece
men o c ecen e.
O mesmo cabe ía dici da ca encia de p o
g amas di ixidos ó colec i o eminino, nunha
á ea u al onde es a poboación é impo an e,
cunha g ande ep esen a i idade na ag icul u a
amilia .
A poboación é conscien e des as ca encias,
demandando especi icainen e cen os da Te 
cei a Idade e cul u ais pa a a xu en ude.
5.5.- SERVICIOS DE OCIO E ESPAREXEMENTO
A do ación de ins alacións depo i as de
p opiedade pública é escasa. As ins alacións
máis ecuen es son os campos de ú bol e os
polidepo i os nos municipios de : Ce ceda,
F ades. Mesía, O des, O oso e Val do Dub a.
En conxun o os mello do ados da Con1a ca
son: Ce ceda (que, ademais do polidepo i o cu-
CADRO 58. DOTACIÓN DE SERVICIOS SOCIAIS
CONCELLOS SERV. SOCIAIS OUTROS EQUIP. CENTROS CENTROS CENTROS CENTROS FOGAR RESIDENCIAS TOTAL POBOACIÓN
QUE DE BASE P. CONCERTADO SERV. SOC. 1 º INFANC. MENORES MINUSVÁL 3º IDADE 3' IDADE SERV. SOC. 1991
ABRANGUE Albe gue/C. Acoll.
CERCEDA 1 D o o o o o o 1
5.347
FRADES o o o o o o o o D 3.291
MESÍA o o o o o o o o o 3.631
ORDES o o o o D o o o o 11.693
O ROSO o o o o D o o o o 3.7 61
TOROOIA o o o o o o o o o 5.3SO
VAL DO DUBRA o o o o o o o 4.959
Mane. de O des(3) o o o o o o o
COMARCA 3 o o o o o o o 3 4 l.B28
GALICIA 173 7 36 22 11 (1) 8 10 18 285 2.720.445
PROVINCIA 68 4 10 8 4 (2) 3 4 5 106 1.097.Sll
{1} Es án induidos os 6 Cen os Base pa a ninus álídos
(2} Es án induidos os 2 Cen os Base pa a ninus álídos
(3) Es es da os co esponden á Moncomunidode de O des, con sede en O des e que ab ogue as con nllos de O des, O asa, F ades, Mesía, Ta doia e T azo
90
I-Iábi ai e calídade de ida
CADRO 59. INSTAIACIÓNS PÚBIJCAS CULTURAIS E DE ESPAREXEMENTO
MUNICIPIO POBOACIÓN NÚMERO
TOTAL PARQUES
CERCEDA 6.478 o
FRADES 3.546 o
ME SÍA 4.016 o
ORDES l l.676 2
O ROSO 3.847 o
TORDOIA 5.181 o
TRAZO 4.040 o
VAL DO DUBRA 5.335
TOTAL 44.119 3
be o, con a cunha piscina, e pis a de a le ismo} e
O des (pa illón polidepo i o cube o e piscina).
Comple an es e cad o algunhas ins alacións
p i adas, con piscinas e algún ximnasio.
5.6.- OUTROS SERVICIOS DIVERSOS
Nes e apa ado englobá onse se icios ela i
os á limpeza e ecollida de lixo, bombei os e
ma adoi os. En conxun o, obsé anse algúns
NÚMERO PARQUES CENTR. CULT.
CENTR. CULT. /1000 Hb. /1000 Hb
l 0,00 O, 15
o 0,00 0,00
o 0,00 0,00
o O, 17 0,00
l 0,00 0,26
o 0,00 0,00
0,00 0,25
o O, 19 0,00
3 0,07 0,07
dé ici s; especialmen e g a e é a ca encia no
se icio de ecollida de lixo, que supe a o 80o/o
(86,64) da poboación non se ida (sendo T azo,
Mesía, To doia e F ades o lOOo/o). O se icio de
bombei os só con a cun pequeno pa que e un
plan el de dúas pe soas en O des e as de icien
cias no se icio de n1 a adoi o son de simila
magni ude, exis indo un en O des, mais nun
es ado sani a io cali icado de egula e que, en
consecuencia, non cump e as no mas sani a
ias ixen es na CEE. Es a de iciencia é pa i
cula men e g a e nunha Coma ca gandei a e
CADRO 60. IJMPEZA E RECO!l.IDA DE LIXO
MUNICIPIO POBOACIÓN POBOACIÓN % POBOACIÓN
TOTAL 86 SEN RECOLLIDA AFECTADA
CERCEDA 6.486 5.629 86,79
FRADES 3.546 3.546 100,00
MESÍA 4.016 4.016 100,00
ORDES l l.676 7.3 l l 62,62
O ROSO 3.847 3.334 86,66
TORDOIA 5.181 5.181 100,00
TRAZO 4.040 4.040 100,00
VAL DO DUBRA 5.335 5.179 97,08
TOTAL 44.127 38.236 86,64 %
91

CADRO 61. SERVICIO DE BOMBEIROS
MUNICIPIO PARQUE PERSOAL
(SI/NON) PLANTILLA
CERCEDA NON o
FREADES NON o
ME SÍA NON o
ORDES SI 2
ORO SO NON o
TORDOIA NON o
TRAZO NON o
VAL DO DUBRA NON o
TOTAL 2
SI 12,50 %
NO 85,50 %
que p e ende mello a-la calidade da ca ne. De
odos xei os, es e se icio é ealizado po un
ma adoi o indus ial localizado no ce cano mu
nicipio de Culle edo (Coma ca de A Co1uña).
5. 7.- NIVEL DE RENDA
Es a Coma ca (que en o 4º/o e o 1,58º/o da
poboación p o incial e exional, espec i a-
Análise socíoeconómica
CADRO 62. SERVICIO DE MATADOIROS
MUNICIPIO NÚMERO DE ESTADO CUMPRE
MATADOIROS MATADOIROS NORMAS
CERCEDA o
FREADES o
MESÍA o
ORDES l REGULAR NO
OROSO o
TORDOIA o
TRAZO o
VAL DO DUBRA o
TOTAL
BEN 0,00 %
MAL 0,00 %
REGULAR 100,00 %
SI 0,00 %
NON 100,00 %
men e) con ibúe á o mación da Renda Fami
lia Disponible p o incial e exional co 3,07°/o e
o l ,23o/o espec i amen e. Es es da os indican
que a si uación econó1nica da Coma ca é. en
conxun o, algo in e io á dos seus a edo es.
Incluso ó longo da década dos 80 houbo un
descenso na RFD po habi an e e ano.
Sen emba go, exis en di e encias in aco
ma cais, se ben en ningún caso se chegan a su-
CADRO 63. RENDA FA. IILIAR DISPONIBLE MUNICIPAL (MII.LÓNS DE PESETAS DO 82)
MUNICIPIOS RENDA hobs. RENDA hobs. RENDA hobs. REND. FAM. DISP. B2 REND. FAM. DISP. 82
CERCEDA 1.946 1.743 1.868 277.921 288.307
FRADES
925
766 838 253.478 236.430
ME SÍA 1.068 884 948 249.635 236.143
ORDES 3.725
3.773
4.010 335.704 343.407
OROSO 1.003
936
1.073 277.816 279.030
TORDOIA 1.482 l.188 1.366 281.382 263.694
TRAZO 1.217 1.017 l.102 279.019 272.760
VAL DO DUBRA 1.621 1.411 1.536 286.647 287.895
TOTAL 12.987 11.718 12.7 42 289.116 288.798
MEDIA COMARCAL 289.116 288.798
MEDIA PROVINCIAL 372.663 376.276
MEDIA REXIONAL 360.444 360.012
92
Hábi a e calidade de ida
VAL DO
DUBRA
TORDOIA
TRAZO
MESÍA
FRADES
O ROSO
RENDA POR HABITANTE E ANO, 1986 (EN MILES DE PTS)
D Menos de 270
D
270 -300 Máis de 300
MAPA 15
pe a-las medias po habi an e da p o incia e
exión. O des en o alo máis ele ado den o
da Con1a ca, polo seu maio desen ol emen o
económico nas ac i idades secunda ias e e 
cia ias. Ce ceda, Val do Dub a e O oso séguen
lle en impo ancia e son, xun o con O des, os
únicos onde se exis ou un aumen o de enda
no pe íodo analizado. Os es an es municipios,
e a xulga po es e indicado , eñen un desen
ol emen o económico meno .
93
5.8.- SÍNTESE DA CALIDADE DE VIDA
Resumindo os da os analizados, chégase ás
seguin es conclusións:
- En g an pa e dos indicado es, a Coma ca
posúe uns alo es in e io es á exión e,
sob e odo. á p o incia.
-O des é o municipio onde se obse a unha
maio calidade de ida. aínda que eco-
Hendo a opinión dos Cues iona ios de Re
coñ ecemen o Te i o ial considé ase
"acep able" en Ce ceda, O oso e Val do
Dub a. O es o da Coma ca p esen a uns
ni eis baixos.
- Os dé ici s máis in1po an es de ec ados
e i ense a:
1.- Es adas en mal es ado de conse ación,
sob e odo aquelas que deben a icula in
e namen e o espacio coma cal e mello a
Ia comunicación co cen o coma cal de
O des.
94
Andlise socioeconómica
2.- Mal es ado de conse ación de moi as i
endas u ais.
3.- Necesidade de planeamenlo u bano es
pecialmen e en O des, clasi icado coma
municipio de complexidade u banís ica.
4.- Necesidade de cen os e p og amas de
ipo social, e cei a idade e xu en ude.
5.- P eca iedade e incluso inexis encia do
se icio de ecollida de lixo.
6. -Escasa adecuación sani a ia do ma a
doi o da Coma ca.
6.-SÍNTESE FUNCIONAL DA COMARCA
1' ala análise po n1eno izada do e i o io,
nos aspec os demog á ico e socioeconómico, a
si uación de conxun o da Coma ca én e le
xada po medio da aplicación dunha se ie de
a iables absolu as, esul ado da suma de ca o
índices que inclúen, á súa ez, un ele ado nú
me o de a iables pa ciais.
Os ca e índices mencionados son: o socioe
conón1ico, o de enda, o de ing esos po habi
an e e o de in aes uc u as e se icios. Da súa
conside ación global desp éndese que: a Co
ma ca, en conxun o, non en unha si uación
de ici a ia con espec o a Galicia, sal o nas a
iables socioeconómica e de enda, e uáis de i
ci a ia en in aes uc u as (sob e odo en es a
das e equipamen o local) e en ing esos po ha
bi an e. In e namen e hai di e encias no o ias
en e os municipios: O des e G oso son os de
si uación máis a o able: To doia, Ce ceda e
Val do Dub a si úanse nunha posición in e me
dia; e Mesía, F ades e T azo nos ni eis máis
baixos, segundo es es índices, máis o sis ema
p oduc i o u al é máis a o able en Mesía e
F ades ca nos demáis municipios·1•
O índice socioeconónlico inclúe as seguinles a iables: xu en ude, en ellece1nen o. densidade. e1np ego non ag a io e pa o. Os
alo es nega i os indican unha si uación ele escaso dcsen ol en1e11lo. Es e caso non se clá na Coma ca, con10 conxun o, nin en
ningún dos concellos de n1oclo indi idual. Ainda que o en elleccn1en o é ilnpo anle e o en1p ego non ag a io só des aca en zonas
1noi cs nxidas, es es aspec os nega i os (no aspec o de dcsen ol e1nen o) con a1Téslanse cun baixo indice de pa o {debido á
i1npo ancia do subc1np cgo ag m·io).
O índice de enda inclúe as seguin es a iables: nún1e o de licencias c01nc ciais (alilnenliclas e es o), nú1ne o de caniións, núine o
de en idades banca ias e de a on·o, nú1ne o de elé onos e ac u ación ele ónica ( odo is o ponde ado coa poboación). A Con1a ca
es á po clebaixo cla inedia exional. A si uación 1náis a o able lena O des e O oso, xa que son os cen os que concen an a n1aio
acli iclade. Os es an es es an po debaixo da n1cclia conia cal ó cen aliza n1eno canlidade de acli idade econón1ica.
O índice de ing esos po habi an e e enda sinala que a Cmna ca alópase nunha posición de ici a ia con espec o a niedia de
Galicia. No in e io da C0111a ca só leñen unha posición a o able (sob e a inedia conia cal) O des e Val do Dub a, 111en es
Ce cecla si úase nun alo medio. Nou o ex e1110 es á T azo, cun alo n1oi baixo.
O índice de ln aes ucu as e Se icios e o sun1a o io de l cs eon1poñenles:
a) Equipa111cn os co ecli os: inclúense os cen os educa i os de ni el básico (p eescola e EXB) e os sani a ios.
b) indice de c0111unicacións: pa a a súa elabo ación consicle á onsc as es adas con cle enninadas ca acleiislicas (ancho, Upo de
innc), adcn1áis da si uación cla Con1a ca en can o á ecepción de adio e TV.
e) Jn acs n1c u as: es e índice esulla da cuan i icación do es ado de in aes nic u as básicas con10 a ede de alcan a illado, o
se icio de ilun1inación pública. as de iciencias de pa in1cnlación no solo u bano, a 1in1peza e ecollida de lixo, o acceso ós núcleos
e a dis ibución ele auga po able. O cálculo -con10 en casos an e io es- pondé asc coa poboación o coas i encias a ec adas.
A in eg ación des os indices pe nilc es ablece as di e encias in e nas do e ilo1io, de allando posibilidades e dé ici s. O
esul ado, que é a Sín ese Funcional dos Concellos, p csénlasc no scguinlc esquenia.
95