G ao en Bioloxía
Facul ade de Bioloxía (USC)
Aspec os demog á icos de
Pilula ia globuli e a L. na Te a Chá
(Rese a da Bios e a Te as do Miño)
DANIEL IRIMIA YÁÑEZ
Cu so 2016-2017
2
RESUMO
No p esen e aballo ealizouse unha busca da especie Pilula ia globuli e a L. du an e os meses
da época es i al no 2016, na coma ca da Te a Chá. Median e o emp ego de sis emas de
in o mación xeog á ica (SIX) delimi á onse aqueles luga es onde se a opou o axon Pilula ia
globuli e a L., es imouse a súa abundancia e ep esen ouse no mapa en cuad ículas UTM de
1x1 km; con e indo co es dis in i as a cada ango de abundancia.
Pa indo dos da os ecompilados po J. Rod íguez Oubiña no 1985, es ablécese unha
compa a i a demog á ica en e 1985 e 2016, es udando a súa p esenza e ausencia xun o cos
seus cambios demog á icos. Asemade én anse dilucida os p incipais mo i os das súas
modi icacións demog á icas; así como alo a o seu es ado ac ual de conse ación.
1. INTRODUCIÓN
Galicia iden i ícase adicionalmen e coa paisaxe da auga, pois con a cunha g an ex ensión de
cos a onde o ma baña ás nume osas ías, e ademais con cen os de íos, lagoas e cha cas
es acionais que a co oan den o do con ex o español como a Comunidade Au ónoma con maio
núme o de zonas húmidas in en a iadas a a a da a (Ramil e al., 2002). Os sis emas lacus es
a ópanse epa idos polas di e en es unidades paisaxís icas de Galicia, dende pequenos sis emas
lacuna es de mon aña inculados ao modelado glacia , a a lagoas si uadas en dep esións
sedimen a ias, pasando po cha cas dis ó icas ca ac e ís icas de se as de pouca al i ude pe o
con ele ada p ecipi ación. Con odo, a maio pa e dos medios lacus es localízanse na Galicia
in e io , ca ac e izada pola sucesión de g andes espazos ho izon ais, cons i uídos po supe icies
chás, dep esións sedimen a ias e amplos ales lu iais (Ramil e al., 2002).
Cómp e polo an o apo a coñecemen o sob e as zonas húmidas galegas, e especialmen e, sob e
os seus compoñen es bió icos, xe ando a in o mación necesa ia pa a se emp egada como
e amen a básica na xes ión sos ible des es ecosis emas. P esén ase en ón, un es udo que
compa a a si uación demog á ica en e o ano 1985 e 2016 dunha pequena p e idó i a ligada a
medios hig ó ilos e lacus es: Pilula ia globuli e a L.
3
Pilula ia globuli e a L. é un pequeno en o acuá ico que o ma un
izoma ili o me, as ei o e moi ami icado. P esen a en enós
espazados e nós con 2-4 ondes glab as, e ec as, sésiles e de
limbo ili o me; as cales non adoi an supe a os 15 cm de
lonxi ude. As ondes xu enís, apa ecen coa pun a en olada en
espi al (ci cinadas) como na maio ía dos demais en os (Pai a,
1986). Vi e some xida g an pa e do ano, ep oducíndose
sexualmen e a p incipios do es ío; cando se
desecan as á eas nas que habi a, o ma uns
espo oca pos pubescen es e globosos na base
das ollas (Figu a 1). A súa ep odución
asexual ben dada pola mul iplicación do
izoma que se desen ol e apidamen e,
p o ocando a o mación de nume osos
indi iduos clónicos e cons i uíndo au én icos
céspedes (Figu a 2) sob e os solos que coloniza, ca en es de exe ación (Rome o e al., 2003).
T á ase dun axon pe encen e á amilia Ma sileaceae, que con a con 75 especies encad adas en
es xéne os (Ma silea, Regnellidium e Pilula ia); dis ibuídas polas exións empe ado-cálidas
do mundo (Smi h e al., 2006).
Pilula ia globuli e a L., cuxas poboacións ibé icas mello conse adas es án en Galicia,
expe imen a unha aguda eg esión en oda a súa á ea de dis ibución (oes e de Eu opa) (Rome o
e al., 2003). Como esul ado des a eg esión, igu a en ca álogos de lo a p o exida a ni el
au onómico e eu opeo:
No “A las y Lib o Rojo de la Flo a Vascula Amenazada de España” es a especie
apa ece ca alogada como En Pe igo (EN) en base aos c i e ios es ablecidos pola UICN (Rome o
e al., 2003). Is o que e dici que en es ado sil es e o seu isco de ex inción é moi al o. Tales
c i e ios son A1c, B2a, B2b (ii, iii, i ) e B2c (ii), que signi ican:
Figu a 2. Fo mación de Pilula ia globuli e a L.
Figu a 1. Espo oca pos de
Pilula ia globuli e a L.
4
A1c: edución da á ea de ocupación, ex ensión de p esenza e/ou calidade do hábi a .
B2a: dis ibución xeog á ica se e amen e agmen ada ou coñecida nunha soa localidade.
B2b: diminución con inua, obse ada, in e ida ou p oxec ada en: á ea de ocupación (ii), á ea,
ex ensión e/ou calidade do hábi a (iii) e núme o de localidades ou subpoboacións (i ).
B2c: lu uacións ex emas en á ea de ocupación (ii) (UICN, 2012).
No “Ca álogo Galego de Especies Ameazadas” ou ó gaselle a ca ego ía de En Pe igo de
Ex inción (EN) (DOG 09/05/2007).
En can o ao seu p incipal hábi a , que es á ca alogado como hábi a de in e ese comuni a io
p io i a io "3170* Lagunas y cha cas empo ales medi e áneas" (Camacho e al., 2009), so e
o es pe u bacións p incipalmen e de o ixe an ópico e sob e odo no pe íodo es i al.
Seleccionouse en ón Pilula ia globuli e a L. pa a ealiza o p esen e es udo, unha ez coñecidas
as súas peculia idades, as do seu hábi a e a súa ca alogación; deno ando a impo ancia da
p o ección e conse ación da especie.
2. OBXECTIVOS
Nes e aballo én ase p o unda no coñecemen o da si uación demog á ica de Pilula ia
globuli e a L. na Te a Chá, cuxo e i o io pe ence po comple o á Rese a da Bios e a Te as
do Miño; con al in ealizá onse dous labo es en di o emp azamen o. Po unha banda a busca da
especie, e po ou a, un es udo demog á ico sob e a poboación coñecida de Pilula ia globuli e a
L. que pe mi i á es ablece unha compa a i a demog á ica en e os anos 1985 e 2016.
Pos e io men e á busca e cos da os ob idos, abo da anse aspec os como a dis ibución do axon
na Te a Chá, o censo o al de indi iduos, unha compa a i a da demog a ía ac ual da especie
coa de 1985, o es udo do es ado de conse ación ac ual do axon e a análise dos mo i os que
dan luga ás modi icacións demog á icas.
5
3. MATERIAL E METODOLOXÍA
3.1 Desc ición da á ea de es udo
A coma ca da Te a Chá é unha dep esión algo illada das in luencias ma iñas polos mon es que
a odean e que lle dan un ce o g ado de con inen alidade an o é mica como plu iomé ica
(Ba ja, 1999). Comp ende unha supe icie de máis de 2 300 km2 e si úase a unha al i ude
ap oximada de 400 m (Figu a 3). Posúe mac obioclima empe ado ípico, bioclima
semihipe oceánico, e mo ipo meso empe ado supe io e omb o ipo húmido in e io (Rod íguez
& Ramil, 2007). Ademais p esen a empe a u as máximas absolu as de 31,9 oC en agos o e
mínimas de -5,7 oC en xanei o, p ecipi acións
anuais en e 800 e 1 000 mm e 8 meses con
isco de xeadas (de ou ub o a maio). As
di e enzas no epa o es acional das choi as
son moi ma cadas; sumado is o ó ca ác e
a xiloso dos solos, p o oca que a excesi a
hid a ación das in e nías inunde boa pa e da
chai a e o me e dadei as zonas palus es
(Ba ja, 1999). De ei o, den o da Te a Chá
dis ibúense máis de 53 zonas húmidas que
engloban unha g an a iedade de hábi a s e
especies acuá icas e hig ó ilas ca ac e ís icas
das zonas húmidas a lán icas eu opeas (Ramil,
Ma ínez-Sánchez & Díaz-Fie os, 2001).
Xeog a icamen e cons i úe a maio pa e da cunca al a do Miño, sendo p ecisamen e es e ío e
os seus a luen es (Pa ga, Lad a, Támoga, e c) os que a e eb an dende o pun o de is a na u al
(Ri as, Villa es, De Cas o & O e o, 2009).
Bioxeog a icamen e a Te a Chá si úase no in e io da exión Eu osibe iana, na p o incia
Can ab o-a lán ica. T á ase dunha coma ca con cla a ocación ag opecua ia, onde os cul i os
o axei os son dominan es (Ri as e al., 2009).
Figu a 3. Encla e xeog á ico da Te a Chá
den o da Rese a da Bios e a Te as do Miño
(Ramil & C ecen e, 2009).
Te a Chá
Te as do Miño
6
3.2 Me odoloxía
Pa a comeza o es udo, ealizouse un ecoñecemen o da especie, co in de acili a a súa busca
nas zonas obxec o de es udo. Pa a iso isi ouse a subpoboación ( e í ese a cada núcleo pa cial
de indi iduos den o dunha poboación) exis en e na Lagoa de Cospei o (A Fei a do Mon e;
Cospei o) a mediados do mes de xuño de 2016. O ma co empo al de ac uación es ableceuse
en ón en e mediados do mes de xuño e inais do mes de agos o, ap o ei ando que é nes e
pe íodo cando a plan a alcanza maio desen ol emen o. Ademais, a eg esión da lámina de auga
déixaa ao descube o e pode obse a se ence ando o hábi a como especie pionei a.
Una ez ecoñecida a especie no campo, p ocedeuse á plani icación da súa busca den o da
Te a Chá (Rese a da Bios e a Te as do Miño, que inclúe dous LICs: o Pa ga-Lad a-Támoga
e o de O Xis al). A elección des e emp azamen o pa a ealiza o p esen e aballo débese a que
a zona chai ega posúe as poboacións ( e í ese a cada conxun o de subpoboacións sepa adas
dou as po unha dis ancia maio ou igual a 1 km) con maio núme o de exempla es na
Península Ibé ica, ademais p esen a os hábi a s óp imos pa a a especie; á eas some idas a
es iaxe, ben sexan p ada ías hig ó ilas, cha cas pouco p o undas ou bo des de lagoas.
A busca le ouse a cabo nas localidades que es i o p esen e e nou as po encialmen e habi ables
da Te a Chá. Pa a al labo , á ho a de plani icala emp egá onse di e sas o oimaxes do
SIXPAC e do IXN que se ca ga on nun sis ema de in o mación xeog á ica (SIX), nes e caso
emp egouse o QGIS 2.10. Coa axuda des e SIX sinalá onse aquelas zonas nas que emos
cons ancia da súa p esenza; g azas ás obse acións de campo, censo e ano acións
xeo e e enciadas de J. Rod íguez Oubiña. Ademais, pa a acili a a busca, elabo ouse un mapa
sinalando zonas cuxas ca ac e ís icas (cobe u a exe al, p esenza de auga encha cada,
dep esións a xilosas, e c) an máis p obable a p esenza de Pilula ia globuli e a L. (Figu a 4),
sen emba go, a busca amén se ealizou nas p oximidades, xa que o axon pode apa ece
o mando pa e de di e en es comunidades (Rod íguez-Oubiña, Rome o & O iz, 1997). Po
an o, sinalá onse as zonas que debían se as exadas con maio a ención, pe o sen desbo a
ou os luga es p óximos do e i o io nos que pode ía apa ece a especie, aínda que con menos
p obabilidade.
7
Figu a 4. Si uación xeog á ica en Galicia e na Te a Chá sob e o mapa con malla de 1x1 km. As
cuad ículas ma cadas con pun os iole as ep esen an zonas de maio p obabilidade de p esenza.
Debido á ex ensión do e i o io a as exa , á he e oxeneidade ambien al e endo en con a que
Pilula ia globuli e a L. é de moi pequeno amaño, polo que é p eciso es a a menos dun me o
do exempla pa a pode di isalo, elixiuse aplica unha mos axe es a i icada alea o ia. P imei o
ealizouse unha es a i icación, é dici , elixí onse aquelas zonas nas que a especie se desen ol e
con maio ecuencia, como poden se : bo des de lagoa, p ada ías húmidas p óximas a íos,
zonas a xilosas de encha cada empo al, e c. Pos e io men e ealizouse unha mos axe alea o ia
onde se obse ou p esenza do axon. Pa a iso asignóuselle a cada es a o un núme o de mos as
p opo cional ao seu amaño: es ablecé onse es mos as de 1x1 dm po cada 1x1 m de es a o.
As plan as son o ganismos modula es e eñen unha eno me capacidade de c ecemen o
exe a i o. Polo an o á ho a de aballa con elas, o p oblema co que nos en on amos é que
non podemos e a ce eza de que cada unha das es u u as sésiles a opadas no campo
co esponde a unha en idade xené ica di e enciada (indi iduo) ou, pola con a, a unha
p olongación de ipo exe a i o (“ ame ”). Unha solución ope a i a pa a con abiliza
8
indi iduos, é conside a como indi iduo cada elemen o disc e o que se poida dis ingui nun
de e minado axon (I iondo, 2011).
No aballo que emos en man, conside ouse como indi iduo cada onde ili o me que p esen e
a especie. Realizándose des e xei o, é dici , man endo o mesmo p o ocolo de mos axe e
a amen o de in o mación có p ac icado po J. Rod íguez Oubiña no censo e ec uado en 1985, é
cong uen e ace compa acións.
Á ho a do econ o cabe salien a que naquelas subpoboacións en que o núme o de exempla es
e a meno de 200 indi iduos, íxose o censo po econ o di ec o, men es que nas
subpoboacións cun núme o maio de indi iduos o econ o ealizouse po es ima indi ec a;
ex apolando en base ás mos as.
Pa a a elabo ación do aballo ca og á ico
emp egouse un ecep o GPS de man, modelo Ga min
eT ex de 12 canles. Con es e, con o ná onse as
subpoboacións de Pilula ia globuli e a L. ma cando
pun os GPS ("waypoin s"). Unha ez ca gados no
QGIS 2.10, uní onse o mando polígonos que
pe mi en calcula a á ea de ocupación. Asemade coa
axuda do de andi o SIX, emp egouse unha malla
pa a di idi o e i o io en cuad ículas UTM de 1x1
km, e colocouse en cada unha delas o núme o de indi iduos co esponden e aos in e alos
( angos de abundancia) elabo ados au oma icamen e polo p opio SIX. A cada in e alo
asignóuselle unha co dis in i a pa a acili a a isualización da in o mación (Figu a 5).
Os seguin es da os es a ís icos emp egados na compa ación da si uación demog á ica de 1985 e
2016 o on ob idos e calculados co p og ama QGIS 2.10: núme o de cuad ículas con p esenza
do axon, núme o de indi iduos o ais, cálculo da á ea de ocupación, cálculo da á ea da
ex ensión de p esenza, núme o mínimo de indi iduos po km2, núme o máximo de indi iduos
po km2 e núme o medio de indi iduos po km2.
Figu a 5. In e alos de abundancia de
Pilula ia globuli e a L. en 1985, ou amén,
in e alos de densidade en indi iduos/km2.
9
4. RESULTADOS E DISCUSIÓN
4.1 Ex ensión de p esenza en 1985 e 2016
As Figu as 6 e 7 mos an a ex ensión e as cuad ículas UTM de 1x1 km de p esenza pa a
Pilula ia globuli e a L. na Te a Chá; espec i amen e no 1985 e no 2016. A ex ensión de
p esenza da especie no 1985 e a de 176,656 km2; a á ea de ocupación e a duns 40 803,445 m2.
Os da os no 2016 pa a a ex ensión de p esenza son 42,977 km2, men es que a á ea de
ocupación é duns 2 373,485 m2. Es es da os mos an unha edución do 76% na ex ensión de
p esenza e do 96% na á ea de ocupación. Cómp e acla a que a á ea de ocupación e í ese á
suma de odos os polígonos con o nados no campo median e "waypoin s" de GPS, é dici , á
suma o al das á eas co esponden es a cada subpoboación da especie.
Tendo en con a a conside ación de poboación que aquí se ai, no 1985 exis ían 7 poboacións
(Figu a 6) e no 2016 edúcense a 3 (Figu a 7). Po mo i os de b e idade, non se p esen an os
polígonos con o nados e os da os po meno izados pa a cada poboación; á anse en conxun o.
Figu a 6. Ex ensión e cuad ículas UTM de p esenza pa a Pilula ia globuli e a L. en 1985.
C. de p esenza
E. de p esenza
16
Figu a 12. a) Imaxe da con o na da Lagoa de Riocaldo en 2001. b) Imaxe da con o na da Lagoa de
Riocaldo en 2016 con polígonos delimi ados po p esenza de Pilula ia globuli e a L. Obsé ase o
inc emen o da cobe u a a bó ea p incipalmen e de salguei o (Salix a ocine ea) elegando as poboacións
des a p e idó i a ás zonas con accesibilidade luminosa e de subs a o.
Obse ouse que a con aminación de zonas húmidas e o uso delas coma depósi os de lixo
( esiduos sólidos e líquidos) é un ac o que limi a o hábi a po encial da especie (Figu a 13).
Figu a 13. Residuos p esen es nas cha cas es acionais. Des aca a p esenza de acei e queimado e ou os
de i ados pe oquímicos.
a)
b)
17
Cabe ci a a p esenza de ca anguexo ame icano (P ocamba us cla kii) na Lagoa de
Riocaldo. Es e axon é unha especie exó ica in aso a que se dispe sou apidamen e polas cuncas
dos íos, quedando p ac icamen e só sen in adi as cabecei as. A impo ancia da p esenza des a
especie ecae en que esca a pequenas co as como e uxio nos bo des das zonas de encha cada;
p o exéndose así an o do ío como dos pe íodos empo ais de seca (Lou ei o, Anas ácio,
A aujo, Sou y-G osse & Alme ão, 2015). Ás di as go idas acoden mamí e os como aposos
(Vulpes ulpes), lon as (Lu a lu a), eixugos (Meles meles), e c, que non dubidan en ealiza
p o undas esca acións pa a cap u alos como alimen o. O esul ado des as accións de emoción
do subs a o, non é máis que o de e io o do hábi a de Pilula ia globuli e a L. (Figu a 14).
Figu a 14. a) P esenza de ca anguexo ame icano (P ocamba us cla kii) e b) go ida do mesmo. c)
Esca acións ealizadas po mamí e os e es os de exoesquele o dos ca anguexos cap u ados.
a)
b)
c)
18
Asemade a ele ada poboación de xaba il (Sus sc o a) en xe al en oda a Te a Chá, pe o
moi especialmen e na Lagoa de Cospei o, causa nume osos es agos nas cha cas empo ais
o madas na con o na da p opia lagoa; hábi a óp imo da plan a (Figu a 15).
Figu a 15. Remoción do solo na con o na da Lagoa de Cospei o po pa e de xaba ís (Sus sc o a).
Po úl imo, na Figu a 11 mós ase amén a c ecen e e o es ación e o manexo das
plan acións de pinos (Pinus pinas e ) e eucalip os (Eucalyp us ni ens). Di os labo es a ec an a
ex ensas p ada ías hig ó ilas que non poden se es ablecidas como cul i o; cons i uíndo unha
ameaza a e en con a non só pa a es a especie.
5. CONCLUSIÓNS
Nos úl imos seis lus os pódese obse a como se p oduciu un descenso moi signi ica i o no
núme o de exempla es, na ex ensión de p esenza, na á ea de ocupación e no núme o de
poboacións e subpoboacións de Pilula ia globuli e a L. Asis imos po an o a unha declinación
cons an e da especie en oda a con o na da Te a Chá que pe mi e p edici a súa p obable
ex inción a cu o ou medio p azo. Di a declinación deno a un es ado de conse ación que non
19
o ece ga an ías pa a a súa supe i encia e a necesidade de adop a medidas de p o ección
e ec i as que ga an an a súa iabilidade. Así e odo, se ía impo an e ol e ealiza a busca en
p óximos anos, coa inalidade de con i ma o que semella se a desapa ición da especie nos
encla es as exados, coñece con p ecisión a súa dinámica e pode desen ol e medidas de
p o ección acaídas.
6. BIBLIOGRAFÍA
Ba ja, F. (1999). . A Co uña cules de Edicións.
Camacho, A., Bo ja, C., Vale o-Ga cés, B., Sahuquillo, M., Ci ujano, S., So ia, J.M., Rico, E.,
De La He a, A., San amans, A. C., Ga cía De Domingo, A., Chico e, A. & Gosál ez, R. U.,
(2009). 3170* Lagunas y cha cas empo ales medi e áneas (*). En VV.AA., Bases
ecológicas p elimina es pa a la conse ación de los ipos de hábi a de in e és comuni a io
en España (p. 87). Mad id: Minis e io de Medio Ambien e, y Medio Ru al y Ma ino.
Dec e o 88/2007 do 19 de ab il, polo que se egula o Ca álogo galego de especies ameazadas.
Dia io O icial de Galicia. Galicia, 9 de maio de 2007, num. 89, pp. 7409-7423.
I iondo J.M. (coo d.). (2011). Manual de me odología de abajo co ológico y demog á ico. En
Á. Baña es, G. Blanca, J. Güemes, J.C. Mo eno & S. O iz (Eds). A las y Lib o Rojo de la
Flo a Vascula Amenazada de España (pp. 70). Mad id: Di ección Gene al de
Conse ación de la Na u aleza.
Lou ei o, T., Anas ácio, P., A aujo, P., Sou y-G osse , C. & Alme ão, M. (2015). Red swamp
c ay ish: biology, ecology and in asion - an o e iew. Nauplius, 23(1), 1-19.
Pai a, P. (1986). Pilula ia L. En S. Cas o iejo, M. Laínz, G. Lopez, P. Mon se a , F. Muñoz,
J. Pai a & L. Villa (Eds). Flo a ibe ica I (pp. 69-71). Mad id: Real Ja dín Bo ánico, CSIC.
Ramil, P. & C ecen e, R. (2009). . Vilalba Lugo Fundación Coma cal
e a C á.
20
Ramil, P., Ma ínez-Sánchez, S. & Díaz-Fie os, F. (2001). El paisaje cul u al de los
humedales. Paisaxe e cul u a. Homenaje a O e o Ped ayo. Consello da Cul u a Galega.
Ramil, P., Izco, J., Al i e, R., Cille o, C., Díaz, R., Domínguez, J., Gómez-O ellana, L., Muñóz,
C., Rod íguez, M. A., Rome o, M. I. & Rubinos, M. (2002). Humedales de Galicia.
an iago de Compos ela un a de Galicia i ección e al de Conse ación da
Na u aleza.
Ri as, O., Villa es, E., De Cas o, A. & O e o, J. (2009). In o mación pa a unha p opos a de
decla ación da Te a Chá (Lugo) como zona ZEPA. A Ca iza 4(2), 131-141.
Rod íguez, M.A. & Ramil, P. (2007). Clasi icaciones climá icas aplicadas a Galicia: e isión
desde una pe spec i a biogeog á ica. Recu sos Ru ais, 1(3), 31-53.
Rod íguez-Oubiña, J., Rome o, M. & O iz, S. (1997). Communi ies o he class Li o elle ea
uni lo aein he no hwes ibe ian Peninsula. Ac a Bo anica Gallica, 144(1), 155-169.
Rome o, M. I., Amigo, J., Rubinos, M. & Ba iego, P., (2003). Pilula ia globuli e a L. En Á.
Baña es, G. Blanca, J. Güemes, J.C. Mo eno & S. O iz (Eds). A las y Lib o Rojo de la
Flo a Vascula Amenazada de España (pp. 810-811). Mad id: Di ección Gene al de
Conse ación de la Na u aleza.
Smi h, A., P ye , K., Schue pelz, E., Ko all, P., Schneide , H. & Wol , P. (2006). A
Classi ica ion o Ex an Fe ns. Taxon, 55(3), 705-731.
UICN. (2012). Ca ego ías y C i e ios de la Lis a Roja de la UICN: Ve sión 3.1. Segunda
edición. Gland, Suiza: UICN. Recupe ado de: h ps://po als.iucn.o g/lib a y/node/10316
