T aballo de Fin de G ado
Ti o : Lou enzo Fe nández P ie o
lou enzo. e [email protected]
Depa amen o de His o ia Con empo ánea
Cu so académico 2023-2024
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Xeog a ía e His o ia da
Uni e sidade de San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en His o ia
Vol a a Se a de Te zas.
Se a ín Es é ez Ma ínez:
his o ia e memo ia dun
exiliado galego.
Uxía Nie es Es é ez
uxia.nie es@ ai.usc.es
AOS NOSOS MARTIRES
Na hon a dos nosos má i es
que mo e on a loi a ,
e daqueles que os ascis as
o on busca ao oga ,
e os que ma a on no mon e,
na úa ou nun camiño,
ou le a on a a oga
ao Ma ou ao Río Miño.
Dos que ama on an o a Pa ia
e i i on des e ados,
dos que le a on aos cá ce es
e o on ma i izados…
Do po o que pasou ame
e su iu a ep esión,
e dos que seguen loi ando
con a a nosa esp o ación.
Na emig ación. Ou ono de 1978.
Lois An ón.
Resumo: Cando indagamos o acon ecido na Gue a de España, his o ia e memo ia con é ense
en dous en oques necesa ios pa a in e p e a pasado. Ambas se en pa a esca a os ela os da
pe secución e a ep esión sob e os encidos, sob e odo de aquelas pe soas anónimas que non
i e on nin se lles deu oz pa a con a o que i i on. Es e aballo pa e da p emisa de da oz a
un ela o anónimo pa a a ella o pe iplo i al dunha maio ía. Polo an o, analiza emos o exilio e
a ol a ao Es ado español anquis a dos comba en es galegos as a gue a a a és da igu a de
Se a ín Es é ez Ma ínez cuxa ida nos se i á como eixo e eb ado do que moi os galegos
expe imen a on. T á ase de ace unha in es igación his ó ica achegándonos a pa icipación
des es na Resis encia ancesa, así como nos campos de concen ación anceses ou o es adío no
cá ce e. O aballo basea ase na análise das on es p ima ias conse adas pola amilia do suxei o,
como ca as e documen os da época, cun apoio da his o ia o al ecollida a a és de dis in as
en e is as e unha e isión bibliog á ica dos dis in os emas a ados, pa a da cobe u a a odas
as cues ións e pode econs uí a expe iencia indi idual a ez que con ibuí a lóxica do a án
colec i o de comba e a idea de esquecemen o
Palab as cha e: Rep esión, exilio, Gue a de España, Memo ia His ó ica, gue illa.
Abs ac : When we inqui e abou wha happened du ing he Spanish Wa , his o y and memo y
become wo necessa y app oaches o in e p e he pas . Bo h app oaches se e o escue he s o ies
o pe secu ion and ep ession abou he de ea ed ones, especially, abou hose anonymous people
who did no ha e o we e no gi en a oice o ell wha hey li ed. This disse a ion s a s om
he p omise o gi ing oice o an anonymous na a ion o s uc u e he i al jou ney o mos
people. The e o e, we will analyse he exile and he e u n o he F ancois Spanish Es a e o he
Galician comba an s a e he wa h ough he igu e o Se a ín Es é ez Ma ínez, whose li e will
se e as a main axis o wha many Galicians expe ienced. I is a his o ial in es iga ion
app oaching he pa icipa ion o he F ench Resis ance, as well as he F ench concen a ion camps,
o hei s ay in p ison. This hesis is based on he analysis o he p ima y sou ces conse ed by
he subjec ’s amily, as le e s and documen s o he ime, wi h suppo o o al his o y collec ed
h ough di e en in e iews and a bibliog aphical e iew o he di e se opics add essed, o co e
all ques ions and be able o econs uc he indi idual expe ience, while also con ibu ing o he
logic o he collec i e desi e o comba he idea o o ge ing.
Key wo ds: Rep ession, exile, Spanish Wa , His o ical Memo y, gue illa g oup.
ÍNDICE
In odución. B e e es ado da cues ión……………………………………………1
1. An eceden es. A ida an es da gue a…………………………………………….2
2. De campesiño a miliciano: a Gue a de España…………………………………3
2.1 Os segado es galegos………………………………………………………...3
2.2 As milicias popula es Galegas e a B igada de Lís e (1ª B igada Mix a): a
c eación do exé ci o Popula da República………………………………….6
2.3 A educación na F on e………………………………………………………11
3. O exilio a F ancia……………………………………………………………….16
3.1 A Re i ada ………………………………………………………………….16
3.2 O caso de F ancia. Os campo de concen ación: A gèles su Me , Ba ca és e
Ve ne ………………………………………………………………………19
3.3 Ou as u as do exilio galego: a URSS, Amé ica e Á ica………………….22
4. Unha no a gue a. O es ou ido da II Gue a Mundial………………………….24
4.1 A ida despois de A gèles e a pa icipación dos galegos na esis encia
ancesa: os maquis…………………………………………………………24
4.2 A ocupación nazi e a cons ución do mu o A lán ico en Lo ien ……………27
5. A ep esión da amilia. A es igma ización dos oxos……………………………29
6. A ol a a España anquis a no 1944. A “Ope ación econquis a de España”…..36
7. As cá ce es do F anquismo……………………………………………………..39
8. Reg esa a casa. Pa icipación na mili ancia clandes ina na Galiza nos anos 60..44
Conclusións…………………………………………………………………….47
Bibliog a ía……………………………………………………………………..48
Anexos………………………………………………………………………….52
• En e is as……………………………………………………………...52
• A qui os……………………………………………………….……….52
• P oxec os……………………………………………………………….53
• Documen ación…………………………………………………………53
• Fo og a ías……………………………………………………………...60
1
In odución. B e e es ado da cues ión
Es e aballo pa e da p emisa de da oz a unha his o ia anónima, a de Se a ín Es é ez
Ma ínez, a a és da súa expe iencia i al. A pa e da mo i ación de in es iga baixo a
in e p e ación his ó ica, amén a ende ao ínculo que eño co suxei o des e aballo, ao
a a se de meu a ó ma e no ao que coñecín só a a és dos ela os amilia es.
Polo an o, pa e do aballo e á como base a a his o ia o al ecollida a a és de a ias
en e is as a pe soas achegadas ao suxei o como é o caso da súa mulle , a súa illa, un
alumno e un compañei o da mili ancia. Ademais, usa ase como ío condu o unha
en e is a ealizada a Se a ín en 1995 onde na a a súa ida dende o seu nacemen o a a a
da a de ealización. Tamén se eco e á aos egoducumen os conse ados pola amilia
como ca as, o os, cade nos, ano acións, expedien es e in o mes o iciais. Di as on es
deben se emp egadas seguindo un mé odo de aballo axei ado, abo dando o eco dado
dende a pe spec i a c í ica e sendo ben con as adas.
Tamén se eco eu a u ilización dos a qui os his ó icos como o A qui o His ó ico
P o incial de Ou ense ob endo do seu eposi o io dous in o mes cla es pa a o apa ado
de ep esión da amilia. Ou a e amen a consul ada oi o P oxec o In e uni e si a io
de Nomes e Voces, que ecolle di e en es es emuñas pa a dende a o alidade cons uí a
memo ia das í imas (e dos e dugos) a a és da expe iencia pe soal.
O apoio ao ecadado se á a a és da e isión bibliog á ica. Po én, ealizamos unha
in es igación de longa ex ensión no empo así como de di e sos con ex os polo que pa a
cada apa ado é necesa io o a amen o dunha bibliog a ía especializada que analice o
conc e o. Ago a ben, algunhas ob as como La Gue a Ci il de A. Bee o , De Galicia a
Mau hausen de A. Ga ido Fe nández ou a ios dos capí ulos con idos en Víc imas de
la Gue a Ci il coo dinado po J.M San os Juliá, o on ans e sais a di e en es emas
a ados du an e o aballo.
A maio ía dos í ulos emp egados o man pa e da ondada que supuxo o mo emen o
pola memo ia nos anos 90. Son au o es que buscan un con apun o aos ela os o iciais
dando espos a a idea de esquecemen o da época da T ansición e que alan sob e a
manipulación da p esencia do pasado no Es ado español (Pied as Mon oy, 2012:241).
2
Des e xei o, a opamos a pa e do xa ci ado, a ios aballos con apun o a li e a u a ópica
do anquismo como o de P ada Rod íguez (2004), Fe nández P ie o, Míguez e Vila ed a
(2020), Alpe e Ma hews (2021), E ice (2017), Seixas e Fa ías (2009), Ma ins
Rod íguez (2011), A asa (2004) ou Muñoz Sánchez (2016). His o ia o al e memo ia
con lúen coa His o ia social da gue a e da posgue a pa a da cabida a no as pe spec i as
e en oques do con li o e das súas consecuencias ma e ializándose en aballos como os de
Cas illo Gómez e Sie a Blas (2007), Rekalde Rod íguez (2013) ou Pé ez Mo eno (2016),
necesa ios pa a en ia as es emuñas o ais co ela o his ó ico.
1. An eceden es: A ida an es da gue a
Se a ín Es é ez Ma ínez naceu en Te zas, unha aldea do concello de Ca elle, na
p o incia de Ou ense o 15 de se emb o 1912. O illo máis pequeno dun ma imonio de
campesiños, os Pe olos de Te zas, i i ía os anos da súa nenez xun o aos seus dous i máns
maio es, Concepción e Eladio e ou os dous cu máns que queda an o os as a epidemia
da G ipe Española de 1918.
Na súa es emuña o al e eb a a súa ida an es da gue a dándolle unha salien able
impo ancia a súa escola ización, a pob eza que exis ía na súa aldea e a súa es adía en
Á ica no se izo mili a ob iga o io. A súa amilia dedicábase ao cul i o e o lab adío
do campo e o cul i o de iñas máis pa a o au oconsumo que pa a a enda, ao a a se
Te zas dunha aldea p óxima a zona do Ribei o de Cas elo de Miño. As ac i idades
ag ícolas complemen ábanse co ob ido da enda do lei e e os seus de i ados das acas
que había na casa (nunca máis de es) e os ca os achegados polos illos cando comeza on
a desempeña algún o icio.
Acudi á a escola que exis ía na aldea limí o e, San Tomé das Olas, a a os se e anos xa
que a es a idade abandona ía os es udos pa a axuda nas labo es do campo e a man e a
economía da casa. Po én, segui á asis indo a escola pola noi e impa ida polo mesmo
mes e, men es se ía dedicando xa na xu en ude ao o icio de albanel, aínda que el
mani es a que p e e ía a ca pin e ía.
“Polo día aballabamos e pola noi e á escola. Co mesmo mes e. Nese caso iñamos uns
pais…. Non é que osen os meus pais, pe o niso e an dignos de odo ca iño. Eles a escola
3
po encima de odo. E mesmo di ía que ela e a aínda a máis… Ela acía e i . Hai que i
a escola!”
1
O se izo ob iga o io ealiza ao en 1933 des inado en Te úan, Melilla e Ceu a, onde
acaba ía po se i de o denanza na a iación. Es a á alí a a o 1934, engadíndolle a súa
p omoción un mes máis pola Re olución de As u ias. Na súa es emuña o al deixa
en e e que a expe iencia da mili oi posi i a pa a el po pode abandona Te zas e
coñece ou os luga es que non osen a súa aldea de nacemen o, aínda que queda á en
ce a medida desencan ado, ao e que, sal ando as dis ancias, a si uación e a moi
semellan e en ambos os dous con inen es:
“Eu ou con en o, eu que o e mundo. Eu c ía que o ou o mundo e a di e en e a es e.
E dende logo, ben pensado, as mesmas mise ias, as mesmas cousas que había en Te zas,
habías en Ceu a, habías en Te úan e en Melilla”
2
A súa ol a a Galiza, segui á exe cendo de albanel e acendo o aballo do campo men es
que amén i á neses dous e áns a sega a Cas ela pa a gaña un diñei o co que
complemen a a economía amilia . Nas eleccións de ma zo de 1936 o a án an o el
como a súa amilia a F on e Popula , “os López de Ou omu o”
3
, pa a ma cha as segas
no amen e nese mesmo e án con idea de bo a uns 30 días, sen sabe que a da ía en
ol a 23 anos.
2. De campesiño a miliciano: a Gue a de España.
2.1 Os segado es galegos.
“En ón oi cando nós omos a Cas ela, con idea de gana ese diñei o, como dixen nun
p incipio pa a comp a un pan alón pa a a es a da Sea a, pe o encon ámonos coa
Re olución”.
4
1
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
2
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
3
Se a ín iden i ica na en e is a que dispomos aos López de Ou omu o como o pa ido de esque das e aos
Co elas dos Pe ei os como o pa ido de de ei as.
4
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez .
4
Se a ín como an os ou os campesiños galegos a opábase nas segas es acionais de
Cas ela no e án no que F anco deu o us ado golpe con a a II República que acaba ía
de indo na Gue a de España. Ma cha a da súa aldea o mando pa e dunha cuad illa
xun o ao seu i mán maio Eladio, uns cu máns e seu ío “os Moneas” cos cales xa acudi a
o an e io ano e non desgus a a da expe iencia.
5
En éndese que seu ío, ao se a pe soa de
maio idade se ía o maio al, enca gado de chama aos an igos segado es que o ma an a
cuad illa o ano an e io , pa a ol a de no o aos campos cas eláns (Vázquez Ma ínez,
2002:134).
Es e ipo de mig ación empo al a inxía a lóxica do con ex o das zonas mon añosas e
illadas da Galiza como unha das poucas posibilidades de consegui algún diñei o
(Fe nández de Ro a, 2002: 49). É dici , alamos dun p oblema es u u al encellado a
incapacidade do sis ema u al galego de abso be os inc emen os demog á icos den o
dunha economía que e a es i amen e ag a ia (Gá a e, 2002, 56).
As mig ación dos segado es galegos a Cas ela o maban pa e da cosmo isión do
campesiñado e ep esen aban unha es a exia pa a ga an i a supe i encia das súas
explo ación, de xei o que podían libe a du an e un pe íodo de empo unha pa e da súa
o za de aballo, an e a o e demanda es acional de man de ob a ag ícola nou as á eas
máis ou menos p óximas, un desp azamen o que iña xa he dado da Idade Mode na,
cando menos dende o século XVI (Fe nández San iago, 2002, 59). Es a incapacidade
le aba a que non poucos dos segado es que ma chaban a Cas ela osen sol ei os con
pouco ou nulo capi al, a opándose a maio ía deles en e as xen es máis pob es. E an con
odo, máis nume osos e cunha p ocedencia social máis ampla nas pa oquias emo as de
mon aña, sob e odo de Lugo e Ou ense, onde es aban os in e media ios que o ganizaban
as “cuad illas” (Fe nández de Ro a, 2002: 48). Fo maban pa e des a mig ación homes de
ódalas clases e idades, iniciándose no malmen e cos 15 anos. O alis amen o le ábase a
cabo a úl ima quincena de maio polo maio al en cada aldea ou pa oquia en i ude das
no icias ecibidas de Cas ela que daban a coñece en que ase se a opaba a ce eal e polo
an o, cando se debía inicia a súa ecollida (Vázquez Ma ínez, 2002:134). Po én,
con e íanse en ac i idades imp escindibles pa a a economía domés ica amilia onde
5
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido 2.
5
emos como campesiños desen ol ían ac i idades a esanais du an e uns meses ao ano
como os allei os ou a e as ag ícolas pa a ou os, como é o caso dos segado es (Gá a e,
2002, 55).
Es as cuad illas de segado es pe manecían aballando deseguido po Cas ela a Vella e
Cas ela a No a, Es emadu a, Andalucía, máis ou menos un mes, semp e nunhas
condición de aballo e de ida excesi amen e du as. A miúdo unha pa e des es segado es
quedaba máis empo do habi ual axudando nou os labo es como a ecollida de
leguminosas, endimando ou ealizando di e en es o icios polas aldeas e ilas cas elás
que lle e an o ecidos (Fidalgo,2002:28). A sega ca ac e izábase polas malas condicións
labo ais, unha incomple a alimen ación así como inexis en es medidas de p o ección que
p o ocaban ecuen es acciden es labo ais que se non e an conside ados moi g a es pa a
ol a a Galiza, seguíase nas labo es do campo aballando (Fe nández San iago,
1995:199).
No caso do suxei o des e aballo, as ema a a sega, es e puxé ase a aballa na
cons ución dunha es ada nas inmediacións de Vallecas e Pa acuellos del Ja ama, luga
onde se á coñecedo do golpe que es aba a da F anco. Se a ín e uxia ase na casa do
pa ón onde es aba hospedada o es o da súa amilia, a quen lle mani es a a súa idea de
ma cha pa a Mad id pa a de ende a II República:
“Vin alí os mozos coma min de Pa acuellos del Ja ama que iñan boas casas, que iñan
quizais, unha si uación económica moi o mello ca a miña, e ma cha a de ende a
República. Sen pa a . E eu dixen, e eu que ago aquí? O meu debe amén é, unha ez
como nós xa pensa amos un pouco, de ace o mesmo, de de ende a República. E
ma chei pa a Mad id.”
6
Se ben na súa es emuña o al deixa en e e que a súa posición an es da gue a xa
comulgaba cos ideais epublicanos, a i mando o a a F on e Popula nas eleccións do
1936, xa o , como ben di polas medidas do gobe no epublicano que lle a ec a on
di ec amen e a el, a súa amilia e o seu en o no, non emos moi as e idencias sob e se xa
es aba a iliado a algún pa ido conc e o, da o que an o a súa mulle como illa
6
En e is a Se a ín Ma ínez Es é ez.
12
con ido social co que se ca ac e izou a Gue a de España, de xei o que esixe que quen a
sos én adqui a unha conciencia amén social, polo que a cul u a se con i e nun pia
imp escindible pa a le ala a cabo, an o pa a le a a cabo a o mación polí ica como pa a
o alecela (Fe nández So ia, 2007:96). A República en gue a empeña ase sen esca ima
medios en ou o ga a odos os cidadáns unha cul u a, aínda que ose an elemen al que
comp ende a en moi os casos as des ezas ins umen ais básicas. Polo an o, non se
a aba só de liquida unha débeda dos gobe nos epublicanos an e io es coa sociedade,
senón amén que se loi aba con a o anal abe ismo xa que pa íase do con encemen o de
que a educación e a un de ei o máis do indi iduo.
Mais p imei amen e, de pouco si e educa poli icamen e aos soldados, se a maio ía deles
non coñecen nin as p imei as le as. Po iso, quizais sexa o aspec o cul u al un dos máis
des acados do que ace do Comisa iado de Gue a, enca gado eminen e da o mación
polí ica e mili a do exé ci o (Fe nández So ia, 2007:97). Tan o o Comisa iado como as
di e sas o ganización polí icas p opulsa ían coa colabo ación do Minis e io de Ins ución
Pública (MIP) a c eación de e o apoio a nume osos ensaios educa i os e cul u ais que,
nas mesmas liñas de comba e ou na e aga da, p opúñan como in inmedia o a
al abe ización e cul u alización básica da xen e xa que dende os p imei os momen os da
gue a exis ía o con encemen o de que os campos de ba alla, os cua eis, os luga es de
descanso e epouso das opas así como os hospi ais de campaña e an escena ios onde a
educación e a cul u a debían es a p esen es. (Cas illo e Sie a, 2007:181)
As azóns que empuxan ao gobe no epublicano a dedica an os ecu sos polí icos,
humanos e ma e iais como a educación e a cul u a, secunda io en compa ación con ou os
máis u xen es como a supe i encia das pe soas e do mesmo éxime epublicano e an a
pe i encia da República como éxime polí ico e dos alo es que se a ibuían de xei o
di e encial a ho a de en on ala ao ascismo (Fe nández So ia, 2007:97). Ou o dos
a gumen os, menos p agmá icos que axudan a explica es as ansias educa i as e cul u ais
en plena con enda ci il, son as azóns que alan dun no o concep o de sociedade baseado
no p o agonismo do pobo e a súa pa icipación ac i a na ida polí ica do país, deixando
de se un p i ilexio de clase pa a con e e se en popula , en educación e cul u a
p ole a ia, e ixíndose na a ma pa a log a e sos e as i o ias sociais, económicas e
13
polí icas polas que se loi a nas on es de ba alla e na e aga da. (Cas illo e Sie a,
2007:183)
Des e xei o c ea anse as Milicias da Cul u a a comezos de 1937, po esa mesma
necesidade de ace accesible a cul u a ao pobo, dado o p imei o paso da man do Ba allón
Félix Bá zana, eclu ado pola Feda ación Española de T abajado es de la Enseñanza
(FETE) baixo o lema “a cul u a de éndese nos campos de ba alla”, compos o po máis
de 3000 mes es e mes as, es udan es e unciona ios do Minis e io de Ins ución Pública
(Cas illo e Sie a, 2007:185). Des e xei o, endo a ca encia a ni el cul u al que exis ían
no exé ci o en decemb o de 1936 nace o se izo Cul u a do Miliciano. Es as dúas
inicia i as se án o xe me da c eación das Milicias da Cul u a ( MC) c eadas polo dec e o
o 30 de xanei o do 1937.
“Baixo o lume mesmo da gue a, os ó ganos do gobe no lexí imo de España deben de
p eocupa se de da ins ución a aqueles he oicos comba en es do pobo a que un éxime
de op esión p i ou de ecibi ensinanzas máis elemen ais.”
17
Aínda que se ap o ei aba calque a luga pa a le a as a e as de ins ución, os mais
habi uais o on os Rincóns Cul u ais das inchei as, que se conside a on como o g an
ehículo de educación do Exé ci o Popula , po medio do cal os soldados en condicións
de ensina as p imei as le as aos demais ou de inc emen a lles os seus coñecemen o
exe cían de imp o isados ins u o es. As labo es p incipais e an ensina a le e esc ibi
aos soldados anal abe os, a maio ía deles campesiños e e o za os coñecemen os de
aqueles mais a anzados con leccións de Ma emá icas, Xeog a ía, His o ia…Facili aban
lib os e e is as, eci ais poé icos, c eaban escolas, xo nais mu ais en inchei as e
cua eis, cu sos p epa a o ios pa a o iciais, sesións cinema og á icas, emisións de adio,
biblio ecas en hospi ais e cua eis, clases indi iduais e colec i as, cha las e con e encias,
academias e in e nados mili a es así como ep esen acións de ea o e guiñol ( Fe nández
So ia, 2007: 102). Respec o as Milicias Galegas e o aballo polí ico esencial naqueles
momen os no ba allón, San iago Ál a ez, esal a a impo ancia de uni a odos os
milicianos nun obxec i o común pa a o que se o ma an as milicias, cousa nada ácil de
17
F agmen o do Dec e o 30 de xanei o de 1937publicado na Gace a de la República do 2 de eb ei o.
14
log a pa a as ci cuns ancias e ca ac e ís icas sociolóxicas e cul u ais dos milicianos.
Unha das a e as p imo diais oi a publicación dun xo nal que se ise de aglu inan e
polí ico do ba allón empezando a edi a un semina io bilingüe: “El miliciano Gallego”
do cal se publica on 16 núme os. Subsis iu a a que coa cons i ución do Exé ci o Regula
o p opio p og eso cul u al do ba allón e as esixencias dunha labo an i ascis a galega máis
ampla, ixe on que se ans o mase na publicación Nue a Galicia. No xo nal alábase de
p oblemas de o ganización, de disciplina, de écnica mili a elemen al e de cues ións
polí icas elacionadas di ec amen e coa Galiza e amén de o de nacional e in e nacional,
ademais de publica poemas, ela os, epo axes… (Ál a ez, 1989:26)
“Aquel indi iduo que, po exemplo, eu coñecín xen e que non sabía ace unha le a e
chega on a esc ibi po que o mes e, ou o que chamamos da cul u a que ía en cada
compañía collía es, cinco e dáballes clase. Nos sabíamos que e a a gue a, pe o que
nos iñamos que p epa a na ma cha, pa a comba e mello ”
18
Ademais do ca ác e ins u i o das Milicias de Cul u a, es as non es i e on exen as dunha
in encionalidade polí ica, p opagandís ica e ideoloxizan e esixida polo Pa ido Comunis a
xa que en g an pa e impulsou es a o ganización cul u al, e que lle supuxo a descon ianza
de ana quis as e epublicanos (Fe nández So ia, 2007: 103). O Pa ido Comunis a equi ía
que os seus a iliados o an os p imei os e mello es en odo: “Que nós saíamos dunha
ba alla, á escola! Saíamos dou as, á escola!”
19
. Fei o que ixo que o Pa ido es imulase
e p opiciase oda ac i idade educa i a e cul u al a ez que imp egnaba dunha o e
ideoloxización, acendo da educación un mecanismo máis de ansmisión do pode . Aínda
que exis iu manipulación ideolóxica e que as inicia i as o on u ilizadas como
ins umen os de p opaganda, ao mesmo empo al abe izouse, o mouse in elec ualmen e
e p opo cionouse educación que en condicións an du as como as dese con ex o
p oduci on esul ados anxibles na al abe ización e cul u ización de xen es de a pé, xen e
anónima e adicionalmen e esquecida. O p oceso cul u al e educa i o chegou a
in eg a se con na u alidade na ida co idiá das on es a as ándose da pe enza a un
mundo cul o e dis an e (Fe nández So ia, 2007: 110).
18
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
19
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
15
“A xen e es aba concienciada que había que loi a e p epa a nos pa a loi a . Po que
como dicía Dolo es, nós sabemos po que loi amos”
20
Po én es a o mación xa comezaba no acua elamen o dos milicianos. En can o as
Milicias Galegas e o 5º Rexemen o, co pos nos que es i o o suxei o des e aballo,
iniciábase unha dinámica dis in a da an e io . O cua el e a o cua el e as eg as e an de
ob igado cump imen o. O aballo de concienciación polí ica e de ins ución mili a
debían complemen a se pa a que ambos osen e icaces. E sen o p imei o, o segundo e a
o máis di ícil ou de ela i a e icacia. Po que a gue a e a de ca ác e polí ico. A labo de
concienciación esixía es a no cua el, come ancho, du mi nos mesmas ca es e ace
a mesma ida que o es o de milicianos (Ál a ez, 1989: 23).Na escola p epa ábase
ecnicamen e en e 20 e 25 alumnos das dis in as compañías cuns plans de es udo moi
comple os, aínda que elemen ais, sob e apa a os, a mamen o, me allado as, pis olas
au omá icas, explosi os… Tamén había clases sob e His o ia, os an eceden es e ipos de
gue illei o, comple ándose a educación con leccións sob e ins ucións de asal o e pun os
de a aque. ( Rod íguez, 2011: 246).
Ao longo de oda a súa es emuña o al, Se a ín dálle un alo máis que salien able a
educación que puido ecibi po pa e do Gobe no da República e p incipalmen e, polo
Pa ido Comunis a, que lle pe mi iu a campesiños como el, accede a cul u a que an es
semellaba an dis an e e allea. Podémonos a en u a a deduci que se ía g azas a es as
aulas nas inchei as das di e en es ba allas, que mello a ía a esc i u a e a comp ensión
pe mi índolle esc ibi nume osas ca as ao amilia es dende o exilio na F ancia e
pos e io men e no cá ce e, así como espe a o espí i o c í ico e comp ome ido co seu
pa ido e de a idez lec o a que i o ao longo de oda a súa ida semp e buscando
o ma se.
21
Dalgún xei o, a cul u ización du an e a gue a e os ideais epublicanos da
educación como un de ei o, axuda íanlle anos máis a de ao ing esa no cá ce e, a edimi
anos dando aulas como mes e a ez que con inuaba a o ma se du an e a súa condena;
a súa loi a i al con a o ascismo i ía semp e acompañada da loi a po consegui
cul i a se máis.
20
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez
21
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido 2 e Luis Pé ez Cougil.
16
“Eu a ei semp e os lib os mello ca min. Lib os e lib os e lib os! Toda a miña xu en ude
oda, lib os e lib os e lib os!”
22
3. O exilio na F ancia
3.1 A Re i ada
T as a es abilización da on e na ba alla do Eb o p oduci ase a up u a da mesma o 23 de
decemb o de 1938, nunha g an o ensi a le ada a cabo polos nacionais sob e Ca aluña
que ompe a on e epublicana po es pun os. Os es os do exé ci o epublicano que
sos i e an unha ba alla desigual coas o zas do exé ci o nacional xa non puide on
ecompoñe a liña de de ensa polo que se e án ob igados, pa a non se ce cados, a
e i a se ca a a on ei a ancesa de o ma deso ganizada (Solé i Saba é e Villa oya,
1999:259). A oma de Ba celona polas opas anquis as o 26 de xanei o de 1939 supo á
o inicio do éxodo masi o ca a a on ei a ancesa coñecido como a Re i ada.
En e 1936 e 1938 xa se p oduci an es agas de e uxiados españois debido as de o as
epublicanas do e án de 1936 en Euskale ia, unha segunda p o ocada pola caída das
on es de San ande e As u ias en xuño de 1937 e unha e cei a pola campaña de A agón
da p ima e a de 1938 (Bee o , 2015:633). Xa nes a ba alla, du an e a g an o ensi a
ebelde en A agón, o enen e mili a ancés Mo el chama a a a ención do seu gobe no
sob e a si uación que se a eciñaba e que supuña un luxo ine i able de ci ís e comba en es
uxindo ca a F ancia (Ga ido Fe nández,2023:54).Po én a án caso omiso, como amén
pasa án po al o a ad e encia só un mes máis a de do cónsul español en Pe piñán,
alando xa sob e un éxodo masi o na on ei a en e os dous es ados. Des e modo, a al a
de disposi i os pa a ace on e a chegada des es e uxiados non e a xus i icable e non
ixo máis que empeo a a si uación.
Se a ín pa icipa á na ba alla de A agón, conc e amen e na se a de Pàndols e Ca alls
onde se a opaban as Milicias Galegas comandadas po En ique Lís e . Alí se á e ido e
asladado p imei amen e a Camb ils pa a logo se ope ado en Ta agona. De alí le a íano
22
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
17
a Ba celona, ao ba io de Ho a onde i i ía a caída de Ba celona, da II República e A
Re i ada ca a o no e e o país anco.
“Me é onme nunha ambulancia e le á onme a a un luga que se chama Ros, p e o da
F on ei a. E aí eco do, cla o, que había xen e peo ca min, cunha pe na co ada… E
eu, cla o ía amén e ido, co meu caxa iño, como podía. E que íamos come , e había
sacos de azuc e po alí, me íamos a man, collías un azuc e ou o que puideses. Eu xa pasei
a on ei a ca a alá e ido, pola zona es a que se chama Po bou. Polo lado de alá é Po -
Vend es. Pasamos e de alí, ao campo de concen ación de A gelés-su Me .
23
”
Uni íase a in e minable ca a ana de uxi i os o mando pa e dos co pos do exé ci o V e
XV que a a esa on a on ei a po Po bou. O es o de co pos pasa ían po di e en es
zonas da on ei a sendo a 35 Di isión a que cub i ía a e i ada do exé ci o do Eb o e o
XI Co po de Exé ci o, o úl imo en pasa o 13 de eb ei o de 1939 (Bee o , 2015:575). O
Exé ci o Popula mes u a íase no ma humano de homes, mulle es, anciáns, nenos,
unciona ios públicos e au o idade ieis a Segunda República que se di ixían ca a o
no e e ca a F ancia, sendo í imas a a o úl imo día das bombas e me allamen os da
a iación anquis a co apoio da Lexión Cóndo de Hi le (Solé i Saba é e Villa oya,
1999:260).
Ca os, coches, buses, animais e xen e a pé con o ma ían o cad o da Re i ada que
suma ían aos con inuos bomba deos ou as ad e sidades como as inclemencias do du o
in e no que se cinguía sob e o e i o io, a ame, a al a de su icien es medidas médicas
pa a os e idos en comba e e nos bomba deos e as consecuencias psicolóxicas que supuña
o abandono dos oga es, das pe enzas pe soais e a epen ina sepa ación dos amilia es.
(B illas Tomanik, 2018:129). Po én, es e non se ía senón o comezo das súas penu ias xa
que no in e de chega a on ei a es es o on e isados minuciosamen e polos ga das ao
pasa polos con ois on ei izos xa que o obxec i o e a desa ma aos e uxiados, moi os
dos cales iñan pasaxe do Exé ci o Popula (B illas Tomanik, 2018:130).
O gobe no de concen ación ancés de Daladie i o que ace on e a unha ondada de
e uxiados sen que i e a, como ben dixemos a an es, nada p e is o pa a acollela de non
23
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
18
se as medidas des inadas a ga an i a o de e a segu idade no seu e i o io. (Bee o ,
2015:573). De ei o, o p imei o que ixo oi pecha a on ei a a cal e can o en e os días
26 e 27 de xanei o dando unha espos a nega i a a pe ición do gobe no epublicano de
que se au o iza a a pasa a on ei a a 150.000 anciáns, mulle es e nenos que iñan de se
e acuados de Ba celona (Bee o , 2015:574). A is o sumábaselle a nega i a de F anco
as a p opos a do F on Populai e
24
de o ganiza unha zona neu al en e Ando a e Po -
Bou an e a a luencia desmesu ada de ci ís e mili a es, inicia i a a que o éxime de F anco
se negou debido a que iden i icaba aos uxidos como p isionei os de gue a (B illas
Tomanik: 2018: p.131).
Po én, as p esións exe cidas pola g an mul i ude que se concen aba na en ada do país
ixo que o gobe no ancés acaba a po cede e ab i as on ei as na noi e do 27 ao 28 de
xanei o ás mulle es, nenos, anciáns e pe soas en e mas, impedindo o paso de comba en es
e de aquelas pe soas que es aban en idade mili a (Ga ido Fe nández, 2023:58). Non se á
a a o 5 de eb ei o cando se anuncie que os es os do Exé ci o Popula pode ían c uza a
F ancia. Dende o día 28, es ímase que pasa on a on ei a ce ca de medio millón de
pe soas, quedándose a ás unhas 60.000 mil que non chega on a empo e se ían ap esadas
polas opas anquis as (Bee o , 2015:560).
O clima de chegada e acollida des es e uxiados oi can o menos cálido, nunha F ancia
onde a poboación sen ía simpa ía e mágoa pe o amén ce o emo pola imaxe dos oxos
di undida pola p ensa ama ela, que se dedicou a omen a os p exuízos máis mise ábeis
con a os epublicanos españois a quen pin aba con in as acis as, como b u ais
milicianos, a mados a a os den es, con mans cho eando sangue e aca eando sacos cheos
de cálices e c uci ixos p odu o das súas apinas (Bee o , 2015:574).
A uxida ca a a a on ei a ancesa oi ealizada baixo unhas condicións penosas, con
p i acións e cons an es pe igos. Alén diso, e án us adas as súas expec a i as de
segu idade nes e no o país cando sexan í imas de odo ipo de a bi a iedades no paso
da on ei a (B illas Tomanik, 2018:133). Xa na F ancia, aos exiliados ag upábanos en
campos de iage onde e an dis ibuídos nenos, mulle es, anciáns e en e mos a ens ca a
24
Coalición de pa idos de esque da anceses o mada en 1935.
19
localidades do cen o ou oes e de F ancia. Calcúlase que e an sob e uns 170.000 que as
o paso polos campos de clasi icación de P a s de Molló, La Tou de Ca ol, Le Boulo,
Boug-Madame ou A les-su -Tech o on en iados a cen os de acollida e dispe sados po
non menos de se en a depa amen os anceses (Bee o :2015:633). Os homes ci ís en
boas condicións ísicas e os comba en es o on le ados a campos de in e namen o ou
concen ación, onde amén había mulle es e nenos (Ga ido Fe nández, 2023:59), p aias
desoladas na cos a do depa amen o dos Pe ineos O ien ais onde os exiliados
epublicanos ica ían con inados en e a sali e e a humidade a espe a dunha solución do
gobe no de Daladie .
“En F ancia, omos ecibidos po un gobe no epublicano, que iña ben pouco diso
amén, e o p imei o camiño oi i aos campos de concen ación. Ti emos que i alí
o zados.”
25
3.2 O caso de F ancia. Os campos de concen ación A gèles-su -Me , Ba ca és e
Ve ne
O p imei o dos campos que se ab iu a mediados de eb ei o oi o de A gèles-su -Me .
Localizado na p aia, non e a máis que unha ma isma di idida en ec ángulos dunha
hec á ea e odeado de a ame de espiño, onde se di e enciaban dous g andes sec o es: un
pa a ci ís e ou o pa a mili a es (Ga ido Fe nández,2023:59). Ca ecía de auga po able e
non había nada dispos o pa a a hixiene daquelas pe soas que es aban es idas
p eca iamen e, sen ningunha pe enza, sen diñei o, auga e comida. Se a ín ela aba que
pa a el, aqueles campos non uncionaban pa a auxilia aos exiliados, odo o con a io: as
condicións in ahumanas as que e an some idos e o espazo no que e an e idos e ocaba
máis a un ca i e io que a un sinal de axuda: “Os campos de concen ación non son unha
cá ce e, pe o seméllanse bas an e.”
26
Ti e on que cons uí cos es os que encon a on uns poucos ba acóns onde acubilla os
e idos, ca ando o es o bu acos na a ea pa a p o exe se do ío (Bee o , 2015:634). As
epidemias de disen e ía, as p agas de piollos e pulgas, as pneumonías, eb es i oides,
25
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
26
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
20
ube culose, lep a e sa na non a da on en apa ece debido a escaseza e mala calidade
dos í e es, ace as súas necesidades na mesma p aia e e que bebe auga do ma
(Ga ido Fe nández, 2023:60). Se a ín o ma á pa e dos máis de 77.000 e uxiados que
padece on as penu ias do in e namen o en A gèles-su -Me . A súa es emuña sigue a
ónica xe al do eco do de aqueles exiliados epublicanos, no que odos coinciden que
o on a ados como animais: “A nós non nos ecibi on como e uxiados polí icos. A nós
ecibí onnos como esc a os.”
27
O es o de campos de concen ación do su les e como Sain -Cyp ien o on en liñas xe ais
simila es o de A gèles, onde o caos e a al a de p e isións con as aba cos igo osos
disposi i os de ixilancia da Ga da Republicana Móbil, as compañías de i ado es
senegaleses que ixiaban os mo emen o dos in e nos e as pa ullas spa his a cabalo que
debían cap u a uxi i os e de e pe soas alleas (Ga ido Fe nández, 2023:60).
Os p oblemas de amo eamen o que había nes es dous campos le a on ao Gobe no ancés
a c eación dou o campo na p aia de Le Ba ca ès que es aba en mello es condicións
po que acolleu aos que mani es a on a súa disposición de epa ia se en seguida. Po én,
había ba acóns pa a só 50.000 pe soas polo que acabou po supe a se apidamen e o
núme o que se espe aba albe ga a e onde a alimen ación amén e a insu icien e (Bee o ,
2015:635). Pa a ali ia eses campos as au o idades ancesas a a on de con e e en
es ables os campos de clasi icación inicial de A les, P a s de Molló e Bou g-Madame
pe o i e on que desis i po que a xen e mo ía de ío. Tamén se c ea on ou os que
buscaban especializa se: o de Agde (Hé eaul ) pa a os exiliados ca aláns, o de B an
(Aude) pa a os epublicanos de máis idade, o de Gu s (Béa n) pa a os a iado es das
b igadas in e nacionais e os ascos e o de Judes na localidade de Sep onds (Ta n e
Ga onne) pa a ob ei os cuali icados (Pé ez Mo eno, 2015:119).
En can o o campo de Ve ne d’A iège, si uado en e Sa e deun e Foix e a un campo de
ca ác e disciplina io da p imei a gue a mundial. Dunhas 50 hec á eas de ex ensión e
di idido en es sección, o almen e incomunicado do ex e io . Os anceses en ia on alí
aos que conside a on pe igosos pa a a segu idade pública en e eles os memb os da 26
27
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
21
di isión, a an iga columna Du u i e a 150 ex b igadis as in e nacionais que ocupaban a
chamada ba aca dos lep osos. Baixo o gobe no de Vichy, o campo pasou a disposición
dos alemáns que o ees u u a on como se o a un campo de concen ación nazi (Bee o ,
2015:636). As dimensións do d ama do que alaban os censos dos e uxiados galegos
mo i ou incluso a c eación en 1939 dun comi é en Pa ís que colabo aba coa Cen al
Gallega de Ayuda al F en e Popula de Bos Ai es, que chegou a consegui libe a g upos
de in e nados galegos dos campos de concen ación anceses (Gómez Ri as, 2006: 292).
Debemos des aca que nes e con ex o inhumano, os e uxiados epublicanos o on quen
de o ganiza se e po en ma cha ac i idade polí icas, cul u ais e educa i as den o dos
campos. Aínda que a en ada de xo nais es aba es inxida le á onse a cabo il acións
de xo nais e bole íns in o ma i os, g azas en pa e as xes ións do Pa ido Comunis a que
dende o ex e io o ganizou unha ede de dis ibución de publicacións p opias e dou as
como L’Humani é (Ga ido Fe nández, 2023:65). En A gelès-su -Me , Sain -Cyp ien e
Le Ba ca ès edi a anse bole íns esc i os e ilus ados a man des acando Desde el Rosellón
e Ba aca que se con e e on en e dadei os símbolos da esis encia humanis a nun
con ex o de di icul ade mo al, ísica e ma e ial, así como a de ensa da educación e o
cul u al como pia es básicos do idea io epublicano. Des e xei o, ompíase coa
mono onía dia ia, ele ábase o ánimo dos compañei os a ez que se digni icaba a súa
si uación e se di undía, en de ini i a, a cul u a nunha con inuidade das inicia i as
desen ol as dende 1931 (Pé ez Mo eno,2016: 108).
Se a ín ac edi aba es a un ano e medio nes es campos de concen ación aínda que na
es emuña o al que dispomos só a opamos e e encias a es adía no campo de A gèles-
su -Me . Po én, na Lis a de Re ugiados: P o incia de O ense elabo ada po San iago
Ál a ez
28
a opamos que en agos o de 1939 se encon aba no campo de e uxiados de
A gèles su Me 8 bis, asi como no de Ve ne d’A iège (ba aca 43) e no campo de
Ba ca ès.
28
Lis a en iada xun o a unha ca a polos o iciais Henández e Rod íguez di ixida a Lópe Iglesias dende
Ba ca ès e as elacións que eles en ia on de mo os, e idos e desapa ecidos, dos p esen es aínda naqueles
momen os nos campos de concen ación, dos en olados nos ba allóns anceses de aballo dos
P es a a ios Mili a es Ex anxei os en Ál a ez, S. (1989) e Repe o io biobibliog á ico do exilio (2001).
28
e en egados a OT (Muñoz Sánchez, 2022:33). Os españois aballaban an o na
cons ución de búnke s, ba e ías e lanzadei as, xigan escas es u u as de o migón a mado
concibidas pa a p o exe aos U- Boo e das bombas aliadas. A súa cons ución ealizábase
a un i mo ené ico ab anguendo a equipos de a a 10.000 pe soas aballando día e noi e
en quendas de máis de doce ho as (Egido León, 2002:201).
Os aballado es o zados do Mu o A lán ico es aban some idos a unha es ei a
ixilancia, esidindo en campos da OT ins alados en edi icios como cua eis ou
cons uídos no momen o, omando como modelo os campos de p isionei os de gue a,
con ba acas odeadas de a ame de espiño que es aban con oladas po ga das p opios
da OT, soldados alemáns ou xenda mes anceses. Es aban semp e escol ados sendo a súa
u ina du an e meses ou anos limi ada a pouco máis que aballa , come e du mi , con
apenas pode descansa un domingo cada dúas semanas (Muñoz Sánchez, 2022:34).
O como conseguiu escapa da base de Lo ien , coñecémolo a a és da es emuña o al da
súa illa, xa que Se a ín só o compa ía con aquelas pe soas máis achegadas. Segundo o
que nos con a, endo as condicións as que es aban sendo some idos, el e uns compañei os
comeza ían a o ganiza como escapa e pode ol a as o zas dos maquis. Ma a ían a un
soldado alemá e os seus compañei os ins a íano a que uxise el, xa que aza es da ida,
“e a o máis ubio e con ollos azuis”, podendo pasa máis desape cibido en e a ixilancia
nazi. Se a ín en unda íase o axe e sai ía saudando pola po a da base pa a colle un en
e di ixi se a casa dos seus pa óns. Sendo pe seguido polas au o idades, es ando na
es ación de Pe piñán, unha nai endo o que es aba oco endo ins a ía a súa illa a co e
ca a Se a ín como se ose o seu pai, colléndolle ela do b azo como se dunha pa ella se
a ase. Des e xei o, consegui ía subi se ao en e despis a , segundo con aba, as
au o idades que o pe seguían. Es a mos a de solida iedade anónima pe mi iulle a Se a ín
sal a a ida no amen e podendo chega onda os seus pa óns pa a despedi se deles an es
de en ola se nas o zas dos maquis.
38
A epa ación e o ecoñecemen o do que su i on os exiliados españois i á as unha longa
loi a onde de endían se a ados moi o peo que ou os aballado es es anxei os debido
38
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido.
29
a se conside ados polas au o idades alemáns como inimigos polí icos. En 1972 o gobe no
alemán decidi ía eco e as sen encias a o ábeis dos españois an e o T ibunal Supe io
de Xus iza de Ka ls uhe. Os exiliados españois con e idos en semiesc a os polo III
Reich o on o icialmen e ecoñecidos pola democ acia alemá como í imas do nazismo
po mo i os polí icos e compensados economicamen e po el (Muñoz Sánchez,
2022:57).Tamén se ía o caso de Se a ín que chega ía a ecibi un pago po pa e do
gobe no alemá po eses oi o días que es i o aballando en Lo ien .
39
5. A ep esión da amilia. A es igma ización dos oxos
An es de comeza a desen ol e es e apa ado é p eciso des aca unha idea que San os
Juliá des aca no seu lib o Víc imas de la Gue a Ci il, onde insis e que a gue a de 1936
non oi unha gue a como as ou as, senón que oi unha gue a de encedo es e encidos,
alando dunha aniquilación do de o ado (Juliá, 1999:13). Es a necesidade de acaba co
ou o, ex apolouse aos achegados des e; aos seus amilia es, esposas, ma idos, illos,
nais ou pais que o on igual de í imas da iolencia es u u al do anquismo. A ep esión
e o e o apa ellado non o on episódicos senón que se con o ma on como os pia es
cen ais do no o Es ado anquis a (Mo eno, 1999:277). A p emisa da desexada paz só o
oi pa a os encedo es e os seus adep os men es que as pe soas de esque das o on
condenadas a ma xinación social, económica e labo al, sendo p i adas de pode
econs uí as súas idas (Mo eno, 1999:278).
A amilia de Se a ín que o a a oda a F on e Popula en 1936, adicionalmen e de
esque das, non quedou exen a da ep esión sis emá ica que padece on os encidos. De
ei o, nunha pa e da en e is a, Se a ín mani es a que el xa emía polo que lle puidese
acon ece a súa amilia polo o o que exe ce án, pe o máis cando el se alis ou ao Pa ido
Comunis a e as Milicias Galegas, sendo máis g a es as epe cusións que puide an e
sob e eles
40
. Polo an o, os acon ecemen os elacionados coa súa amilia máis achegada
son i ais pa a en ende as consecuencias di ec as que su i on as amilias dos oxos an o
39
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido.
40
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
30
polos seus p opios ac os como pola súa inculación cun pe seguido du an e a gue a e a
posgue a.
P imei amen e, seus pais, e de xei o máis p eciso súa nai Flo inda, xa que o seu pai,
Manuel, mo e a inais dos anos co en a polo que a maio ía das e e encias que emos son
a súa nai, aínda que i i ían ambos os dous a mesma si uación, só que a de Flo inda se ía
máis p olongada. A maio ía dos acon ecemen os dos que ala Se a ín na súa es emuña
o al, coinciden co ela ado pola súa illa e a súa mulle , exis indo un eixo común no que
p edomina, a pa e da ma xinación social a que o on some idos, a ep esión económica
a bi a ia: a casa oi saqueada nos inicios do golpe le ándolles dende oupa a man as e
u ensilios da cociña, non lle deixaban le a a cabo labo es da ida co iá e que e an de
i al impo ancia pa a a economía campesiña ao a a se dos medios de subsis encia como
a ma anza do po co, i ecolle a collei a, elabo a a auga den e…. T a ouse dunha pillaxe
ex axudicial que se ap o ei aba da si uación de p os ación dos de o ados,
pun ualizando Mo eno que a ep esión económica incon olada oi a que máis a ec ou ao
pobo aso, sendo es a unha ealidade que apenas con a con in es igacións (Mo eno, 1999:
344). Falamos polo an o da pe da do de ei o a p opiedade do encido, onde a igu a do
alanxis a oma a au o idade pa a ap opia se dos bens alleos, empuxando a mul i ude de
amilias a indixencia (Mo eno, 1999: 345) e a unha conseguin e ma xinación social e de
iden i icación como a amilia dos oxos ou a casa dos oxos. Ademais, es a iden i icación
ai acompañada da humillación que supoña es a con inuamen e ixiados na p opia
i enda, sen pode pe mi i lles desen ol e a ida con no malidade.
“E acíanlle ga da aí mesmo. Nesa po a, aí. Púñanse aí. Tiña que se dei a á ho a que
dicían os ascis as de aquí de Te zas. Iso que quede ben g a ado. Os ascis as de
Te zas”
41
Es a ci a a pa e de ale nos como exemplo das dis in as penu ias as que es aban suxei os
os encidos, pon en mani es o a impo ancia que lle da o suxei o des e aballo a
iden i ica quen e an os pe pe ado es, algo no que ol e incidi no amen e ao ala da
ep esión que su iu a súa i má, que desen ol e emos máis adian e. Pa a Se a ín é
41
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
31
impo an e sinala que os alanxis as e an os seus p opios eciños, que non e an ningún
elemen o o áneo. Is o ga da elación co que Ped o Pied as Mo oy sinala ao longo do seu
lib o onde no ela o pos e io aos anos da gue a e da posgue a semp e se iden i ica aos
pe pe ado es das sacas, dos espolios e da ep esión con g upos de alanxis as p oceden es
semp e dou as aldeas e localidades, nunca como eciños, con as ando co ela o das
í imas que lle dan nome e apelidos, en moi os dos casos aos p opios eciños (Pied as
Mon oy, 2012: 120). Seguindo es e discu so, a opámonos co expos o no lib o 1936. Un
nue o ela o, onde amén se insis e en que iden i icando aos e dugos pode ase iden i ica
mello as í imas e as azóns que as con e e on en di a ca ego ía (Fe nández P ie o,
Míguez e Vila ed a, 2020:45).
En can o a súa i má Concepción “Concha”, es a exempli ica pe ec amen e a ep esión
a que o on some idas as mulle es de esque das, onde en a en xogo a súa condición
implíci o de mulle . Falamos de que a ep esión das mulle es ai dende o asasina o, se
malladas e encadeadas, así como se obxec o de mul as e pe da do aballo pe o sob e
odo padece on a coe ción e a p esión pa a consegui que se iden i icasen co no o modelo
de mulle que impoñía o anquismo (Ma ins Rod iguez, 2011:144). Concha es a ía
in eg ada no g upo que Ma ía Vic o ia Ma ins Rod íguez iden i ica como as mulle es
colabo ado as dos pe seguidos, xogando un papel undamen al na supe i encia des es e
das súas unidades amilia es sendo elas as que daban a ca a an e as au o idades do no o
Es ado, sendo u ilizadas en nume osos casos como ins umen o de cap u a dos seus
compañei os (Ma ins Rod iguez, 2011:158). En Concha con e xe on se i má de Se a ín
e e ao seu ma ido, Juan Bau is a, uxido po se mes e da República, du an e máis de
seis anos. Debido a is o e ao e dous nenos aos seu ca go, i ase a i i a casa amilia
cos seus pais en Te zas pa a non es a soa. En e moi as das anécdo as do que i o que
pasa Concha odas as on es o ais esal an dúas: o in en o de iolación e a apa.
O episodio do in en o de iolación oco e en Te zas, onde a es emuña de Se a ín ol e
insis i na implicación dos p opios eciños alanxis as
42
, cando Concha e ci ada no al o
da aldea, no Tou abelo, con mo i o de ep esalia po non dici onde es aba escondido o
seu home. Ago a ben, as iolacións a pa e de unciona como un cas igo con iñan
42
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
32
ademais unha ap opiación e con ol dos co pos das mulle es. Xa non e a unha cues ión
de humillación pública, xa que en moi os casos e an ac os ocul ados an o polos
execu o es como polas í imas, senón que iñan que e coa cons a ación do pode o al
sob e as encidas, un símbolo do con ol absolu o que chegaba a aspasa as ba ei as de
algo an p i ado como a súa p opia in imidade (Ma ins Rod íguez, 2011: 162). Nes e
caso, a ag esión non chegou a ealiza se xa que o g upo de alanxis as de Te zas chama a
amén a un g upo do concello limí o e, Cas elo de Miño, onde iña un home que o a
mozo de Concha que ao sabe que se a aba dela, se nega e ameaza ao es o se eles an
algo
43
. Aínda que non cheguemos a sabe con exac i ude o que pasou polas icisi udes da
ansmisión o al, a iolación uncionou como unha ameaza que Concha i o semp e
p esen e esul ando un modo de acoso das o zas anquis as.
O ou o dos episodios, o do apado do cabelo, en a den o do cas igo público que se
impuxo sob e as mulle es, o espec áculo das apadas que e an ob igadas a pasea pola úa
cun ca el as cos as de “Po oxa”, inxe i acei e de ícino, ademais de acelas limpa a
ig exa, ega as casas das no as au o idades ou ba e as úas (Mo eno, 1999:365). O
apado de cabeza e a un ac o de iolencia que iña luga no es ei o ecido da comunidade
de eciños cons i uíndose como unha iolencia de p oximidade (Vi gili, 2006:365).
Descoñecemos se Concha i o que pasa po es e paseo das calumnias, mais o que si nos
con an as on es o ais é que a le a on a apa a Celano a
44
, pa a que quedase ma cada. A
pesa de odas as abas que lle puñan as au o idades ascis as, Concha log ou man e a
amilia du an e os seis anos que es i o escondido o seu ma ido, ap o isionándoo a el e
p ocu ando que non o a opa an. Moi as das a des de Concha consis ían en i coa me enda
ao mon e, men es o g upo de alanxis as a seguían pensando que ía onde o seu home,
pa a que es e puidese baixa do aiado pa a come algo ou e aos seus illos.
45
Concha e
a súa nai Flo inda, súmanse a lis a de nomes das an as mulle es galegas anónimas que se
cons i úen como as í imas silenciosas e silenciadas da esis encia an i anquis a, que
43
En e is a Luis Pé ez Cougil. Os da os que coñece o en e is ado o on ecollidos po el mesmo nunha
en e is a ealizada ao illo de Concha, Eladio.
44
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido e Saladina Ga ido Mon e o.
45
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido.
33
ademais de su i a ep esión p opia do anquismo sumóuselles a ep esión especí ica de
xéne o, de se mulle , iú a ou nai dun encido (P ada, 2011: 199).
En can o ao seu ma ido, Juan Bau is a Ga cía A aujo
46
es e o a mes e da República e
p esiden e da mesa nas eleccións da República, mo i o polo cal segundo as on es o ais
o a pe seguido. Ago a ben, a is o suma íaselle o ca go de p esiden e da Sociedad
Ag a ia de San Tomé, pe encen e a UGT e a súa a iliación o PSOE da os ecollidos no
lib o His o ia do Mo emen o Ob ei o Socialis a en Ou ense (1895- 1936) de F ancisco
Ja ie Quin as Fe eño. Tamén apa ece mencionado no lib o de Julio P ada Rod íguez,
Ou ense 1936-1939. Alzamen o, gue a e ep esión onde se iden i ica como un dos
esque dis as ugados máis buscados do concello de Ca elle. G azas a es es dous lib os
chegamos ao expedien e de Responsabilidades Polí icas de Juan Bau is a que se a opa no
A qui o His ó ico P o incial de Ou ense no que puidemos comp oba que se lle ab ía un
expedien e a 28 de xullo de 1941, es ando o ci ado en igno ado pa adoi o e sendo
acusado de se undado en di a localidade dunha sociedade de ca ác e ex emis a,
dedicándose semp e a p opaganda de ales ideais e que en al sociedade ose inculcado
o comunismo, chegando a se elixido P esiden e da mesma. Como mes e ensinaba aos
nenos ideas con a ias a educación ca ólica e ao inicia se o Glo ioso Mo emen o
Nacional desapa eceu do seu domicilio, dicíndose que se encon a no es anxei o aínda
que se descoñece a súa ac ual esidencia”.
47
Es e expedien e pa ía da Lei de Responsabilidade Polí icas lanzada o 9 de eb ei o de
1939 que se baseaba na sanción económica e na p i ación de bens, un a aque que se
concibía como un esca men o e como un mé odo de p esión pa a disuadi de me e se en
polí ica con e éndose na e en e legal e xudicial do espolio económico dos encidos
(Mo eno, 1999: 343).
Os seis anos que es á escondido, esponde po el a súa mulle Concha xa que ao longo do
expedien e emos como é ela a que se enca ga de paga a mul a de 200 pese as que lle é
46
Vemos necesa io con a a his o ia de Juan Bau is a pola súa boa elación con Se a ín, como queda
pa en e nas nume osas ca as que lle esc ibe dende o cá ce e ou acendo mención a el (doc. 3) e pola súa
pe enza ao núcleo amilia que su e no seu conxun o a ep esión.
47
AHPOU: TRRP, C-7181, p.31.
34
impos a e como en a educi a sanción de des e o de 80 quilóme os pa a desen ol e
a súa p o esión es ando p imei o oi o anos inhabili ado.
48
A di e encia do que pensaban
as au o idades anquis as de que Juan Bau is a se a opa no es anxei o, es e pasa á os seis
anos agochado no aiado da casa amilia de Te zas así como na casa dun alumno que
i ía na aldea limí o e do Ca ballal, acollido po es e neno e mais a súa nai.
49
En 1942,
Juan Bau is a eapa ece e emos como é el o que esponde ao T ibunal, nunha causa que
se alonga a a 1949 onde in en a consegui o indul o. Po én, a úl ima esolución man e á
a inhabili ación e os 80 quilóme os de des e o endo que comeza a da clases
p imei amen e en Lugo an es de pode ol a pa a a súa aldea.
Falamos da depu ación que su iu o co po de Maxis e io den o da ep esión labo al,
endo un cla o compoñen e de ep esión ideolóxica de i ado da Ig exa: demonizouse a
escola epublicana e aos mes es libe ais, esque dis as ou abe os a mode nidade pa a que
a no a ensinanza queda a supedi ada a mo al c is iá e ao pa io ismo anquis a (Mo eno,
1999:362)
Po úl imo emos ao ou o i mán de Se a ín, Eladio que o maba pa e da mesma cuad illa
que se a opa segando nas inmediacións de Mad id cando en luga o golpe us ado de
F anco. En can o a pe ipecia de Eladio non demos chegado a unha econs ución o al dos
ei os po al a de in o mación. As on es o ais que dispomos azan odas un mesmo
pe co ido: Eladio ol a pa a Galiza co es ou ido da gue a, acúsano ao chega aquí de
“se espía” de Se a ín polo que é le ado p eso a Á ica a ios anos. Es a da o de es a
en Á ica é mencionado an o po Se a ín na súa es emuña, como po Flo inda Es é ez
Ga ido, e mesmo polos ne os de Eladio
50
. Ago a ben, na en e is a ealizada a Luis Pé ez
Cougil, es e salien a dous da os no os: as chega a súa aldea da sega e se ap esado po
se simpa izan e do seu i mán é en iado p imei amen e ao cá ce e de Celano a pa a se
asladado a San iago de Compos ela e logo ema a dous anos en Á ica.
51
Todos os
en e is ados descoñecen as da as na que puido acon ece is o ademais de e en común
48
AHPOU: TRRP, C-7181, p.87.
49
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido e Luis Pé ez Cougil.
50
T a ouse dunha con e sa in o mal da que non hai exis o, mais conside ase impo an e pola
coincidencia dos ela os.
51
Os da os manexados polo en e is ado p ocedían dunha en e is a ei a po el a un sob iño de Eladio xa
alecido no momen o de elabo ación des e aballo.
35
o da o de Á ica. Po én, F anco non mandou ao cá ce e a ninguén a Á ica polo que se
Eladio ema ou a ios anos en Á ica i o que se a a és dou o pe co ido.
Pode iámonos a en u a a es ablece un hipo é ico pe iplo no que as es a no cá ce e
en Celano a e se asladado a San iago de Compos ela consegue escapa e adhe i se ao
exé ci o epublicano pa a c uza , como xa alamos con an e io idade, o 5 de ma zo dende
Ca axena ca a A xelia e cae nos campos de concen ación que se es ablece on alí.
Aínda que non conseguimos a opa ningunha documen ación sob e a súa es adía no
cá ce e de Celano a nin no de San iago de Compos ela si con amos cun Expedien e de
Responsabilidades Polí icas abe o o 24 de xuño de 1941 no que se lle impu a se un
ex emis a des acado e p opagandis a do ma xismo.
52
Aínda que es a impu ación axuda
a co obo a pa e do ela o o al, en ningunha pa e do expedien e se ai e e encia a
es adía de Eladio no cá ce e nin de Celano a nin de San iago. Ademais a da a de 1941
esúl anos can o menos con adi o ia coa hipó ese da es adía nos campos de
concen ación da A xelia xa que es es non o on libe ados a a a chegada dos Aliados a
Á ica en no emb o de 1942, non sendo pechados a maio ía dos campos a a 1943 (F anco
Fe nández e Rolandi Sánchez-Solís, 2016:97). Polo an o ou conseguiu escapa dun
des es campos pa a es a en 1941 decla ando an e o ibunal xa que é el o que esponde
du an e odo o p oceso da causa que se es ende a ios anos, ou o seu pe co ido oi ou o
que descoñecemos. Ademais amén a opamos no expedien e de Eladio a decla ación de
habéndolle so p endido o Mo emen o na p o incia de Mad id, a onde o a pa a ealiza
as aenas da sega, an p on o i o ocasión , o que sucedeu en ou ub o, si mal non eco da
en 1936 pasouse pa a a zona nacional, a cuxas au o idades se p esen ou.
53
Es á pode ía
se unha das ou as opcións de como consegui ía chega a Galiza máis ningunha das
on es a menciona, polo que podemos descon ia de que o a unha es a exia pa a
con ence as au o idades anquis as pa a non e que paga a sanción económica impos a
polo T ibunal, que inalmen e acaba po indul á selle debido as es emuñas de dous
52
AHPOU: TRRP, C- 7207/04, p.13.
53
AHPOU: TRRP, C- 7207/04, p.99.
36
eciños a a o del desmen indo que e a un p opagandis a do comunismo e que non iña
ca os e he dades pa a su aga a sanción.
54
Des e xei o, non podemos chega a unha dedución inal do que lle puido oco e
e dadei amen e a Eladio, aínda que esul a can o menos signi ica i o que odas as on es
o ais coincidan no elemen o de es adía a ios anos en Á ica aínda que non log a amos
a opa como puido chega alí e cad alo c onoloxicamen e co ecollido no expedien e.
6. A ol a a España anquis a no 1944. A “Ope ación econquis a de España”.
A comezos de 1944, o XIV Co po do Exé ci o de Gue illei os na Resis encia xa
con olaba a odas as unidades españolas en 31 depa amen os do su de F ancia e g azas
as súas inicia i as mili a es e a inhibición dos demais pa idos polí icos, o PCE puido
alcanza unha ce a hexemonía naquela zona dende p incipios de 1943. En maio de 1944
a UNE (Unión Nacional Española) eo ganizou o seu b azo a mado e cambiou o nome de
XIV Co po do Exé ci o de Gue illei os polo de Ag upación de Gue illei os Españois
que con aba cun ó gano de p opaganda chamado Reconquis a de España, que oi
apa ecendo con pe iodicidade mensual (Bee o , 2015:662). En 1944 con mo i o do
oi a o ani e sa io do 18 de xullo pedíase: “Vol e a España po odos os medio que
emos a nosa disposición pa a e o za e acele a aínda máis a loi a in e io na nosa
pa ia… e ecupe a as a mas pe didas cando en amos en F ancia que nos pe mi i án
eo ganiza o noso exé ci o pa ió ico pa a a econquis a de España” (Bee o ,
2015:663).
T as a libe ación de F ancia, en agos o de 1944, o PCE o único pa ido como al que op ou
pola loi a a mada, acome eu dous p oxec os pa a a econquis a de España, c is alizados
nunha asemblea de comba en es e polí icos do Pa ido Comunis a en Toulouse (Llo ens
Cas illo, 1983:430). P imei amen e in adila a a és dos ales pi enaicos cunha pequena
o za con a F anco e logo in il a pequenos g upos de gue illei os pa a que enlaza an
cos uxidos e cons i ui án con eles o ganizacións o mais de esis encia e p o oca an así
54
AHPOU: TRRP, C- 7207/04, p.153.
37
nos Aliados unha simpa ía que lles le a a a unha acción máis decidida con a o éxime
anquis a (Bee o , 2015:665).
O paso da on ei a nese momen o conc e o a endía as condicións exis en es na F ancia
onde einaba un clima xe al de unanimidade iun alis a, onde os epublicanos españois
que o an an cla es na loi a con a as opas nazis e an es emuñas da coope ación e
axuda da poboación ancesa polo que c ían pode epe i no e i o io español a loi a que
sos i e an na F ancia e lles le a a a i o ia (Llo ens Cas illo, 1983:433). En elación a
is o, Pe ec o Lo enzo Cal iño edac a nas súas memo ias como no axec o ca a o Val
de A án: “nalgunha que ou a ila ecibíannos con aplausos, como he oes da libe ación,
po que aínda que au odisol os e odo le abamos os nosos uni o mes mili a es coas
conseguin es g adacións” (Lo enzo Cal iño:2009,141).
No mes de se emb o o di ixen e comunis a Jesús Monzón, sec e a io polí ico do Pa ido
Comunis a, deu a o de de in asión a a és do al de A án, na p o incia de Lleida coa
idea de es ablece alí unha especie de pon e que pe mi i á o ganiza un gobe no de unión
nacional pa a encabeza o le an amen o con a F anco que debía de p oduci se en oda
España. Da ope ación enca gouse a 204 Di isión que só cons aba de en e 3.500 e 4.000
comandados polas opas de López To a que o 19 de ou ub o as seis de mañá c uza on
a on ei a le ando a cabo pequenos a aques en di e en es pun os dos Pe ineos (Bee o ,
2015:665).
“Nós andabamos de noi e, que e a du o e de día es abamos quie os a a encon a un
enlace que nos iñe a ecolle , pa a le a nos de no o a un si io de pa ida que xa es aba
p ognos icado.”
55
Nos p imei os momen o conseguiuse chega a pene a unhas decenas de quilóme os
chegando a ocupa pequenas poboacións e oma algún cua el da Ga da Ci il acendo
300 p isionei os. As opas de i é onse coas chegada de 40.000 soldados comandados po
Yagüe, Ga cía Valiño, Monas e ios e Mosca dó p oducíndose a e i ada o 28 de ou ub o.
Á al a de e ec i os, a mala coo dinación cos enlaces e as delacións dos con iden es da
Ga da Ci il a chegada dos maquis as aldeas e ilas (Lo enzo Cal iño:2009, 138),
55
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
44
A pesa de que a súa amilia comeza a a busca como consegui un indul o pa a educi
os 30 anos de p isión que lle o an impos os
71
, a acción amilia non acada ía os seus
oi os. Os indul os se íanlle concedidos o 17 de se emb o de 1954 coa edución da 6ª
pa e da pena e o 31 de decemb o de 1958 amén coa edución dunha sex a pa e da pena.
72
O p imei o a endía ao Dec e o de Indul o Xe al con mo i o do Ano Ma iano e do Ano
Xacobeo p omulgado o 25 de xullo de 1954 e o segundo a ele ación ao pon i icado de
Juan XXIII en ou ub o de 1958. A es es indul os sumábaselle a edución de anos polos
aballos ealizados no cá ce e. Es e mecanismo a endía a azón dun día de ebaixa po
cada dous aballados. Po én, moi as es emuñas alan amén que o sis ema e a unha a ma
de dob e ío xa que se ía amén pa a chan axea aos p esos esixindo submisión e bo
compo amen o xa que non odos log aban acu a a súa condena median e o aballo
(E ice, 2017: 192). Finalmen e, Se a ín se ía pos o en libe dade condicional o 26 de
xanei o de 1959 as pasa 16 anos p eso.
8. Reg esa a casa. Pa icipación na mili ancia clandes ina na Galiza nos anos
60.
“Eu cheguei aquí e oda a miña ilusión e a encon a a miña mamá, po que o meu pai
mo e a es ando eu no cá ce e. Encon ei aquí a unha mulle de oi en a e ca o anos. E
bueno, xa podedes imaxina , encon ei aos meus i máns. E cla o, odos eles con ándome
oda a mise ia que houbo aquí con eles, po que o on pe seguidos po min. Non po nada,
po min, que eu se e que e a o e o pa a es a xen e!”
73
Se a ín chega ía a Te zas con 47 anos. Comeza ía a i i na casa amilia xa que os seus
i máns decidi an deixa lla a el, i indo coa súa nai a a que es a aleceu un ano despois
da súa chegada.
74
Ao pouco coñece ía a Saladina Ga ido Mon e o, unha cos u ei a dunha
aldea p óxima, que se con e e ía no seu g an amo e pa ella de baile incondicional coa
que casa ía e e ían a súa única illa Flo inda, es ablecéndose a no a amilia na casa de
Te zas.
71
In o mación ecollida na ca a, doc. 5 do anexo des e aballo.
72
In o mación ecollida no documen o, doc. 9 do anexo des e aballo.
73
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
74
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido.
45
Ao es a en libe dade condicional debía p esen a se, p imei o cada semana e despois
cada mes, no cua el da Ga da Ci il de Ou omu o du an e oi o anos, ademais de ecibi
a isi a cada semana dunha pa ella de ga das ci ís a p opia casa.
75
Is o o ixinaba g a es
p oblemas labo ais, pois os exca ce ados non podían acep a aballos a ce a dis ancia da
aldea (Mo eno, 1999: 299). Se a ín comeza ía a aballa dando clases no salón da súa
casa a que acudían os apaces e apazas da aldea e de San Tomé pa a o e o zo do
ap endido da escola. Unha mesa cun xad ez, un globo e áqueo e un chinei o cun can os
lib os, Luis Pé ez Cougil que oi alumno de Se a ín, eco da que é onde se desen ol ían
as leccións, acompañado de en e 10 a 15 apaces, du an e os meses que es i o exe cendo
como mes e de apoio.
76
Po én, es a p imei a expe iencia labo al se íalle p ohibida polo
alcalde do concello naquel momen o po usa a mala conduc a.
77
A pesa da p ohibición,
segui á a da aulas clandes inas sob e odo de ancés a aqueles eciños que ma chaban a
emig ación ca a países ancó onos. Dedica ase a un no o o icio exe cendo de albanel,
aínda que ao pouco amén llo p ohibi án endo, segundo a súa es emuña o al, que i paga
unha mul a a Ou ense. Debido as abas que se lle es aban impondo, consegui ía
inalmen e ab i unha pequena enda xun o a súa mulle no baixo da súa casa en 1966 que
se ía o sus en o da amilia xun o co ob ido do aballo do campo e da enda do lei e das
dúas acas que c iaban
78
. En elación a is o, é cla e a igu a da súa mulle Saladina, sendo
ela en moi os pe íodos o sus en o económico do núcleo amilia cando a Se a ín se lle
p ohibía aballa .
En can o a ma xinación social que puide on su i , sob e odo nos p imei os anos as
ol a do cá ce e, a súa mulle Saladina sinala episodios como o dun eciño i a lle o
ca o cheo de he ba ou encon a se sós cando ían a ei a e a xen e que os acompañaba
dispe sa se pa a non se is os xun o a eles,
79
un exemplo cla e do medo que seguía
impe ando nos anos 60 na Galiza anquis a. Po én, é pa adóxico a solida iedade que
75
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido.
76
En e is a Luis Pé ez Cougil.
77
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
78
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido.
79
En e is a Saladina Ga ido Mon e o.
46
amén mos a on pa e dos eciños que manda on aos seus illos as aulas impa idas po
Se a ín nada máis chega do cá ce e, coñecéndose o isco de se elacionado con el.
No plano polí ico segui á a mili a clandes inamen e no PCE, nun con ex o onde os
comunis as aínda comezaban a asoma a cabeza as a de o a da gue illa de Ou ense en
1949. Des e xei o se á a pa i de 1960 cando o pa ido comece a p og esa
cuan i a i amen e e pe ecciona a súa o ganización, pe o non de o ma con inua e
xe alizada (E ice, 2017: 100). Os clandes inos lían Mundo Ob e o e sin onizaban a adio
Pi enaica, ecibían e impa ían consignas ou ixaban aco dos pa a a acción a a és das
ci as ápidas ou se e a posible de eunións. Facían p oseli ismo cos compañei os de
aballo e amigos, ep oducían pan le os e olios, dis ibuían p opaganda e cando a
si uación o pe mi ía impulsaban e secundaban olgas (E ice, 2017: 99). Se a ín acudía as
eunións clandes inas do PCE a Ou ense a ez que na cociña da súa casa se ealizaban
polas noi es eunións pa a epa i pasquíns e p opaganda e ealiza algunha que ou a
acción xun o cun cu a de Ribada ia do que descoñecemos a iden idade e cun xo en
médico de Ou ense, Manuel Peña Rey
80
. Es e na a na súa es emuña o al como u ilizaban
as ei as que se ealizaban nas di e en es ilas e aldeas pa a busca con ac os ou mesmo
da algún que ou o mi in, polo que puido se aquí onde en ou en con ac o con Se a ín
as ol a es e do cá ce e.
81
Se a ín Es é ez Ma ínez i i á o es o da súa ida en Te zas. Mili a á no PCE a a os
seus úl imos días, ela ándolle semp e a súa illa e a quen o quixe escoi a o que lle
acon ece a a el e os seus compañei os, man éndose ac i o nas inicia i as que podía exis i
de memo ia a a o seu alecemen o o 12 de decemb o de 1998.
“ Nós aballamos como comunis as nesas comunas po que iñamos unha con icción moi
g ande. Que iña que se así. Po iso loi ei eu. Po iso es aba eu. E deino odo po iso. E
o empo se á es emuño.”
82
80
En e is a Flo inda Es é ez Ga ido.
81
En e is a Manuel Peña Rey.
82
En e is a Se a ín Es é ez Ma ínez.
47
Conclusións
Pied as Mon oy ecalca na súa ob a que a memo ia acuñada a a és da expe iencia,
únese a memo ia he dada a a és da adición dos eco dos dos nosos maio es
con e éndose es es en ela os das his o ias dos nosos an epasados (Pied as Mon oy,
2012:264). Des e modo, es e aballo p esen a unha igu a anónima cuxo pe iplo i al
es i o ma cado pola loi a con a o anquismo e o ascismo. Vemos como hai un elemen o
que se man én ao longo de odas as e apas polas que pasa Se a ín e que o suxei o lle da
un alo máis que salien able: a educación e a cul u a. Dende a súa en ada nas milicias,
o pe íodo que pasa no cá ce e ou os seus úl imos anos de ida o a án de sabe acompañou
semp e a Se a ín, cons i uíndo unha cons an e no seu pe co ido i al e sendo cla e na
con igu ación da súa conciencia social.
Es e aballo busca suma unha no a es emuña ao conxun o das expe iencias de i adas
da Gue a de España, coas súas ca ac e ís icas especí icas en cada caso, que como
puidemos e ao longo des e aballo, adhí ese a expe iencia común de pe secución e
ep esión, azando uns camiños que aínda que non o on coinciden es en ce os
aspec os, cons i uí on o ma co xe al do exilio dos epublicanos galegos. Un caso que
amén axuda a expo que pa a moi os comba en es que ema ase a gue a non supuxo o
in da súa loi a, endo unha cla a con inuación des a na II Gue a Mundial e nas gue illas
en F ancia.
Ademais busca suma se, sen busca se ca egó ico, a con ibución dende a memo ia e o
eco do das on es o ais axudando a cons uí a memo ia colec i a, po medio das
i encias e expe iencias colec i as nun empo e ci cuns ancias conc e os. Polo an o, a
a és do a amen o da ida de Se a ín Es é ez Ma ínez le ouse a cabo unha indagación
den o do e eo da memo ia que es á supedi ada ao esquecemen o signi ica i o a ec ando
as pe soas como suxei os indi iduais e como suxei os his ó icos, que an ecendo un no o
discu so, con o mando unha ealidade di e en e (Vidal Cas año, 2004:39). Ademais a
inculación es ei a que eño co suxei o do aballo e a miña labo como his o iado a
lé anme a de ende a necesidade desa dob e cu a do pasado pa a a supe ación de di o
auma an o polo co po social como po pa e dos p o esionais da His o ia, o ecendo ao
conxun o da cidadanía unha mensaxe a as ada do also, encellada o au én ico e que
48
busque os sendei os do pedagóxico (Fe nández P ie o, Míguez e Vila ed a, 2020:142).
Unha dimensión e o zada pola nosa a e a como his o iado as cando eelabo amos
pos e io men e es es discu sos, nun apo e a memo ia his ó ica da esis encia
an i anquis a pa a supe a es e esquecemen o sis emá ico o que es i o sumido du an e
un longo empo o noso pasado ecen e.
BIIBLIOFRAFÍA
• Alpe , M e Ma hews, J. (2021). “Sin O as a mas que la ba e a de sus pechos:
Las columnas a madas epublicanas en la ase de milicias de la Gue a Ci il española.”
en Ma hews, J (ed.), España en Gue a. Sociedad, cul u a y mo ilización bélica 1936-
1944. Mad id: Alianza edi o ial.
• Ál a ez, S. (1989). Las Milicias popula es gallegas : un símbolo de la Galicia
an i anquis a : ensayo his ó ico / San iago Al a ez ; es imonios, Manuel López
Iglesias... [e al.].Sada: Ediciós do Cas o.
• A asa, D. (2004). La in asión de los maquis. Ba celona: Belacq a.
• Bee o , A. (2015). La Gue a Ci il española. Ba celona: C í ica.
• B illas Tomanik, G. (2018). “La Re i ada (1939) e o exílio epublicano no campo
d’ A gelès-su Me ( F ança) na na a i a au obiog á ica de um exiliado español”, Re is a
B asilei a de Pesquisa Au obiog á ica, nº7, pp. 126-145.
• Cas illo Gómez, A. e Sie a Blas, V. (2007). “Si mi pluma alie a u pis ola.
Adquisición y usos de la esc i u a en los en es epublicanos du an e la Gue a Ci il
española”, Aye , nº3, pp. 179-205.
• Egido León, A. (2002).“ Republicanos españoles en la F ancia de Vichy: mano de
ob a pa a el in aso ”, Aye , nº46, pp. 189- 208.
• E ice, F. (2017). Mili ancia clandes ina y ep esión: La dic adu a anquis a
con a la sub e sión (1956-1963). As u ias: T ea.
• Fe nández So ia, J.M (2007). “Inicia i as de al abe ización en la España
epublicana du an e la Gue a Ci il”, T ansa lán ica de educación, nº 2, pp. 94-111.
49
• Fe nández de Ro a y Mon e , J.A (2002). “Segado es galegos en Cas ela” en VVA
e Consello da Cul u a galega (ed.), Galicia e a sega en Cas ela ó longo dos empos.
San iago de Compos ela: Consello da Cul u a Galega.
• Fe nández San iago, M.X (1995).“Da Te a Chá a Cas ela. As mig acións
es acionais dos segado es galegos no século XX”, Es udios Mig a o ios, nº 1, pp.170-
203.
• Fe nández San iago, M.X. (2002). “Un au a Cas ela: os sei u ei os da Te a
Chá” en VVA e Consello da Cul u a galega (ed.), Galicia e a sega en Cas ela ó longo
dos empos. San iago de Compos ela: Consello da Cul u a Galega.
• Fidalgo San ama iña. J. A. (2002). “Campesiños galegos e as segas en Cas ela”
en VVA e Consello da Cul u a galega (ed.), Galicia e a sega en Cas ela ó longo dos
empos. San iago de Compos ela: Consello da Cul u a Galega.
• F anco Fe nández, F. J. e Rolandi Sánchez- Solís, M. (2016), “De Ca agena a
Bize a: El exilio en Túnez del alcalde Pé ez San José”, Cuade nos Republicanos, nº 93,
pp. 61-106.
• Gá a e Cas o, L. A (2002). “Os segado es galegos no con ex o da emig ación
es acional galega adicional e desde as condicións es u u ais que posibili a on a súa
exis encia” en VVA e Consello da Cul u a galega (ed.), Galicia e a sega en Cas ela ó
longo dos empos. San iago de Compos ela: Consello da Cul u a Galega.
• Ga cía Ramí ez, I. (2018). “El maquis. Gue illa an i anquis a”, Publicaciones
Didác icas, nº 90, pp. 448- 466.
• Ga ido Fe nández, A. (2023). De Galicia a Mau hausen. Vigo: Galaxia
• Gildea, R.(2016). Comba ien es en la somb a. La his o ia de ini i a de la
Resis encia ancesa. Ba celona: Tau us.
• Gómez Ri as, I. (2006). “ O exilio en Eu opa. A delegación do Consello de Galiza
en Pa ís” en Núñez Seixas, X. M. e Cagiao Vila, P. (eds), O exilio galego de 1936,
50
polí ica, sociedade, i ine a ios. Sada; A Co uña: Ediciós do Cas o; San iago de
Compos ela: Consello da Cul u a Galega
• Juliá, S.(1999). “De gue a con a el in aso a gue a a icida” en Juliá, S.
(coo d), Víc imas de la Gue a Ci il. Mad id: Temas de hoy.
• Lo enzo Cal iño, P. (2009). Os pasos pola ida dun comunis a galego. Vigo: A
nosa Te a.
• Llo ens Cas illo, C. (1983). La p ime a década. Una apo ación al p oceso
polí ico e ideológico del anquismo y a la his o ia del pa ido comunis a de España.
Valencia: Fe nando To es.
• Ma ín Valencia, A. (2019). Españoles en la esis encia ancesa 1940-1945.
Ba celona: Uni e sidade de Ba celona.
• Ma ins Rod íguez, M.V (2011). “Capí ulo V: A ep esión anquis a sob e as
mulle es” en De Juana López, J. e P ada Rod íguez, J. (eds), As mulle es en Galicia no
século XX. Vigo: Edi o ial I indo.
• Maude, J. (2008). “Las iolencias sexuadas de la gue a ci il española: pa adigma
pa a una lec u a cul u al del con lic o”, His o ia Social, nº 61, pp. 89-107.
• Mo eno, F (1999). “La ep esión en la posgue a” en Juliá, S. (coo d), Víc imas
de la Gue a Ci il. Mad id: Temas de hoy.
• Muñoz Sánchez, A. (2022). “Los abajado es gallegos de la Alemania nazi” en
Domínguez Cas o (coo d), En e o e cei o Reich e os aliados. Galicia e a Segunda
Gue a Mundial, San iago de Compos ela: Consello da Cul u a Galega.
• Núñez Seixas, X. M (2006). “In ine a ios do des e o: sob e a especi icidade do
exilio galego 1936” en Núñez Seixas, X. M. e Cagiao Vila, P. (eds), O exilio galego de
1936, polí ica, sociedade, i ine a ios. Sada; A Co uña: Ediciós do Cas o; San iago de
Compos ela: Consello da Cul u a Galega.
51
• Núñez Seixas, X. M. e Fa ías R. (2009). “T ans e ados y emig ados: una
in e p e ación sociopolí ica del exilio gallego de 1936”, ARBOR Ciencia, Pensamien o y
Cul u a, nº 735, pp. 113-127.
• Pé ez Mo eno, R. (2016). “A e y cul u a en los campos de concen ación
anceses”, Cuade nos Republicanos, nº 92, pp. 107- 119.
• Pé ez Mo eno, R. (2015). “La 26ª Di isión. En e la e i ada y el in e namien o
en el campo de concen ación de Ve ne D’A iège”, Cuade nos Republicanos, nº 88, pp.
115-135.
• P ada Rod íguez, J. (2004). Ou ense, 1936-1939. Alzamen o, gue a e ep esión.
Sada: Edicios do Cas o.
• P ada Rod íguez, J.(2011).“Capí ulo VI: As mulle es e a esis encia
an i anquis a” en en De Juana López, J. e P ada Rod íguez, J. (eds), As mulle es en
Galicia no século XX. Vigo: Edi o ial I indo.
• Pied as Mon oy, P. (2012). La siega del ol ido. Memo ia y p esencia de la
ep esión. España: Siglo XXI.
• Quin as Fe eño, F. J. (2012). His o ia do mo emen o ob ei o socialis a en
Ou ense (1895-1936). San iago de Compos ela: Fundación Luis Til e.
• Rekalde Rod íguez, I. (2013). “La educación social en el en e du an e la gue a
ci il. Una his o ia pa a no ol ida ”, Re is a de Educación Social, nº 17, pp. 1- 21.
• Rod íguez Velasco, H. (2011).“Las gue illas en el Ejé ci o Popula de la
República (1936-1939)”, Cuade nos de His o ia Con empo ánea , ol. 33, pp. 235-254.
• Sánchez León, P. e Izquie do Ma ín, J. (2017). La Gue a que nos han con ado
y la que no. Memo ia e his o ia de 1936 pa a el siglo XXI. Mad id: Pos me opolis
Edi o ial.
• Solé i Saba é, J.M e Villa oya, J. (1999). “Mayo de 1937- Ab il de 1939” en Juliá,
S. (coo d), Víc imas de la Gue a Ci il. Mad id: Temas de hoy.
52
• Vidal Cas año, J. A. (2004). La memo ia ep imida. His o ias o ales de los
maquis. Valencia: Uni e si a de València.
• Vi gili, F. (2006). “Víc imas, culpables y silenciosas: memo ia de las muje es
apadas en la F ancia de la posgue a” en A ós egui, J. e Godicheau, F. (ed.), Gue a
Ci il. Mi o y memo ia. Mad id: Ma cial Pons.
• Vázquez Ma ínez, A. (2002). “Galicia e a sei u a en Cas ela” en VVA e Consello
da Cul u a galega (ed.), Galicia e a sega en Cas ela ó longo dos empos. San iago de
Compos ela: Consello da Cul u a Galega.
• VVA e A qui o da Emig ación Galega. (2001). Repe o io biobliog á ico do
exilio galego: Unha p imei a achega. San iago de Compos ela: Consello da Cul u a
Galega e A qui o da Emig ación Galega.
• VVA. (2020). “¿Pa a qué, pa a quién el nue o ela o?” en Fe nández P ie o, L.,
Míguez , A. e Vila ed a, D. (eds.), 1936. Un nue o ela o, Za agoza: PUZ.
• VVA. (2020). “¿Qué ela o?” en Fe nández P ie o, L., Míguez , A. e Vila ed a,
D. (eds.), 1936. Un nue o ela o, Za agoza: PUZ.
ANEXOS
En e is as
• Se a ín Es é ez Ma ínez, Te zas, 1995.
• Flo inda Es é ez Ga ido, Te zas, 20 de ma zo de 2024.
• Saladina Ga ido Mon e o, Te zas, 5 de ab il de 2024.
• Luis Pé ez Cougil, Te zas, 10 de ma zo de 2024.
• Manuel Peña Rey, Ou ense, 8 de ma zo de 2024.
• Flo inda Es é ez Ma ínez (2), eposi o io do P oxec o Nomes e Voces, nº 2441,
2009.
A qui os
• A qui o His ó ico P o incial de Ou ense (AHPOU).
53
P oxec os
• P oxec o de In es igación Nomes e Voces, ondo de g a acións sob e a memo ia
o al da gue a.
Documen ación
Doc. 1: Ta xe a de iden idade
de o icial das Fo zas A madas
da II República española.
Doc. 2: Pos al en iada dende F ancia pa a a súa nai.
60
Fo og a ías
As o og a ías que se p esen an a con inuación a maio ía delas es án descon ex ualizadas
e sen da a e luga , sob e odas as e e en es ao pe íodo da gue a, ao a opa se mes u adas
con ou as conse adas pola amilia.
Doc. 13: Documen o da súa a iliación ao Pa ido Comunis a e
as Ju en udes Socialis as Uni icadas a opado no Pa es. Po al
de A qui os Españois: Cen o Documen al da Memo ia
His ó ica.
61
Ilus ación 1: Fo og a ía de
Se a ín na “mili” een iada dende
Melilla.
Ilus ación 2:
Fo og a ía de Se a ín
(o da de ei a) cuns
compañei os amén
en Melilla, es idos
con oupaxes á abes.
62
Ilus ación 3:Fo og a ía de Se a ín du an e a
gue a.
Ilus ación 4: Fo og a ía de Se a ín
(o da esque da) cun compañei o
nunha inchei a.
Ilus ación 5: Fo og a ía de (o e cei o pola esque da na ila de a ás) Se a ín
xun o aos seus compañei os de ba allón nun ae ód omo.
63
Ilus acións 6, 7, 8 e 9: Fo og a ías amén
da gue a de Se a ín cos seus
compañei os. Des aca a ilus ación 7 (é
o que es a a esque da de ás do neno) no
que aínda le a o ca ac e ís ico mono de
miliciano, aínda que emos que e en
con a que e a un uni o me de aena mili a
que u ilizaban os dous exé ci os, usándoo
amén o exé ci o no eame icano. Polo
an o, habe ía que ixa se nos panos do
pescozo e mello ou e mello e neg o e
ou os elemen os, do que xa alamos con
an e io idade.
64
Ilus acións 10 : Fo og a ía e a o
de Se a ín le ando o axe de
capi án.
Ilus ación 12: Fo og a ía de Se a ín no exilio xun o cuns compañei os.
Ilus acións 11: Fo og a ía de
Se a ín no exilio: “E a un día de
nie es, cuando u hijo enía
pensando en su que ida mad e, su
co azón le la ía, uyo.”
65
Ilus acións 13 e 14: Fo og a ías
da amilia de Se a ín. A o og a ía
14 é un e a o da súa i má Concha
e a 15 un e a a o amilia onde
es án os seus dous pais, Concha e
os seus illos e unha cu má.
66
Ilus acións 15, 16 e 17: Fo og a ías pe encen es a seu es adío no cá ce e de San
Miguel de los Reyes. Na o og a ía 16 se ía o da esque da e na 17 o segundo
amén pola esque da.
67
Ilus ación 18:Fo og a ía do bau izo da súa illa. Pola de ei a, Saladina, a
súa mulle e el.
Ilus ación 19: Fo og a ía de Se a ín coas
acas no campo.
Ilus ación 20: Fo og a ía de
Se a ín na súa ellez.
