A modelización como con ex o
pa a aballa o sen ido do ol ac o
en p ima ia
Au o a: Sil ia Piñei o Suá ez
Ti o a: Blanca Puig Mau iz
T aballo Fin de G ao
Facul ade de Ciencias da Educación
Uni e sidade de San iago de Compos ela
Cu so 2016/2017
Da a: Feb ei o
La modelización como con ex o pa a abaja el
sen ido del ol a o en p ima ia
A modelización como con ex o pa a aballa o
sen ido do ol ac o en p ima ia
La modelización como con ex o pa a abaja el
sen ido del ol a o en p ima ia
Modelling as a con ex o wo k he sense o smell
in p ima y
Resumo ........................................................................................................................ 1
1. In odución ............................................................................................................... 3
2. Ma co eó ico ........................................................................................................... 5
2.1 Ap endizaxe de ciencias median e modelos ......................................................... 5
2.2 Ap endizaxe dos sen idos median e modelos ...................................................... 7
3. Me odoloxía ........................................................................................................... 10
3.1 Con ex o e pa icipan es .................................................................................... 10
3.1 Secuencia didác ica ............................................................................................ 10
3.3 Toma de da os ................................................................................................... 13
3.4 Me odoloxía de in es igación ............................................................................ 13
4. Resul ados .............................................................................................................. 15
4.1 Ideas dos pa icipan es sob e o sen ido do ol ac o ............................................. 15
4.2 Rep esen ación e explicación dos modelos do sen ido do ol ac o ...................... 18
4.3 In luencia da p ác ica de modelización na ap endizaxe ...................................... 23
5. Conclusións ............................................................................................................. 27
6. Re e encias ............................................................................................................. 30
Anexos ........................................................................................................................ 32
ÍNDICE
1
Resumo
Es e aballo Fin de G ao (TFG), que se si úa na modalidade de iniciación á in es igación,
consis e na análise dunha secuencia de ac i idades pa a aballa o sen ido do ol ac o e o seu
uncionamen o median e a p ác ica de modelización. A expe iencia oi le ada a cabo en 5º de
p ima ia nun cen o educa i o de Galicia.
As p egun as que guían es a in es igación son: 1) que ideas p e ias p esen a o
alumnado de p ima ia sob e o sen ido do ol ac o? 2) como son os modelos do alumnado pa a
explica o uncionamen o do sen ido do ol ac o? 3) En qué medida a modelización acili a unha
adecuada comp ensión sob e o sen ido do ol ac o po pa e do alumnado?
Algúns esul ados a des aca son que os es udan es iden i ican adecuadamen e os
elemen os in oluc ados no uncionamen o do ol ac o, mais p esen an di icul ades pa a
conec a es e sen ido co gus o, así como pa a explica , de modo e bal, as elacións en e os
elemen os que in e eñen.
Resumen
Es e abajo Fin de G ado (TFG), que se si úa en la modalidad de iniciación a la in es igación,
consis e en el análisis de una secuencia de ac i idades pa a abaja el sen ido del ol a o y su
uncionamien o median e la p ác ica de modelización. La expe iencia ue lle ada a cabo en 5º
de p ima ia en un cen o educa i o de Galicia.
Las p egun as que guían es a in es igación son: 1) ¿qué ideas p e ias p esen a el
alumnado de p ima ia sob e el sen ido del ol a o? 2) ¿Cómo son los modelos del alumnado
pa a explica el uncionamien o del sen ido del ol a o? 3) ¿En qué medida la modelización
acili a una adecuada comp ensión sob e el sen ido del ol a o po pa e del alumnado?
Algunos esul ados a des aca son que los es udian es iden i ican adecuadamen e los
elemen os in oluc ados en el uncionamien o del ol a o, pe o p esen an di icul ades pa a
conec a es e sen ido con el sen ido del gus o, así como pa a explica , de modo e bal, las
elaciones en e los elemen os que in e ienen.
Abs ac
This wo k End o Deg ee (TFG), which is si ua ed in he modali y o ini ia ion o he
in es iga ion, consis s o he analysis o a sequence o ac i i ies o wo k he sense o he smell
2
and his unc ioning by means o he p ac ice o modelling. The expe ience was ca ied ou in 5 º
o p ima y in an educa ional cen e o Galicia.
The ques ions ha guide his in es iga ion a e: 1) wha p e ious ideas does p ima y
s uden s p esen on he sense o he smell? 2) how a e hey he s uden ´s models o explain
he unc ioning o he sense o he smell? 3) in wha measu e does modeling acili a e a
sui able comp ehension on he sense o he smell by he s uden s?
Some esul s o s anding ou a e ha he s uden s iden i y adequa ely he elemen s
in ol ed in he unc ioning o he smell, bu hey p esen di icul ies o connec his sense wi h
he sense o he as e, as well as o make clea , in a e bal way, he ela ions be ween he
elemen s ha ake pa .
Palab as cla e: ap endizaxe de ciencias, p ima ia, sen ido ol ac o, modelización, maque as
Palab as cla e: ap endizaje de ciencias, p ima ia, sen ido ol a o, modelización, maque as
Key wo ds: Lea ning science, P ima y Educa ion, smell sense, modelling, model
3
1. INTRODUCIÓN
Di e sos es udos en didác ica de ciencias (Ma í, 2012; Sa dá e Má quez, 2008) poñen de
mani es o a impo ancia de in oduci os modelos e a modelización pa a a ap endizaxe de
ciencias nas dis in as e apas educa i as. Os nenos e nenas elabo an de o ma espon ánea
ep esen acións men ais pa a explica enómenos na u ais elacionados coa ida eal. O es udo
dos modelos do alumnado pe mi e iden i ica as ideas e modelos explica i os que p esen an e,
en que medida, es as se ap oximan as ideas cien í icas. Es e T aballo Fin de G ado (TFG)
p e ende examina os modelos do alumnado sob e o uncionamen o do sen ido do ol ac o co
obxec i o de comp oba a súa adecuación cien í ica e en que medida es e en oque de
ap endizaxe median e modelos acili a a comp ensión dos ó ganos implicados e das súas
uncións.
En liña con Ma í (2012) os modelos son un elemen o cla e da ac i idade cien í ica e
xogan un papel cen al na cons ución do coñecemen o cien í ico, polo que cómp e
in oducilos na ciencia escola . O deseño da unidade didác ica desen ol ida no ma co des e
TFG pa e de expe iencias de modelización no con ex o da ap endizaxe dos sen idos,
especi icamen e de p opos as de elabo ación de maque as pa a explica o sen ido do ac o e da
is a. Na e isión da li e a u a non se iden i ica on es udos p e ios que analicen expe iencias
pa a aballa o sen ido do ol ac o median e a modelización, p incipal con ibución que ai es e
TFG.
O es udo si úase na modalidade de aballos de iniciación á in es igación, acendo unha
ap oximación á análise dos modelos e da modelización na ap endizaxe do sen ido do ol ac o.
P e éndese analiza a capacidade do alumnado pa a explica o sen ido do ol ac o median e a
modelización e pa a conec a es e sen ido con ou os. As p egun as de in es igación son:
1) Que ideas p e ias p esen a o alumnado de p ima ia sob e o sen ido do ol ac o?
2) Como son os modelos do alumnado pa a explica o uncionamen o do sen ido do
ol ac o?
3) En qué medida a modelización acili a unha adecuada comp ensión sob e o sen ido do
ol ac o po pa e do alumnado?
O aballo desen ol euse nun cen o público de Galicia cun g upo de 5º de p ima ia. A
p opos a le ouse a cabo en es sesións que comp enden es ac i idades, unha de ideas
p e ias e as ou as dúas de modelización. A me odoloxía emp egada pa a a análise das
4
p egun as de in es igación é cuali a i a e u iliza pa a a análise dos modelos do alumnado a
úb ica que p opoñen Sa dá e Má quez (2008). Os da os ecollidos inclúen os in o mes esc i os
e as maque as elabo adas en pequeno g upo, xun o coas e lexións inais sob e a modelización.
Os esul ados e elan que os es udan es ep oducen nas súas maque as o modelo
p esen ado no seu lib o de ex o. Iden i ican adecuadamen e os elemen os in oluc ados no
uncionamen o do ol ac o, mais p esen an di icul ades pa a conec a es e sen ido co gus o, así
como pa a explica as elacións en e os elemen os que in e eñen.
Podemos concluí que a p ác ica de modelización acili ou nalgúns casos a explicación
do sen ido do ol ac o es ablecendo unha adecuada conexión co sen ido do gus o, sen limi a se
exclusi amen e a nomea os elemen os pa icipan es nes e p oceso, o que p omo en os lib os
de ex o
5
2. MARCO TEÓRICO
Nes e apa ado ealízase unha e isión bibliog á ica pa a coñece as ideas dos au o es e
au o as sob e os modelos e a modelización na ap endizaxe de ciencias, en conc e o dos
sen idos.
2.1 Ap endizaxe de ciencias median e modelos
Nume osos es udos sinalan as an axes da u ilización dos modelos na ap endizaxe das ciencias.
Non obs an e, a pesa de que a modelización se in oduce con ecuencia nas aulas de
secunda ia, di e sos au o es/as des acan a impo ancia de aballa con modelos xa dende a
p ima ia. Son moi os os au o es e au o as que de enden o seu uso nes a e apa (po exemplo,
Gilbe , 2004; Galindo, 2009; Jus i, 2006; Ma í, 2012).
Es e TFG oma como e e encia á de inición de modelo de Schwa z e al. (2009, p. 633)
en endendo que un modelo é “unha ep esen ación abs ac a e simpli icada dun sis ema ou
enómeno que ai explíci os e isibles os seus elemen os cen ais e que pode se usado pa a
xe a explicacións e p edicións”. Como indica Ma í (2012), un modelo non é calque a
ep esen ación, xa que es a se u iliza cunha inalidade especí ica; como po exemplo, ilus a ,
explica ou p edici enómenos. Aínda que es a é a unción p incipal do aballo con modelos,
Gilbe (2004) sinala ou os usos; simpli ica enómenos complexos, axuda na isualización de
en idades abs ac as ou se i de axuda na elabo ación de explicacións e na p opos a de
p e isións.
Seguindo a Jus i (2011) os modelos p odúcense pola capacidade humana de ep esen a
men almen e os enómenos da ida co iá. Os modelos men ais son p i ados pe o poden
ace se públicos e compa idos, is o é, pódense con e e en modelos exp esados cando se
u iliza algún sis ema de ep esen ación pa a ex e nalizalos. Os modelos exp esados se en pa a
cons uí explicacións e ace p edicións xa que semp e azoamos a a és de modelos. A pesa
de que alamos de ace ca ao alumnado aos modelos cien í icos, na educación p ima ia non se
u ilizan es es modelos, xa que eñen unha g an complexidade pa a os nenos e nenas, po iso
nas aulas se emp egan modelos simpli icados, é dici , modelos cu icula es. Como indica
Gu ié ez (2004) os modelos deben i aumen ando en complexidade a medida que o
desen ol emen o cogni i o do alumnado o aia pe mi indo, polo que os modelos cu icula es
deben se aco des pa a cada ni el de ap endizaxe.
Os modelos pódense exp esa a a és de dis in os o ma os, median e debuxos,
maque as, na acións, esquemas. Es e TFG p opón o uso de maque as, debido a que a
12
p egun as abe as sob e di e en es aspec os elacionados co uncionamen o do sen ido do
ol ac o (anexo I).
A segunda sesión co espóndese co que Jus i denomina a 2ª e apa do p oceso de
cons ución de modelos. Nes a sesión explicamos en que consis e a ac i idade e di idimos aos
es udan es en equipos he e oxéneos compos os po cinco pe soas, co obxec i o de que exis an
di e en es pun os de is a sob e o ema a aballa , xa que como sinala Má quez e Sa dá (2008)
a comunicación en e os memb os do g upo é a base do p oceso de modelización. Unha ez
es ablecidos os g upos, os es udan es eñen que cons uí unha maque a que esponda a
p egun a: como unciona o noso sen ido do ol ac o? Pa a iso p esen amos aos es udan es
di e en es ma e iais que eñen que selecciona en unción dos seus in e eses e da idea que
eñen pa a ep esen a a maque a. Á súa ez, eñen que dialoga e chega a aco dos ace ca da
in o mación e da ep esen ación que en consenso decidan ace pa a a a de esponde a
cues ión inicial. Nes e p oceso de cons ución en un papel des acado o mes e que guía a
ac i idade, xa que é quen en que encamiña as di e en es cons ucións ca a ao modelo
cien í ico de e e encia. Cando eñen cla o en que consis e a ac i idade comezan a desen ol e
as súas maque as. Malia que poden elixi en e unha g an a iedade de ma e iais, case odos
escollen a plas ilina pa a elabo a as súas maque as. A medida que an elabo ando as
cons ucións imos acendo p egun as pa a que e lexionen sob e os elemen os e as
explicacións que es án ealizando. O obxec i o des a ac i idade é coñece os modelos men ais
que p esen a o alumnado sob e o uncionamen o do sen ido do ol ac o, analizando an o os
elemen os que conside an que in e eñen nes a unción como a elación que es ablecen en e
es e sen ido e o sen ido do gus o e o ce eb o.
A e cei a sesión co espóndese coa que Jus i denomina a 3º e apa, a aliación. Nes as
e apas os es udan es po g upos p esen an as súas maque as e an isibles aos compañei os/as
as ideas que eñen en elación ao uncionamen o do sen ido do ol ac o. Cando ema an de
p esen a os dis in os modelos, expóñense odas as maque as na clase e son os p opios
es udan es os que as a alían. Pa a iso é impo an e que se c ee un eedback na aula an o en e
os p opios es udan es como co mes e pa a a alia as p opos as das dis in as maque as e e
que modelo ep esen a mello o uncionamen o do sen ido do ol ac o. É impo an e que sexan
os p opios es udan es os que ealicen es a a aliación xun o coa axuda do mes e, que pode
p esen a o modelo cien í ico como unha posibilidade máis pa a explica o enómeno
13
p esen ado. Pa a a a aliación das maque as g upais o alumnado dispón dunha úb ica (anexo I),
na cal se analizan es í ems: a) os elemen os necesa ios pa a esponde á p egun a, b) a
in e elación en e os dis in os elemen os, c) o ixinalidade. Po úl imo, ema amos a p ác ica
de modelización coa 4º ase des e p oceso que consis e na e isión dos modelos a a és da
ealización dun cues iona io inal (anexo I), no cal os es udan es de modo indi idual analizan a
súa maque a e indican as limi acións que p esen a o seu modelo pa a esponde a p egun a
sob e o uncionamen o do sen ido do ol ac o. O obxec i o p incipal de ealiza a a aliación e
e isión dos modelos é e lexiona sob e as simili udes e di e enzas que o modelo p opio
p esen a espec o ao cien í ico e se conscien e da limi ación do modelo pa a esponde á
p egun a inicial.
3.4 Toma de da os
Os da os ecollidos son os co esponden es ás espos as indicadas polos educandos aos
cues iona ios iniciais e inais así como as maque as cons uídas e as úb icas de a aliación que
emp ega on os educandos pa a a alia os modelos.
3.5 Me odoloxía de in es igación
Es e TFG é un aballo de in odución á in es igación sob e unha in e ención educa i a
en p ima ia. A in es igación, de ca ác e cuali a i o, en como inalidade explo a as p ác icas
cien í icas na aula de p ima ia, conc e amen e, a modelización dun enómeno como o
uncionamen o do sen ido do ol ac o. En endendo po modelización un p oceso de cons ución
de modelos explica i os dos enómenos da ealidade que an e olucionando a medida que se
in oducen no os concep os e linguaxes u ilizados pa a ala deles (Pujol, 2003).
A análise cén ase, po unha banda, en coñece as ideas do alumnado sob e o sen ido do
ol ac o e, po ou a, na cons ución da maque a en pequenos g upos. Pa a a análise das ideas
p e ias, aise unha lec u a das espos as esc i as indi iduais, a endendo a como os es udan es
con emplan o uncionamen o do sen ido do ol ac o, os ó ganos que in e eñen nes a unción
así como a elación que es ablecen co sen ido do gus o e o ce eb o. As espos as codi ícanse en
dis in as ca ego ías. O p oceso de cons ución des as é en in e acción cos da os, é dici , non se
a a de ca ego ías p e iamen e es ablecidas senón que es as se an deseñando en unción das
espos as do alumnado. Pa a a análise dos modelos, ómase como e e encia a úb ica
p opos a po Sa dá e Má quez (2008) así como o modelo escola sob e o sis ema ol ac i o
14
humano, p opos o pola Ob a Social la Caixa (2012). Examínanse as seguin es dimensións: a) os
elemen os que inclúen; b) a conexión en e os elemen os; c) explicación e bal conec ando
odos os elemen os. Analízanse amén as espos as indi iduais do alumnado ao cues iona io
inal pa a coñece en qué medida a p ác ica de modelización i o ou non ce a epe cusión nas
ap endizaxes do alumnado sob e o sen ido do ol ac o.
15
4. RESULTADOS
4.1 Ideas dos pa icipan es sob e o sen ido do ol ac o
Que ideas p e ias p esen a o alumnado sob e o sen ido do ol ac o?
Pa a a análise des a p egun a examínanse as espos as esc i as ao cues iona io inicial do
que podemos ex ae os esul ados ace ca dos coñecemen os do alumnado sob e o
uncionamen o do sen ido do ol ac o. As espos as dis ibúense en ca o ca ego ías ( áboa 2)
que desc ibimos con algúns exemplos a con inuación.
Táboa 2. Resul ados da análise do obxec i o 1.
Ca ego ías
Alumnado (N=25)
1. O na iz cap a os olo es
6
2. O na iz cap a o olo e o ce eb o
iden i ícao
14
3. A boca e o na iz cap an os olo es
4. A boca e o na iz cap an os olo es e o
ce eb o iden i ícaos
2
5. Non esponden
2
1. O na iz é o ó gano enca gado de cap a os olo es: inclúense nes a ca ego ía odas as
espos as nas que se en ende que o uncionamen o do sen ido do ol ac o consis e en cap a e
iden i ica os olo es pola na iz.
Un exemplo é o des e alumno:
A5: “c eo que o sen ido do ol ac o unciona ulindo os olo es da comida e das dis in as
cousas”. Es a explicación dis a das ideas cien í icas ao conside a que é unicamen e o na iz o
que cap a e iden i ica os olo es.
2. O na iz cap a os olo es e o ce eb o iden i ícaos. Inclúense nes a ca ego ía odas as
espos as que explican o uncionamen o do sen ido do ol ac o como: “o na iz é o ó gano
enca gado de cap a os olo es e de en ia esa in o mación ao ce eb o; quen se enca ga da súa
iden i icación”. Nes e caso, emos dous elemen os p incipais que explican o uncionamen o do
sen ido do ol ac o; o na iz e o ce eb o. Aínda que es a conside ación é a máis acep ada e a que
seguen ansmi indo os lib os de ex o (Lobo, e al., 2015) segue es ando incomple a ao non
es ablece conexión co sen ido do gus o, dada a es ei a inculación en e ambos sen idos.
Un exemplo é o de A8:
16
A10: “a na iz cap a o olo , en ía a in o mación ao ce eb o e o ce eb o elabo a unha
espos a”. Es a explicación engade un no o elemen o pa a explica o uncionamen o do ol ac o.
En ende que é o na iz o que cap a os dis in os olo es, pe o unha ez os cap a é o ce eb o o que
iden i ica de que olo se a a.
Po ou o lado, ou o alumno engade, A11: “o na iz cap a os olo es e en ía a in o mación
ao ce eb o. O ce eb o en almacenados os olo es e iden i ica cal é”. Nes e caso, o alumno
explica que o ce eb o iden i ica os olo es po que xa es án p e iamen e almacenados na
memo ia e unha ez ecibe a in o mación iden i ica de que olo se a a.
A17: “o na iz cap a a in o mación e en íaa ao ce eb o a a és do ne io ol ac i o e o
ce eb o ealiza unha espos a”. Es a de inición é simila ás an e io es, pe o engade un
elemen o no o. A in o mación dende o na iz a a o ce eb o en íase median e o ne io ol ac i o.
Aínda que son espos as simila es, cada unha inclúe un no o elemen o que se e pa a explica
máis de alladamen e como se en ía a in o mación dende es e sen ido ao ce eb o.
Ou o alumno, A18, explica: “os olo es chegan á pi ui a ia ama ela na que hai ecep o es
ol ac i os que mandan ao ce eb o a in o mación que ecibe a a és do ne io ol ac i o”. Es a
de inición explica o que oco e a ni el in e no do ó gano do na iz, explicando os dis in os
elemen os que in e eñen na cap ación dos olo es e o en ío des a in o mación ao ce eb o.
3. Boca e na iz cap an os olo es. Inclúense nes a ca ego ía as espos as que conside an
que o uncionamen o do sen ido do ol ac o es á inculado ao sen ido do gus o. Un exemplo
se ía o do alumno A21 que indica: “a a és do gus o cap ase o olo dos alimen os que
omamos”.
Es a explicación es ablece a elación en e os dous sen idos aínda que non chega a
explica co ec amen e a conexión en e ambos.
4. Boca e na iz cap an olo es e o ce eb o iden i ícaos. Inclúense nes a ca ego ía as
espos as que conside an que o uncionamen o do ol ac o es á inculado co sen ido do gus o e
a elación de ambos co ce eb o.
A22: “A pi ui a ia ama ela e as papilas gus a i as cap an a in o mación e mándana a
a és dos ne ios a a o ce eb o, e o ce eb o analiza a in o mación e elabo a espos as pa a
eacciona aos olo es”.
17
A23: “o sen ido do ol ac o e o gus o es án conec ados e ao p oba a comida sen imos o
olo . Ese olo chega ao ce eb o que ecibe a in o mación, in e p é aa e manda unha o de que
pe mi e eacciona ao olo de calque a cousa”.
Es as de inicións son máis comple as, e emos que conec an o sen ido do ol ac o e do
gus o e amén a elación co ce eb o. Saben que os olo es se cap an na pi ui a ia ama ela pe o
poden chega a a ela median e dúas opcións: a a és do na iz ou a a és da boca, e unha ez
se cap a un olo , en ía apidamen e esa in o mación ao ce eb o, que é o que ealmen e
iden i ica de que olo se a a.
Táboa 3. Resumo dos elemen os que in e eñen no uncionamen o do sen ido do ol ac o
Como amosa a áboa 3, os pa icipan es p esen an con usións espec o aos elemen os que
in e eñen no uncionamen o do sen ido do ol ac o. Hai unha ampla po cen axe do alumnado
que menciona o ce eb o como un elemen o cla e na iden i icación dos olo es, seguido da
pi ui a ia ama ela e do ne io ol ac i o como as pa es do na iz que se enca gan de cap a os
olo es e de ansmi i a in o mación ao ce eb o. En meno medida, sinalan a conexión co
sen ido do gus o e as osas nasais. En ningún dos casos se mencionan os o i icios nasais como a
ía de en ada dos olo es pola na iz.
Analizando os da os, podemos ex ae que son poucos os es udan es que es ablecen
conexión co sen ido do gus o cando se lles pide que ealicen unha explicación ace ca do
uncionamen o do sen ido do ol ac o.
Ca ego ías
Alumnado (N=25)
1. O i icios nasais
0
2. Fosas nasais
1
3. Pi ui a ia ama ela
6
4. Ne io ol ac i o
6
5. Sen ido gus o
2
6. Ce eb o
14
18
4.2 Rep esen ación e explicación do sen ido do ol ac o
Como son os modelos do alumnado pa a explica o uncionamen o do sen ido do ol ac o?
Táboa 4. Análise dos modelos dos 5 g upos. Rúb ica adap ada de Sa dá e Má quez (2008)
Os aspec os a analiza nas maque as ei as polos es udan es son: os elemen os que
inco po an, a conexión que es ablecen en e os elemen os e, inalmen e, as explicacións que
an os es udan es. A áboa 4 esume es as dimensións analizadas nos es g upos.
A con inuación analízanse as dimensións, ci adas an e io men e, desc ibindo cada
modelo:
O g upo 1 ealiza unha maque a ep esen ado a na iz e as dis in as pa es da mesma
sinalando amén a boca. Non obs an e, aínda que inclúen a boca es a non en conexión coas
pa es do na iz, ao igual que sinalan o ne io ol ac i o pe o non ai unido a ningún ó gano. A
explicación que es e g upo ai espec o dos elemen os é: “o na iz é o sen ido do ol ac o. O na iz
Modelos/g upos
G upo 1
G upo 2
G upo 3
G upo 4
G upo 5
Elemen os
5 elemen os
(boca, o i icio
nasal, osa
nasal, ne io
ol ac i o,
pi ui a ia
ama ela)
4 elemen os
( osa nasal,
ne io ol ac i o,
pi ui a ia
ama ela)
6 elemen os
(boca, osa
nasal, ne io
ol ac i o,
pi ui a ia
ama ela e
ce eb o)
6 elemen os
(boca, osa
nasal, ne io
ol ac i o,
pi ui a ia
ama ela e
ce eb o)
5 elemen os
(boca, o i icio
nasal, osa nasal,
ne io ol ac i o,
pi ui a ia
ama ela)
Conexión en e os
elemen os
Boca sen
conexión co
sen ido do
ol ac o.
Ne io ol ac i o
sen conexión co
ce eb o
Non conexión
en e os
elemen os e mal
iden i icados
Elemen os
conec ados.
Boca elacionada
co na iz e ambos
co ce eb o
Elemen os
p esen ados de
modo sepa ado.
Mencionan a
pi ui a ia
ama ela, pe o
non a sinalan no
debuxo, al a a
conexión en e
ne io ol ac i o
e ce eb o.
Explicación sob e os
elemen os
Na iz quen cap a
olo es e en ía
in o mación ao
ce eb o
Non inclúe
explicación
Na iz e boca
cap an olo es e
en ían
in o mación ao
ce eb o
Na iz cap a
olo es, boca
cap a sabo es e
ce eb o
iden i ícaos
Na iz quen cap a
olo es e en ía
in o mación ao
ce eb o
19
é o ó gano do sen ido do ol ac o. No seu in e io es á a pi ui a ia ama ela, que é a zona que
cap a os olo es. Na pi ui a ia ama ela si úanse os ecep o es ol ac i os que mandan ao ce eb o
a in o mación que eciben a a és do ne io ol ac i o”. O que deducimos des a explicación é
que a pesa de que sinalan a boca como un dos elemen os pa a explica o uncionamen o do
sen ido do ol ac o, na de inición que elabo an non an e e encia a es e elemen o. Non
obs an e, sinalan o ce eb o como unha pa e des acada do uncionamen o des e sen ido, aínda
que nas súas ep esen acións non chegan a inco po alo.
Imaxe 1. Explicación do uncionamen o do sen ido do ol ac o do g upo 1.
O g upo 2 inclúe como elemen os pa a a explicación do uncionamen o do sen ido do
ol ac o os seguin es: o i icio nasal, a osa nasal, pi ui a ia ama ela e ce eb o. Aínda que an
e e encia á pi ui a ia ama ela, non es ablecen conexión en e es a e o ce eb o, xa que non
mencionan o ne io ol ac i o como a pa e que conec a ambos elemen os. Non inclúen odos
os elemen os necesa ios pa a explica o uncionamen o des e sen ido, e ampouco acompañan
a ep esen ación de unha b e e explicación que nos pe mi a coñece o modelo que os
es udan es eñen en elación a es e enómeno.
20
Imaxe 2. Explicación do uncionamen o do sen ido do ol ac o do g upo 2.
O g upo 3 inclúe odos os elemen os necesa ios pa a explica como unciona o sen ido
do ol ac o. En e os elemen os que mencionan si úanse a boca, di e en es pa es do ó gano do
na iz, como o o i icio nasal, osas nasais, pi ui a ia ama ela e ne io ol ac i o, es ando es e
conec ado ao ce eb o. A explicación que acompaña a ep esen ación da maque a é a seguin e:
“o gus o e o ol ac o es án conec ados e ao p oba a comida cap amos o olo . Cando oles algo
chega á pi ui a ia ama ela, que es á conec ada ao ne io ol ac i o e a le a ao ce eb o. O
ce eb o ecibe a in o mación, in e p é aa e é así como eacciona ao olo de calque a cousa”.
Imaxe 3. Explicación do uncionamen o do sen ido do ol ac o do g upo
21
O g upo 4 inclúe na súa maque a os seguin es elemen os: papilas gus a i as, osa nasal,
o i icio nasal, pi ui a ia ama ela e ne io ol ac i o. Es e g upo ep esen a po sepa ado cada
elemen o, sen chega a es ablece unha conexión en e cada un deles. Non obs an e, na
explicación que an sob e a maque a conec an odos os elemen os que p e iamen e
ep esen a an de modo desconec ado. A explicación exp ésana do seguin e modo: “a lingua
mándalle in o mación ao ce eb o dos alimen os, se é ácido, quen e ou ío e o ce eb o exp esa
unha espos a, e o na iz mándalle ao ce eb o se lle gus a e ecoñece aquel olo e habe se lle
gus a aquela sensación e o ecoñece”. A a és da explicación comp obamos que in en an
conec a odos os elemen os, explican que oco e co olo cando comemos un alimen o e o que
acon ece cando o ulimos, máis explícano de manei a independen e como se a boca po
sepa ado en íase in o mación ao ce eb o e o mesmo sucedese coa na iz. Fal a ía nes a
explicación a conexión en e os dous sen idos, sendo inalmen e o ó gano do ol ac o o que
en ía a in o mación ao ce eb o e es e ealiza a iden i icación dos olo es.
Imaxe 4. Explicación do uncionamen o do sen ido do ol ac o do g upo 4.
O g upo 5 incluíu na súa maque a os seguin es elemen os: o i icio nasal, osa nasal,
pi ui a ia ama ela, ce ebelo e ce eb o. Os elemen os apa ecen ep esen ados de manei a sol a,
xa que mencionan a pi ui a ia ama ela pe o non sabemos que le a a in o mación a a o ce eb o.
Fal a ía ace e e encia ao ne io ol ac i o que conec a a ambos os dous elemen os.
28
Na análise dos cues iona ios inais e en base ás espos as indicadas polo alumnado,
comp obamos que a p ác ica de modelización axudou aos es udan es nunha mello
comp ensión do uncionamen o do ol ac o, ao igual que sinalan nos seus esul ados Má quez e
Sa dá (2008). A cons ución das maque as pe mi iulles e lexiona sob e como unciona o
sen ido do ol ac o, a ando de pensa que elemen os es án implicados nes e p oceso e como
ep esen a os mesmos. Algúns es udan es an e e encia á como explica ían as a p ác ica o
uncionamen o do sen ido do ol ac o, sendo a súa explicación moi simila ao modelo cu icula
que p esen amos como e e encia do sis ema ol ac i o humano (Ob a Social La Caixa, 2012).
É impo an e sinala un ac o que puido limi a os esul ados ob idos. Os es udan es
acababan de inaliza a unidade didác ica elacionada co sis ema ne ioso no que es uda an o
sen ido do ol ac o e a inculación des e co ce eb o. As espos as que os es udan es indica on
nos cues iona ios poden conside a se unha ep odución li e al da in o mación do lib o do ex o
ao igual que o modelo ep oducido en algunhas maque as. Incluso no cues iona io inal cando
se acía a p egun a sob e como explica ían as a p ác ica da modelización o uncionamen o do
sen ido do ol ac o, a espos a dun alumno oi: “con es a íaa como o pon o lib o”.
Po ou a banda, indica que es e aballo p esen a unha implicación á didác ica das
ciencias ao p opoñe aballa o sen ido do ol ac o median e a p ác ica de modelización, debido
a que é un sen ido pouco in es igado e que apenas se aballa nas aulas median e p ác icas
al e na i as ao manual de ex o (Jus i, 2011). Ademais, no caso de in oduci expe iencias de
modelización non se aballan odas as ases p opos as po Jus i (2006), que son as que
p opoñemos nes e TFG ao conside a o en oque des a au o a o máis comple o pa a in oduci
o aballo con modelos nas aulas. Po es e mo i o, conside amos necesa io ealiza unha
secuencia de ac i idades cen adas en iden i ica as ideas que eñen os es udan es sob e o
uncionamen o do sen ido do ol ac o, así como p opoñe a cons ución de maque as pa a
aballa es e con ido.
Como conclusión inal, esal a a necesidade de inco po a as p ác icas de modelización
pa a a ap endizaxe das ciencias en p ima ia. Es e TFG amosa que es a p ác ica axuda aos
es udan es nunha mello comp ensión dos con idos. Non obs an e, non debemos esquece que
se a a dun aballo de in odución á in es igación cunha mos a educida, polo que non
podemos ex apola os da os ob idos nes e es udo sob e o e ec o da modelización na
ap endizaxe do uncionamen o do sen ido do ol ac o en p ima ia a ou os con ex os, pa a iso
se ía p eciso amplia o es udo omando da os nou as aulas de p ima ia. Es e TFG cons i úe un
29
es udo de caso no que se analiza de manei a cuali a i a a modelización do sen ido do ol ac o
po un g upo de p ima ia. Os da os ob idos e í ense a es e g upo de es udan es, e polo an o,
non son ex apolables a ou as aulas.
30
6. BIBLIOGRAFÍA
Ache , A., A cà, M. e Sanma í, N. (2007). Modeling as a eaching lea ning p ocess o
unde s anding ma e ials: a case s udy in p ima y educa ion. Sciencie educa ion, 91 (3), 398-
418.
Bonil, J., Má quez, C. e Pujol, R.M. (2006). A anza en la al abe ización cien í ica:
desc ipción y análisis de una expe iencia en o no al es udio del cue po humano en educación
p ima ia. In es igación en la escuela, 37-52.
Gilbe , J.K. (2004). Models and modeling: ou es o a mo e au hen ic science educa ion.
In e na ional Jou nal o Science and Ma hema ics Educa ion, 2, 115-130.
Gómez, Galindo, A.A. (2009). El es údio de lós se es i os en la educación básica:
Enseñanza del sis ema ne ioso desde un en oque pa a la e olución de los modelos escola es.
Uni e sidad Au ónoma de Nue o León: Mon e ey, México.
Gu ié ez, R. (2004). La modelización y los p ocesos de enseñanza/ap endizaje.
Alambique, 35, 82-89.
Gu ié ez, R. (2004). Posibilidades cons uc i as de los alumnos de Educación P ima ia:
modelos men ales del sis ema ne ioso. En E. Bane (ed.): Pe spec i as pa a la ciencia en
Educación P ima ia, pp.183-209, Mad id: Minis e io de Educación y Ciencia.
Jus i, R. (2006). La enseñanza de las ciencias basada en la elabo ación de modelos.
Enseñanza de las ciencias, 24 (2), 173-184.
Jus i, R. (2011) Las concepciones de modelo de los alumnos, la cons ucción de modelos y
el ap endizaje de las ciencias. Didác ica de la ísica y la química, 85-98.
Lobo, Fe nández, S; Manso, J.; Medina, J.I.; Pé ez, A.I.; González, J.I; Za zuelo, C. e
Mascla elli, D. (2015) 5º p ima ia ciencias na u ais. Sabe ace . San illana: Ob adoi o
Ma í, J. (2012). Ap ende ciencias en la educación p ima ia. Ba celona: G aó.
Ob a social la Caixa (2012). El sis ema ol ac i o humano. Recupe ado de:
h ps://www.educaixa.com/-/el-sis ema-ol a i o-humano
Pujol, R.M. (2003). Didác ica de las ciencias en la educación p ima ia. Mad id: Sín esis.
31
Sa dá, A e Má quez C. (2008). El uso de maque as en el p oceso de enseñanza-
ap endizaje del sis ema ne ioso. En Alambique, 58, 67-76.
Schwa z, C.V., Reise , B.J., Da is, E.A., Kenyon, L., Ache , A., Fo us, D., (...) & K ajcik, J.
(2009). De eloping a Lea ning P og ession o Scien i ic Modeling: Making Scien i ic Modeling
Accesible and Meaning ul o Lea ne . Jou nal o Resea che in Science Teaching, 6, 632-654.
Xun a de Galicia (2014). Dec e o 130/2014, do 4 de se emb o, polo que se es ablece o
cu ículo da educación p ima ia na Comunidade Au ónoma de Galicia. Dia io O icial de Galicia,
ma es, 9 de se emb o de 2014.
32
ANEXO 1: ac i idades da secuencia
Ac i idade 1. F agmen o ilme “el pe ume”
T as a isualización do ilme. Deba e: ¿Qué nos di o ídeo sob e o ol ac o?
1. Po que pa a iden i ica o olo dun pe ume o amos unha go iña nun pano ou nunha
i iña de ca ón e o mo emos sua emen e?
2. Podemos uli calque a subs ancia? Ou eñen que e algunha ca ac e ís ica especial pa a
que as poidamos uli ?
3. C edes que é o mesmo gus o que sabo ? Cal pode ía se a di e enza? (Dependendo da
espos a dada na an e io p egun a)
4. Po que o pe umis a ao uli o no o pe ume imaxinou que se asladaba a ou o luga ,
como se ao seu ce eb o lle esul ase amilia o olo desa agancia?
5. O olo so se pode iden i ica a a és do ol ac o? Coñecedes algún ou o sen ido ou
ó gano que in e eñan nes a unción?
(Fa ei unhas p egun as ou ou as en unción das espos as do alumnado)
Ac i idade 2. P egun as de in odución: Qué sabemos sob e o ol ac o?
1. Como c es que unciona o sen ido do ol ac o?
2. C es que odas as cousas eñen olo ?
3. Pensas que hai algunha ca ac e ís ica especial que eñan que e as subs ancias pa a
que as poidamos uli ? Cal?
4. Coñeces algún ou o sen ido ou ó gano que in e eñan na iden i icación dos olo es?
33
Ac i idade 3.1: Rúb ica de a aliación das maque as
Ac i idade 3.2: Cues iona io inal
1. Que maque a esponde mello á p egun a? Explica a úa elección.
2. Inclui ías ou modi ica ías algunha cousa da úa maque a?
3. Que dúbidas os xu di on men es a ealizabades?
4. Como che axudou a ealización da maque a pa a comp ende mello o uncionamen o
do sen ido do ol ac o?
5. Como esponde ías ago a á p egun a “como unciona o sen ido do ol ac o”?
Maque a 1
Maque a 2
Maque a 3
Maque a 4
Maque a 5
Inclúe os elemen os
necesa ios pa a
esponde a p egun a
(non explica
uncionamen o)
Inclúe os elemen os e
es ablece conexión
en e eles pa a
explica o
uncionamen o do
ol ac o
O ixinalidade das
maque as
