“Ola, señor, dásme o libro?” : adquisición de estratexias de cortesía en galego

GRAO EN LINGUA E LITERATURA GALEGAS
“Ola, seño , dásme o lib o?”
Adquisición de es a exias de co esía en galego
T aballo de Fin de G ao
Tama a Rial Mon es
Di ec o a: Elisa Fe nández Rei
2015-2016
GRAO EN LINGUA E LITERATURA GALEGAS
“Ola, seño , dásme o lib o?”
Adquisición de es a exias de co esía en galego
T aballo de Fin de G ao
Tama a Rial Mon es
Di ec o a: Elisa Fe nández Rei
Asdo.: Tama a Rial Mon es Elisa Fe nández Rei
2015-2016
ÍNDICE
1. In odución . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
2. Ma co eó ico e me odolóxico . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
a. Co esía lingüís ica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
b. As pe icións . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
i. As es a exias de co esía nas pe icións . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
ii. As pe icións nos nenos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1. A adquisición p agmá ica no desen ol emen o
on oxené ico . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2. A adquisición da co esía nas pe icións . . . . . . . . . . . . . 20
iii. As pe icións en galego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
3. Análise do co pus. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
a. In o man es e me odoloxía. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
b. Resul ados e análise dos da os . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
i. Es a exias emp egadas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
ii. In luencia das a iables sociais e con ex uais ( amilia idade,
pode ela i o e cus o da pe ición) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
iii. In luencia da idade e sexo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
c. Discusión . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
4. Conclusión . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
BIBLIOGRAFÍA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
ANEXOS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
1
1. In odución
Unha con e sa é moi o máis ca o emp ego de sucesi as cons ucións lingüís icas, é
unha o ma de comunicación en e pe soas que es án o emen e ligadas a un
de e minado con ex o social e cul u al. Así, man e unha con e sa implica
necesa iamen e poñe en elación a lingua co seu con ex o de uso, de xei o que, moi as
eces, es as dúas compoñen es non poden se concibidas po sepa ado. Velaí o obxec o
de es udo da p agmá ica, que con empla a lingua como ins umen o des inado á
ealización de ac os sociais (as pe icións –cen o des e aballo– cons i úen un bo
exemplo) e que a es uda a endendo á súa elación coas si uacións comunica i as nas que
é emp egada. Ademais, os pa icipan es dunha con e sa adoi an desexa que a
in e acción se desen ol a de o ma ag adable, polo que se en na ob iga de emp ega en
códigos de condu a conside ados como co ec os polo g upo sociocul u al no que se
in eg an, a o ecendo así o in e cambio comunica i o e as elacións sociais. É aquí onde
en a en xogo a co esía, obxec o de es udo des e aballo.
Ademais de es uda o enómeno da co esía, o p esen e aballo amén p es a
a ención a cues ións elacionadas coa adquisición lingüís ica no desen ol emen o
on oxené ico e, máis conc e amen e, coa adquisición da compe encia p agmá ica. Así,
en a ase analiza o p oceso polo cal os nenos e nenas galego alan es adqui en as
es a exias de co esía emp egadas nas pe icións. Os p incipais obxec i os adican no
es udo das es u u as lingüís icas p e e idas polos nenos galegos pa a le a en a cabo
unha pe ición, na análise do peso de ce as a iables sociais e con ex uais
( amilia idade, pode ela i o e cus o da pe ición) á ho a da escolla dunhas ou ou as
es a exias e, inalmen e, na comp obación da ele ancia dos ac o es da idade e incluso
do sexo, endo en con a semp e a impo ancia das di e enzas indi iduais.
O ei o de ocaliza o es udo no caso conc e o das pe icións esponde a azóns
pu amen e p ác icas. Sendo indispensable a es ición do campo de ac uación da co esía
(o es udo de odas as súas mani es acións esul a ía demasiado amplo e inaba cable pa a
es e aballo), op ouse polas pe icións po se en ac os especialmen e ameazan es que
implican a necesidade de bo a man dos mecanismos da co esía pa a p ese a as
elacións sociais e o bo desen ol emen o do in e cambio comunica i o.
2
2. Ma co eó ico e me odolóxico
O concep o de co esía ai e e encia a un amplo conxun o de es a exias que eñen
como in e i a os con li os nas in e accións. Es a noción non ai necesa iamen e ligada
ao ámbi o da lingüís ica, senón que é un concep o moi amplo, que –ademais de con a
cun uso pu amen e coloquial, como sinónimo de ci ilidade– pode ab angue di e en es
á eas. Así, deixando de lado esa in e p e ación coloquial, ao ace e e encia á co esía
comunica i a, alúdese amén aos a iados ecu sos exp esi os que exceden o ma co do
e bal, como poden se , po exemplo, sauda coa man, so i e c. Hai que dis ingui así a
co esía lingüís ica da non lingüís ica, ca ac e izada pola non in e ención do apa ello
a icula o io como p incipal ins umen o p odu o de signos de co esía. Na Figu a 1,
p esén ase –a modo de ilus ación des a plu alidade de in e p e acións– un diag ama coa
xe a quía das dis in as pe spec i as dende as que pode se abo dada es a noción
(Ha e ka e, 1994: 53):
Figu a 1. Tipoloxía e xe a quía das dis in as e en es da co esía

3
É p eciso escla ece que es e aballo es á cen ado unicamen e na co esía
lingüís ica, é dici , aquela que se mani es a po medio de enunciados lingüís icos. Máis
conc e amen e, segui ase un en oque p agmalingüís ico, es udando a co esía en
elación coas súas es u u as o mais e as súas uncións. Así, deixa anse de lado, po
unha banda, as abo daxes cogni i as, elacionadas cos p ocesos men ais asociados á
co esía e, po ou a, os en oques sociocul u ais, se ben se a á alusión á impo ancia da
de e minación do con ex o sociocul u al á ho a de es uda os mecanismos de co esía
das dis in as linguas.
a. Co esía lingüís ica
O concep o de co esía lingüís ica naceu nos anos 70 do pasado século, no campo dos
es udos sob e a con e sa, coma un dos p incipios que egulan a in e acción. Fo on
moi os os au o es que epa a on na impo ancia da co esía nes e senso e que a a on de
de inila e de es ablece en as súas bases, pa indo, po no ma xe al, da p opos a de G ice
(1975) sob e o p incipio de coope ación e as máximas con e sacionais. Así, G ice
(1975) a i maba que os pa icipan es dunha in e acción enden a busca a maio e icacia
comunica i a, adap ando as súas con ibucións con e sacionais á índole e ao obxec i o
do in e cambio e bal do que pa icipan. Pa a is o, deben cump i ca o máximas
undamen ais: máxima de calidade (“non diga o que c e que é also; non diga o que non
pode p oba adecuadamen e”), de can idade (“p opo cione a can idade de in o mación
equi ida polo obxec i o do in e cambio e bal”), de elación (“ o neza in o mación
ele an e”) e de modo ou manei a (“sexa cla o, e i e usa exp esións escu as ou
ambiguas”). A pa i da p opos a de G ice (1975), Lako (1973), po exemplo,
es ablece unha eg a da adecuación p agmá ica, undamen ada en dous p incipios
básicos: sexa cla o e sexa co és. Tamén é de des aca o caso de Leech (1983: 132),
quen elabo ou un p incipio de co esía baseado en seis máximas: ac o, xene osidade,
ap obación, modes ia, ha monía e simpa ía. Ou a p opos a é a de F ase e Nolen (1981)
e F ase (1990), que alan dun con a o con e sacional que con empla a co esía coma
un dos seus e mos, algo que e oma á Ha e ka e (1994). Pe o, sen dúbida, os p incipais
es udosos da co esía o on B own e Le inson (1987), cuxa eo ía, que aínda hoxe segue
4
a unciona como guiei o nos es udos da co esía, se á explicada máis adian e
1
.
Ademais, nes es úl imos anos, a in es igación no eido da p agmá ica anscul u al
p opiciou di e sos es udos an o compa a i os como cen ados en linguas conc e as.
Es es úl imos adop a on unha pe spec i a que se a as a dos in en os de uni e salidade
iniciais e que se cen an nos di e en es ac o es sociais que condicionan o que é ou non é
co és den o dunha cul u a de e minada. Na lingüís ica galega, exis e un impo an e
balei o nes e campo, sendo aínda escasos os es udos que a an a lingua ó a do
pu amen e g ama ical e semán ico. Des acan, no ámbi o da co esía, os aballos de
Picca di (2004), Fe nández López (2007-08 e 2009) e Mo eda Lei ado (2007).
Malia as impo an es di e xencias mo i adas pola mul iplicidade de aballos
sob e a co esía e polo ca ác e abs ac o do concep o, odos os au o es pa en da idea de
que a co esía é, como xa se a anzou, un conxun o de es a exias que eñen como in
e i a os con li os nas in e accións. Así, B own e Le inson (1987: 15) de ínena como
“ a ional beha iou aimed a he s a egic so ening (o mi iga ion) o ace- h ea ening
ac s”, é dici , coma un compo amen o conscien e des inado a con ola a ag esi idade
nas in e accións.
No p esen e aballo, pá ese do ma co eó ico de B own e Le inson (1987) po
se o que maio epe cusión acadou no ámbi o da co esía. Es es au o es baséanse, como
xa se a anzou, na p opos a de G ice (1975), que in en an comple a p es ando a ención
aos aspec os sociais da comunicación. Des e xei o, acep an o p incipio de coope ación
(G ice, 1975) como p incipio de acionalidade polo que os in e locu o es enden a
p ocu a a máxima e icacia comunica i a, pe o an máis alá. Así, conside an que, en
nume osas ocasións, a e icacia comunica i a pon en pe igo a elación co in e locu o , o
que le a ao alan e a bo a man dos mecanismos da co esía, que se con e e xa que
logo nun ecu so undamen al nas in e accións. A eo ía de B own e Le inson
undamén ase, ademais, no concep o de ace (imaxe), que oman de Go man (1967):
The e m ace may be de ined as he posi i e social alue a pe son e ec i ely claims o
himsel by he line o he s assume he has aken du ing a pa icula con ac . Face is an
image o sel delinea ed in e ms o app o ed social a ibu es (Go man, 1967: 5).
1
Pa a consul a unha análise máis de allada dos es udos cen ados na co esía, id. Placencia e B a o
(2002) e B a o (2001).
5
Así, a ace é, pa a Go man (1967), a au oimaxe que cada un elabo a de si
mesmo pa a p esen a na in e acción social, cump indo co que a sociedade conside a
como posi i o. A po encialidade des e concep o de imaxe ou ace, que en unha o ixe
an opolóxica, segue a se explo ada de o ma moi p odu i a nas eo ías da co esía
po que, como indica Landone (2009: 35), “los indi iduos in ie en mucho es ue zo,
e balmen e hablando, en p ese a , adap a , mejo a , es au a y compensa su ace”. A
pa i des a p opos a de Go man (1967), B own e Le inson (1987) es ablecen que cada
indi iduo con a cunha imaxe pública que debe p ese a na in e acción social, de xei o
que o alan e debe coida a súa imaxe p opia e a do seu in e locu o . Es e espec o pola
imaxe do in e locu o xus i ícase po iden i icación emocional cos seus sen imen os e
po azóns pu amen e p ác icas, xa que a mello o ma de p ese a a imaxe p opia é
p ese a a dos demais (B own e Le inson, 1987: 61). Ademais, es ablecen que es a
imaxe cons a de dúas ca as: unha imaxe posi i a e ou a nega i a. A p imei a ai
e e encia á necesidade que sen e cada indi iduo po se ap obado e acep ado como
memb o dun g upo, e a segunda, ao seu desexo de non se impedido na súa libe dade de
acción e de es a lib e de imposicións:
Cen al o ou model is a highly abs ac no ion o “ ace” which consis s o wo speci ic
kinds o desi e (“ ace-wan s”) a ibu ed by in e ac an s o one ano he : he desi e o be
unimpeded in one’s ac ions (nega i e ace), and he desi e (in some espec s) o be
app o ed o (posi i e ace) (B own e Le inson, 1987: 13).
Pa a es es au o es, cada unha des as imaxes es á asociada, á súa ez, a un ipo de
co esía, dis inguíndose así a co esía posi i a e a nega i a. A in e p e ación máis
es endida des a dico omía concibe a co esía posi i a coma a des inada a mi iga as
ameazas á imaxe posi i a, men es que a co esía nega i a se enca ga de p ese a a
imaxe nega i a. Po én, moi os au o es (p. ex. Ca asco San ana, 1999) epa a on en que
es a in e p e ación p esen a o es p oblemas e limi acións, o que xe ou impo an es
c í icas ao modelo de B own e Le inson (1987). Con odo, como indica Ca asco
San ana (1999: 15), moi os des e p oblemas poden esol e se median e unha
ein e p e ación da p opia eo ía de B own e Le inson (1987), a pa i da cal é posible
concibi a co esía nega i a coma a que se basea na e i ación ou na epa ación on e á
posi i a, que non sen e es a necesidade. Es a é a concepción adop ada no p esen e
aballo, conside ando xa que logo que a co esía posi i a é aquela que os alan es
emp egan ao es ima en que non exis e ningunha ameaza, senón que se pa e dun e eo
6
de aco do común, men es que a nega i a se emp ega á cunha in ención epa ado a, co
in de mi iga un ac o pe cibido como ameazan e. En elación con is o, B own e
Le inson (1987) pos ulan que, no cu so das in e accións comunica i as, as imaxes do
alan e e do oín e ense ecuen emen e ameazadas nos denominados ace- h ea ening
ac s (FTA)
2
. Así, se á xus amen e nes es casos cando se sen i á como necesa io eco e
ás que denominan es a exias de co esía, que encad an en cinco g andes g upos, cuxo
g ao de co esía se p esen a de o ma ascenden e
3
:
a) Abe a e di ec a: o isco é mínimo e o alan e op a po amosa a súa in ención
de o ma cla a. Ex.: “Faime un ca é”.
b) Abe a e indi ec a, con co esía posi i a: o alan e pe cibe un ce o isco,
aínda que é an le e que non p ecisa da acción epa ado a da co esía nega i a.
Nes e g upo inclui íanse as es a exias emp egadas pa a e o za a imaxe
posi i a, as que buscan c ea ou pa en da exis encia dun e i o io común e c.
Ex.: “Po que non omamos un ca é?”.
c) Abe a e indi ec a, con co esía nega i a: o ni el de isco segue en aumen o.
Nes e caso, inclúense as es a exias des inadas a o ece en compensacións pa a
p ese a a imaxe nega i a do in e locu o , sen limi a a súa libe dade de acción.
Ex.: “Se houbese ca é ei o, omaba un”.
d) Encube a: ni el de isco moi ele ado. Con es as es a exias, o emiso op a po
non mos a a súa in ención de o ma explíci a. Así, e i a que lle sexa a ibuída a
esponsabilidade de ealiza un ac o ameazado e o écelle ao des ina a io a ias
in e p e acións, b indándolle a posibilidade de da unha espos a nega i a sen
p exudica con iso a súa p opia imaxe posi i a. Ex.: “Que ben ule ese ca é!”
e) E i ación do ac o ameazan e: o ni el de ameaza é an al o que o alan e non
pode con empla a súa ealización, an o po medo ao acaso como polo isco
pa a a súa imaxe (Fe nández López, 2007-08: 90). É in e esan e ema ca que un
2
Os FTA máis p o o ípicos son as o des e pe icións, os insul os e c., pe o son moi os os ac os de ala que
poden chega a se ameazan es nun con ex o de e minado.
3
Pa a consul a unha lis axe de es a exias conc e as encad adas en cada g upo, id. W ubel B an s
(2009: 3-4).
13
i. As es a exias de co esía nas pe icións
O es ablecemen o dun in en a io ixo das es a exias de co esía emp egadas nas
pe icións non é unha a e a doada po mo da g an a iedade de ecu sos emp egados,
que aumen an en unción da c ea i idade do alan e e da súa expe iencia. Po én,
o écese a con inuación unha pequena elación das es a exias conside adas como máis
p o o ípicas e eco en es, que debe se en endida coma unha lis axe abe a. Pa a is o,
pa i ase undamen almen e da p opos a de Fe nández López (2007-08 e 2009), po se
a única desc ición especí ica e comple a das es a exias das pe icións pa a o galego (non
odas as linguas p esen an as mesmas es a exias nin es as eñen o mesmo peso en cada
sis ema lingüís ico).
► Apela i os
Nos apela i os aise uso dunha se ie de es a exias que eñen como in cap a a a ención
do oín e e p edispoñelo pa a a coope ación. As máis ele an es son:
 Voca i os: calque a elemen o nominal que lle se e ao alan e pa a ace
e e encia ao seu in e locu o . Pódese bo a man do nome ou alcume, dun e mo
ca iñoso e c. ou ben aludi á elación en e alan e e oín e, á posición social ou
p o esional do oín e e c.
 Fó mula de co esía po a o : á ase dunha ó mula ex emadamen e
codi icada que se e pa a chama a a ención do in e locu o ao empo que se
p esen a un impo an e con ido de co esía. Malia pode se emp egada despois
do núcleo, encad a ase en odos os casos den o dos apela i os po cues ións
pu amen e me odolóxicas.
 Ma cado es con e sacionais coma pe doa, mi a, a e e c. (Mo eda Lei ado:
2007), in e xeccións emp egadas pa a chama a a ención do in e locu o (p. ex.:
“ai! deixei a ca ei a na casa, non e ás cinco eu os?”) e c.

14
► Núcleo
Can o ao núcleo da pe ición, eñen cabida ecu sos coma os seguin es:
 Pe spec i a á que se o ien a a pe ición: pode es a o ien ada ca a ao p opio
alan e (P1), ao oín e (P2), a ámbolos dous median e o emp ego da P4, ou ben
pode es a o mulada de o ma impe soal. Débese des aca que o emp ego da 1ª
pe soa de plu al é indica i o dunha on ade de c ea un e eo común, o que ai
ligado á co esía posi i a. Can o á impe sonalidade, búscase non implica ao
alan e nin ao oín e de o ma di ec a na pe ición pa a e i a poñe en
comp omiso ao oín e, p ese ando a un empo a imaxe nega i a do oín e e a
posi i a do alan e.
 Modalidade o acional: as pe icións poden se o muladas median e o acións en
modalidade impe a i a, ase i a ou in e oga i a, en e as cales o g ao de
co esía se p esen a –xe almen e– de o ma ascenden e. As o acións
in e oga i as son as máis ecuen es nas pe icións, sob e odo en si uacións nas
que exis e desigualdade de pode en e os in e locu o es, especialmen e cando
non hai amilia idade en e eles e cando o cus o da pe ición é ele ado
(Fe nández López, 2007-08: 100).
 Tempo e modo e bais: O empo máis usado pa a as pe icións é o p esen e,
pe o o impe a i o amén é moi ecuen e no caso dos galego alan es (Mo eda
Lei ado, 2007: 197). Es e úl imo apa ece, sob e odo, en si uacións de
amilia idade e cando o alan e en o pode (de non se así, adói ase acompaña
de a enuan es da o za ilocu i a) (Fe nández López, 2007-08: 99). Deixando de
lado es as cues ións, é in e esan e ema ca que o galego p esen a unha escala de
co esía dis in a ao cas elán ou ou as linguas no que se e i e aos empos e bais
(Fe nández López, 2007-08: 99). Así, apa ecen, de menos co és a máis co és:
p esen e, impe ec o de indica i o, condicional, u u o e, po úl imo, impe ec o
de subxun i o emp egado nas es u u as condicionais (ex.: “se puide as
deixa me...”) (Fe nández López, 2009: 94)
7
.
7
A au o a non inclúe nes a escala o impe a i o debido a que o a a nun bloque independen e ao empo
e bal.
15
 Pe icións indi ec as: como se sinalou, a o mulación das pe icións indi ec as
non con encionais depende da c ea i idade do alan e, polo que non se pode
es ablece ningunha ipoloxía. Can o ás indi ec as con encionais, dis ínguense
algúns pad óns que se epi en con ce a ecuencia. Así, adoi an es a baseadas
en p econdicións e o muladas como p egun as (ex. “ es ca é ei o?”) ou
baseadas nas condicións de since idade (ex.: “Ape ecíame un ca é”) (Fe nández
López, 2009: 88). Pe o a ó mula máis emp egada e de maio
con encionalización é a das p egun as sob e a capacidade do oín e pa a le a a
cabo a acción equi ida (ex.: “Podes p epa a un ca é?”) (Fe nández López,
2009: 91).
 Suxes ións: es a é a e minoloxía que emp ega Fe nández López (2007-08 e
2009) pa a se e e i a aqueles casos nos que “o alan e asume a
esponsabilidade dunha pe ición o ien ada ca a ao oín e pe o mos ando a súa
on ade de non imposición. É po an o unha es a exia que demos a un al o
g ao de co esía nega i a” (Fe nández López 2009: 89). Es a ó mula p o exe a
imaxe nega i a e posi i a do oín e po que se lle dá a opción de exei a o que se
pide sen que is o implique mos a de pouca on ade de colabo a , senón que se
asocia á súa al a de posibilidades pa a acelo (Fe nández López, 2009: 89).
Como indica a p opia Fe nández López (2009: 89-90), na maio ía dos casos, a
o ma que adop an en galego as suxes ións é a dunha es u u a condicional do
ipo de: “Quedei sen coche, se me puideses le a i...”.
 Exp esión da necesidade ou desexo do emiso espec o do ac o pedido ou ben
da ob iga de ealizalo: a exp esión do desexo do emiso é emp egada en poucas
ocasións e, xe almen e, cando o oín e en maio pode ca o alan e (ex.: “Hoxe
que ía que me iñeses comigo me ca unhas cousas, se es un anaquiño lib e”)
(Fe nández López, 2007-08: 96). Can o á exp esión da necesidade, emp égase
de o ma máis ecuen e, amén en si uacións nas que o alan e en menos pode
ca o oín e (ex.: “Mi a, é que eño un p oblema na casa e necesi o o día lib e”)
(Fe nández López, 2007-08: 96). Po úl imo, a exp esión da ob iga de ealiza o
ac o pedido é unha es a exia moi usada en galego, nomeadamen e cando o
alan e en maio pode e non hai amilia idade co oín e. Así, ao mos a o ac o
equi ido coma unha ob iga, desdebuxa a súa esponsabilidade na emisión da
16
pe ición (ex.: “Hoxe non a anzamos nada, emos que apu a pa a ema a an es
de que chegue o xe e”) (Fe nández López, 2007-08: 95).
 Emp ego de e bos ealiza i os: nes es casos emp éganse e bos pe o ma i os
do ipo pedi como e bo p incipal da pe ición (ex.: “ eño que pedi che que me
axudes con is o, non sei como segui ”).
 Ou os mi igado es in e nos: non é posible ealiza unha análise exhaus i a de
odos os mi igado es pe o é p eciso des aca a ele ancia da 2ª pe soa de
co esía, unha es a exia moi ecuen e especialmen e en e alan es de ce a
idade (Fe nández López, 2007-08: 100). En elación con is o, o p onome os ede
(ou ós nalgunhas a iedades dialec ais) p esen a a pa icula idade de es a
asociado a un pa adigma de e cei a pe soa men es que a súa e e encia
co esponde coa segunda. Es a di e xencia (pa adigma- e e encia) p esén ase
como undamen al pa a comp ende moi os enómenos a edo das o mas de
co esía (F ías Conde, 2011: 122). Finalmen e, débese ema ca que o emp ego
des a ó mula de a amen o en epe cusións sob e moi os elemen os o acionais,
pos o que “compo a un cambio no uso dos p onomes ónicos (suxei o e
complemen o), no e bo que es ablece elacións de conco dancia co suxei o, nos
clí icos, nos posesi os e nas o mas nominais usadas como oca i os” (Ál a ez
Blanco, 1999: 220).
► Re o zos
En p imei o luga , espec o dos e o zos, é impo an e en ende que o núme o de
es a exias que se conside an nunha pe ición é xa un da o signi ica i o, de xei o que
can o máis isco supoña a pe ición, máis e o zos se emp ega án (Fe nández López,
2009: 97). Ademais, débese ema ca que as es a exias emp egadas nos e o zos eñen
moi o que e coa c ea i idade dos alan es, de xei o que unha mesma es a exia pode
se ealizada de o mas moi di e sas. A con inuación, p esén anse os ecu sos máis
habi uais:
 Xus i icacións: o alan e expón o mo i o polo que lle o mula a pe ición ao
oín e, a ando así de sal aga da a súa imaxe posi i a (ex.: “Pódesme deixa o
17
coche? É que o meu es á a a iado e eño unha u xencia”). Segundo Fe nández
López (2009: 99), cons i úen o e o zo máis emp egado xun o cos
minimizado es da imposición
8
.
 P omesas de compensación: o alan e é conscien e do a aque que supón a
pe ición pa a a imaxe nega i a do oín e e p ome e compensalo dalgunha o ma
(ex.: “Podes subs i uí me mañá no aballo? Se que es ou eu no eu si io a in
de semana”). Así, p o exe a un empo a imaxe nega i a do seu in e locu o e a
súa p opia imaxe posi i a.
 Minimizado es da imposición: o alan e busca mi iga a pe cepción de
imposición po pa e do oín e, sal aga dando así a súa p opia imaxe posi i a e
sua izando o a aque á imaxe nega i a do oín e (ex.: “Xa que as ao
supe me cado, cóllesme lei e?”).
 P ocu a de comp omiso p e io: o alan e busca, dalgún xei o, que o oín e se
dispoña posi i amen e pa a axudalo (ex.: “Es ou un pouco desespe ada,
a íasme un a o eno me... Pode ías en ega es es papeis po min no banco?”).
Ás eces, es a es a exia lé ase a cabo median e o anuncio dunha pe ición
inminen e (ex.: “Tíñache que pedi un a o , impó ache baixa un segundo
comp a pan?”).
 Diminu i os e cuan i icado es: é común que o alan e emp egue ó mulas des e
ipo pa a mos a o meno cus o da acción pa a o oín e e a maio necesidade pa a
el (Fe nández López, 2009: 101). Ademais, é p eciso indica que pode se
emp egados an o pa a a modi icación in e na como ex e na da o za ilocu i a,
pe o se án semp e concibidos nos e o zos po pode en se sup imidos incluso
cando se a opan no núcleo da pe ición, o que demos a o seu ca ác e ex e no
(es a posibilidade de sup esión non se dá en ningunha das es a exias
ca ac e ís icas do núcleo). Po exemplo, en “Dásme un pouquiño de o a?”, é
posible sup imi o cuan i icado sen que a pe ición pe da sen ido (“Dásme
8
Ve emos que is o non se cump e no noso co pus, onde os diminu i os e cuan i icado es e as p omesas
de compensación supe an aos minimizado es da imposición.
18
o a?”), men es que non esul a posible ealiza a pe ición sen a escolla dun
empo e bal de e minado, dunha modalidade o acional e c.
ii. As pe icións nos nenos
Como se anunciaba na in odución, es e é un es udo que a ende a aspec os pu amen e
p agmá icos elacionados coa co esía pe o que amén se encon a coa necesidade de
p es a a ención ao p oceso da adquisición lingüís ica. Como é lóxico, es e úl imo
aspec o non se pode a a máis ca de o ma supe icial (unha análise exhaus i a
excede ía os obxec i os des e aballo) pe o, en calque a caso, non pode se pasado po
al o.
1. A adquisición p agmá ica no desen ol emen o
on oxené ico
Dende os es udos xene a i is as de Chomsky, o es udo da adquisición lingüís ica
baseouse na eme xencia da g amá ica, descoidando as es an es compoñen es da lingua
(Fe nández Pé ez, 2000). Po én, esul a absolu amen e necesa io e en con a o p oceso
pa icula de eme xencia de cada unha des as compoñen es, en e as que a p agmá ica
ocupa un luga undamen al.
A p agmá ica é unha compe encia que comeza a adqui i se xa an es do
desen ol emen o lingüís ico pe o, en endida en elación aos ac os de ala, desen ól ese
median e un p oceso de ex ema complexidade que ab angue a e as de índole di e sa,
en e as que se inclúe a adquisición da co esía (E in-T ipp e Mi chell-Keman, 1977;
Ninio e Snow, 1996). Así, a compe encia p agmá ica apa ece en p imei o luga en ac os
de ala moi especí icos, e con se ias limi acións, pa a es ende se paseniño a
p ac icamen e odos os ámbi os da ida (Ninio e Snow, 1996: 92). Débese pun ualiza
que a súa adquisición non depende unicamen e dos ecu sos lingüís icos dominados en
cada es adio de desen ol emen o, senón amén da complexidade dos ac os
comunica i os aos que an asociados di os ecu sos. Polo an o, as i encias indi iduais
xogan un papel undamen al xa que, dependendo do con ac o que eñan os nenos e
nenas coas di e en es expe iencias i ais, e án dis in a compe encia pa a lles ace

19
on e. Así, non odos se en on an ás mesmas si uacións na ida co iá, senón que is o
depende á do ipo de educación ecibida, do hábi a no que esidan (u bano ou u al), da
ocupación de quen se ai ca go deles e c. Po an o, é undamen al en ende que o
desen ol emen o da compe encia p agmá ica é un p oceso que en ol e a un empo a
adquisición de habilidades lingüís icas e socio-cogni i as (Ninio e Snow, 1996: 92). A
modo de ilus ación, pódese sinala po exemplo que, ao chega en aos 18 meses, os
nenos dominan –segundo Ninio e Snow (1996: 92)– cinco ó mulas de co esía, que se
asocian a cinco ac os comunica i os cos que es án amilia izados e aos que se en on an
dia iamen e: o ag adecemen o, a espos a co és ao ag adecemen o, o saúdo, a despedida
e a desculpa.
Pa a en ende es e p oceso, esul a de in e ese es ablece mos unha se ie de
e apas no seu desen ol emen o. Po én, es a non é unha a e a doada debido, en e ou as
azóns, á g an a iedade de p opos as o ecidas po di e en es au o es e á imposibilidade
de ob ia as di e enzas indi iduais e as di e xencias in e idiomá icas (Fe nández Pé ez,
2000). Po mo des as di icul ades así como dos humildes obxec i os des e aballo na
liña da adquisición lingüís ica, limi a émonos a expoñe unhas bases xe ais,
baseándonos nas desc icións de Pe al a Mon ecinos (2000) e Ma hews (2014: 13-14,
219-237):
a) 9-18 meses: apa ecen as p imei as palab as. Os nenos emp egan enunciados
dunha única palab a con ins especí icos, como chama a a ención, pedi cousas
ou p egun a . Es as p oducións cons i úen pu a p agmá ica, p ecedendo á
eme xencia da g amá ica e do léxico.
b) 18-24 meses: o neno ap ende a in oluc a se nun diálogo, adop ando e asignando
oles comunica i os.
c) 2-3 anos: maio can idade de ópicos nas súas con e sas e ampliación da súa
compe encia comunica i a. Aos 3 anos, o desen ol emen o p agmá ico aise
máis so is icado, desapa ece a linguaxe egocén ica e a ecolalia, men es que
aumen a a linguaxe uncional. Ademais, espe a se espondido cando ala e
comeza a espec a a oma de quendas na con e sa. Ao inaliza es a e apa, con a
xa cun amplo epe o io de habilidades p agmá icas.
20
d) Dende os 3 anos: maio elabo ación e di e enciación das in encións
comunica i as. O neno comeza a adecua as súas in e encións ás ca ac e ís icas
sociais dos in e locu o es así coma aos di e en es con ex os. En e os 3 e os 6
anos desen ol en moi apidamen e o seu ni el de lingua e as capacidades
comunica i as. A pa i dos 6 anos, o desen ol emen o dáse de o ma máis
g adual.
e) Compe encia comunica i a adul a: as capacidades e habilidades lingüís icas xa
es án adqui idas e o neno ainas pe eccionando (en pa e g azas á cons an e
adquisición de no o ocabula io e ao con ac o con no as expe iencias), sendo
quen de ope a coma un comunicado e ec i o. É o momen o no que se comezan
a usa as eg as con e sacionais. Un dos aspec os p agmá icos que máis se a da
en desen ol e é o humo en odas as súas e en es.
Pa a ema a , can o á adquisición da co esía (a compoñen e da p agmá ica na
que se cen a es e aballo), é p eciso indica que non se pode encad a nunha única
des as e apas. Is o débese, po unha banda, ao seu cons an e desen ol emen o e, po
ou a, á ele ancia da expe iencia indi idual e da adquisición da compe encia cul u al.
Malia is o, ce os es udos –en e os que des aca o de E in-T ipp e al. (1990)–
demos a on que as bases da co esía se asen an en e os 2 e os 5 anos. Así, as p imei as
o mas de co esía, como xa se iu, adquí ense an es dos 18 meses pe o es án limi adas
a ac os de ala moi conc e os. Se á ao longo de odo o p oceso da adquisición lingüís ica
(nomeadamen e a pa i dos 2 anos) cando se desen ol an no as ó mulas, cada ez
máis complexas, ligadas a no os ac os comunica i os. Is o le a á necesidade de insis i
na es ei a inculación en e o desen ol emen o lingüís ico e o socio-cogni i o.
2. A adquisición da co esía nas pe icións
O es udo da adquisición das pe icións esul a de in e ese, en e ou os moi os mo i os,
polo ei o de apa ece en nun momen o moi empe án no epe o io in an il e po
poñe en de mani es o as habilidades sociais e cognosci i as dos nenos e nenas (Solé
Planas e Sole Vilageliu, 2005: 5). Así, os es udos cen ados nes a cues ión conco dan
en que os nenos ap enden axiña a emp ega en os medios lingüís icos pa a exp esa en
in encións comunica i as. Po ci a un exemplo, Halliday (1975) es ablece que as
21
pe icións apa ecen en e os 9 e os 11 meses, median e o mas lingüís icas (e non
lingüís icas) ex emadamen e simples. Pe o é a pa i dos 4 anos, como demos an
a ios es udos (Solé Planas e Sole Vilageliu, 2005 e 2006; Be nico , 2006 e ou os),
cando os nenos eñen as compe encias lingüís icas necesa ias pa a a o mulación das
pe icións. Con odo, seguen e olucionando p o undamen e despois desa idade, an o
dende o pun o de is a o mal coma do seu con ido.
Escla ecidos es es aspec os xe ais, é p eciso ocaliza es a análise na elación
en e pe icións e co esía no p oceso da adquisición lingüís ica. Nes e senso,
dis ínguense dous ocos de in e ese: po unha banda, a elación en e a idade e a
alo ación das dis in as a iables que in lúen no g ao de co esía ( amilia idade, pode
ela i o e cus o) e, po ou a, a p og esi a adquisición das es a exias conc e as
emp egadas nas pe icións.
Como se expuxo an e io men e, os p incipais ac o es de e minan es do g ao de
co esía equi ido en cada pe ición son as a iables da amilia idade, pode ela i o e
cus o. En elación con is o, débese p ecisa que un neno ou unha nena de 1 ano xa
ealiza pe icións, como se acaba de e , pe o non e á en con a es es ac o es na mesma
medida ca ou o de 5. Go don e E in-T ipp (1984), uns dos au o es máis ele an es
nes e ámbi o, indican p ecisamen e que as p imei as pe icións es án o ien adas ca a ás
p opias necesidades do neno ou nena e só co paso do empo comezan a e en con a as
necesidades in o macionais do in e locu o (empezan a es ablece azóns ou causas
polas que o in e locu o debe ía accede á pe ición, comezan amén a an epoñe se a
posibles obs áculos e c.). Así, es es mesmos au o es es ablecen que, dende os 2 anos, os
nenos e nenas demos an se en conscien es da impo ancia da iden idade e
ca ac e ís icas do in e locu o , alo ando xa os ac o es sociais da amilia idade e do
pode ela i o (Go don e E in-T ipp, 1984: 298-299). No que espec a aos ac o es
si uacionais, a es a mesma idade comezan a e en con a dous ac o es decisi os á ho a
de alo a o cus o da pe ición pa a o des ina a io. T á ase, po unha banda, da
conside ación dos de ei os e ob igas espec o do ac o equi ido e, po ou a, no caso das
pe icións de obxec os, da ele ancia da iden idade do posuído (non piden da mesma
o ma algo p opio ca algo pe encen e ao seu in e locu o ) (Go don e E in-T ipp, 1984:
300). Con odo, exis en ou os ac o es si uacionais que non comezan a alo a a a a
idade escola ap oximadamen e, como é o caso do ca ác e máis ou menos u inei o do
que se pide, así como do cus o que supoñe á pa a o in e locu o ( alo ando se a
22
ealización do ac o pedido equi e a in e upción do que es ea a ace , se implica un
as o no dos seus plans, se esixe ce o es o zo pola súa pa e e c.) (Go don e E in-
T ipp, 1984: 299). Así, dedúcese que, chegados aos 4 anos (pun o do que se pa e no
p esen e aballo), os nenos e nenas e án o almen e asimilados es es aspec os. Po én,
a opamos di e enzas en e os in o man es máis pequenos e os maio es, como se e á
máis adian e, o que pa ece demos a que amén es e é un p oceso que se consolida
p og esi amen e.
Po úl imo, é p eciso desc ibi o p oceso de adquisición das di e en es
es a exias de co esía emp egadas nas pe icións. Pa a is o, ómanse como e e encia o
xa ci ado aballo de Go don e E in-T ipp (1984) e o de E in-T ipp (1990), o que
ob iga a insis i na ela i idade dos da os, pos o que se a a dunha desc ición álida
pa a un caso lingüís ico e cul u al moi conc e o (nenos angló onos dos Es ados Unidos).
Con odo, a al a de es udos des e ipo pa a o galego ou incluso pa a o cas elán ó zanos
a eco e a es as on es. En p imei o luga , é p eciso ema ca que as p imei as
es a exias de co esía que apa ecen nas pe icións son –ademais dos cambios de
en oación– as que se o mulan explici amen e e que e lic en o mas ap endidas,
es ablecidas como con encionalmen e co eses ( ó mula po a o e ou as emp egadas
pa a pedi pe miso) (Go don e E in-T ip, 1984: 303; E in-T ipp, 1990: 315). Nes a
liña, E in-T ipp (1990) demos ou que os nenos máis pequenos emp egan maio
núme o de es a exias explíci as ca os máis g andes (o núme o dec ece sob e odo a
pa i dos 6 anos ap oximadamen e). Is o pode ía debe se simplemen e a que as
es a exias non explíci as son máis complexas, polo que non es án incluídas no
epe o io dos máis pequenos, pe o amén pode ía esponde a unha pe cepción po
pa e dos máis no os de que esas ó mulas (po a o e c.) son as máis e ec i as pa a
consecución do obxec i o pe seguido (E in-T ipp, 1990: 328). No caso de nos
decan a po es a segunda hipó ese, a explicación do c ecen e emp ego de es a exias
non explíci as adica ía na cons a ación de que esas ó mulas explíci as non son semp e
e ec i as e na conseguin e necesidade de a opa ou as ías pa a pe suadi o des ina a io
(E in-T ipp, 1990: 328-329). Can o ás es a exias conside adas den o dos e o zos
(xus i icacións, p omesas de compensacións e c.), Go don e E in-T ipp (1994: 309-
310) es ablecen que é a pa i dos 4 anos cando os nenos comezan a bo a man des e
ipo de ecu sos, especialmen e cando eñen que in e ompe a ac i idade que es á a
ealiza o in e locu o ou cando se en na ob iga de e o mula en a pe ición despois
29
en calque a das pe icións, sen es a en condicionadas polo con ido semán ico das
mesmas (po exemplo, o emp ego do e bo p es a non e a posible máis ca nun núme o
educido de iñe as). Ademais, ampouco se incluí on as es a exias dos núcleos das
pe icións elacionadas coa modalidade o acional, empo e bal ou pe soa g ama ical,
que se án comen adas á pa e.
A pa i dos da os ep esen ados na Figu a 3, obsé ase que a ó mula de
co esía po a o apa ece como a p incipal es a exia nas pe icións dos nenos e nenas,
emp egada no 61,3% das pe icións (309 oco encias). En elación con is o, amén é
in e esan e menciona a apa ición –aínda que de o ma anecdó ica– da o ma apocopada
po a (dúas oco encias) ou do anglicismo please (unha única oco encia). É p obable
que es as o mas i esen un peso moi o maio nun co pus de ala espon ánea.
As seguin es es a exias máis ecuen es son os e o zos. Po én, es e da o debe
se omado con p udencia pos o que es a e ique a engloba odo un conxun o de
es a exias, que se decidi on ep esen a de o ma conxun a nes e g á ico pa a
simpli ica os esul ados pe o que se p esen an de o ma desglosada en g á icos
pos e io es. É impo an e ema ca que a es a exia máis emp egada oi a das
xus i icacións (“Ma ín, pásasme a goma, que non ouxen?”), exis adas no 21,8% das
pe icións. Seguen ás xus i icacións, po o de de ecuencia, os diminu i os e
cuan i icado es (ex.: “Mamá, pódesme deixa un pouco o o denado ?”), as p omesas de
compensación (ex.: “Abuelo, pódesme deixa e un p og ama de ele isión hoxe e
mañá es i o que que es, po a o ?”), os minimizado es da imposición (ex.: “Xa que
as po galle as, áesme a min unhas poucas?”), a p ocu a de comp omiso p e io
(“Sonia, somos amigas desde ai moi o empo e hoxe ol idóuseme a me enda, pódesme
da i un pouco desa chocola ina?”) e, den o des as, o anuncio dunha pe ición
inminen e, moi as eces median e o emp ego de e bos ealiza i os (ex.: “Ola,
que íache pedi un a o , podo du mi eu na cama de a iba [...]?”).
Seguen aos e o zos en ecuencia de uso, como se e na Figu a 3, as pe icións
indi ec as non con encionais baseadas nas p egun as pola capacidade do oín e pa a
ealiza o ac o equi ido (ex.: “Po a o , podes panda i?”). Es a es a exia oi
emp egada no 47,8% do o al das pe icións, o que demos a o di o da impo ancia des a
es a exia así como do seu a ance nas no as xe acións on e a ou as ó mulas coma as
suxes ións, das que non se ob i o ningún caso.

30
O emp ego de oca i os amén oi moi común, exis ándose no 38,7% das
pe icións. Es es oca i os an e e encia ao nome do in e locu o (ex.: “Po a o , Pablo,
déixasme e a ele isión a min?”), á elación amilia en e alan e e oín e (ex.: “Mamá,
pódesme deixa un pouco o o denado ?”), á p o esión do in e locu o (ex.: “Po a o ,
biblio eca io, podes axuda me a colle o lib o?”) ou a e mos máis xené icos (ex.:
“Seño , po a o , pódeme colle ese lib o, que eu non lle chego?”). En elación con
is o, é in e esan e ema ca a necesidade que mos a on algúns nenos polo emp ego dos
oca i os, p egun ando o nome do des ina a io incluso naquelas iñe as nas que os
pa icipan es non se coñecían.
Finalmen e, exis á onse ou as es a exias de o ma máis espo ádica, como é o
caso dos ma cado es con e sacionais (ex.: “Mi a, men as que eu ecollo o puzzle,
podes i i po ese xogo?”)
10
ou do emp ego da segunda pe soa de co esía, emp egados
cada un unicamen e en 12 pe icións. Tamén se a opa on dous casos da exp esión do
desexo do emiso como cen o da pe ición (ex.: “Pablo, hoxe que o e eu o meu
p og ama a o i o”), aínda que es e con ido apa eceu encad ado, nos casos es an es,
den o dos e o zos (median e xus i icacións), non no núcleo. Débese des aca amén o
emp ego de da i os de in e ese (ex.: Po a o , asme busca un puzzle?), emp egados
coa on ade de ema ca o bene icio que supoñe á pa a o alan e a ealización do ac o
que se lle equi e ao oín e (xogo coas imaxes públicas de ámbolos pa icipan es).
Ademais, amén se exis ou algún caso no que se emp egou a a iación da en oación
como es a exia cla e, ou incluso casos nos que o in o man e op ou po e i a a pe ición
ao conside a que implicaba demasiado cus o pa a o oín e, o que co esponde co pun o
máis al o da escala da co esía ixada po B own e Le inson (1987). Po exemplo, un
dos in o man es do g upo 3 (12 anos) dixo que non se ía quen de ealiza a pe ición
equi ida na iñe a 14 ( id. Anexo 2).
A con inuación, p esén anse as es a exias que apa ecen no núcleo das pe icións
elacionadas coa modalidade o acional, empo e bal, pe soa g ama ical e c.
10
É de des aca o emp ego do ma cado ho[me], exclusi o do galego, que unicamen e se exis ou nunha
pe ición (“Da id, po a o , déixame ese c omo ho!, que a min só me al a ese e a i ál anche ou os
[…]”).
31
Figu a 4. Modalidade o acional das pe icións (po cen axes sob e o o al do co pus)
Como se pode ap ecia na Figu a 4, a modalidade o acional p edominan e nas
pe icións é, con moi o, a in e oga i a, ligada ao maio g ao de co esía. Así, oi
emp egada no 93,5% das pe icións, on e ao 5,5% das impe a i as e 1% das ase i as.
Can o á po cen axe das pe icións en modalidade impe a i a, debe se in e p e ada con
cau ela, pos o que a mei ande pa e das súas apa icións p o eñen dunha mesma
in o man e, que emp egou a de andi a modalidade no 83,3% das súas pe icións.
Figu a 5. Tempos e bais emp egados nas pe icións (po cen axes sob e o o al do co pus)
Can o ao empo e bal, o que con ou cun índice de apa ición máis ele ado oi o
p esen e de indica i o, que apa eceu en p ac icamen e odas as pe icións en modalidade
in e oga i a e en odas as ase i as. Ademais, nunha pequena po cen axe das
in e oga i as (3,2%), emp egouse o condicional como exp esión de co esía. Po
úl imo, o impe a i o oi emp egado, como é lóxico, en odas as pe icións en modalidade
impe a i a.
in e oga i a
impe a i a
ase i a
p esen e
impe a i o
condicional
32
Figu a 6. Pe soa g ama ical (po cen axes sob e o o al do co pus)
Can o á pe spec i a ca a á que se o ien an as pe icións, o g á ico da Figu a 6
mos a cla amen e que a pe soa p edominan e é a segunda de singula . Así, a mei ande
pa e das pe icións o muladas (94,7%) o ien á onse ca a ao oín e, o que é de en ende
se se en en con a que o que busca nas pe icións é un cambio no compo amen o do
oín e. Can o á p imei a pe soa de singula , oi emp egada no 5,2% das pe icións, case
exclusi amen e en pe icións nos que o alan e pide pe miso ao oín e median e a ó mula
podo...?. A p imei a pe soa de plu al, po úl imo, non se emp egou máis ca no 0,2% do
o al de pe icións (“Podemos compa i a chocola ina?” e “Podemos e os dibujos que
me gus an?”), como ma ca de co esía posi i a (o alan e busca c ea un e i o io
común co oín e). Pa a ema a , é impo an e des aca que non se o mulou ningunha
pe ición impe soal do ipo “hai que me ca lei e”.
Figu a 7. Emp ego de p es a e da nas pe icións de obxec o nas que o in e locu o é o posuido do ben
equi ido (po cen axes sob e o o al das pe icións con es es e bos)
P2
P1
P4
da
p es a
33
Resul a de in e ese comen a amén a apa ición dou a es a exia de co esía,
es inxida unicamen e aos casos de pe icións de obxec os posesión do in e locu o . Así,
en g an pa e des as pe icións, os nenos e nenas en e is ados op a on po emp ega en
un e bo do ipo de da ou p es a /deixa . Como é lóxico, o emp ego do e bo p es a
implica ce a ca ga de co esía espec o de da e, como se obse a na Figu a 7, oi o
máis emp egado (xun o co seu sinónimo deixa ). En elación con is o, é impo an e
menciona ce os casos nos que os in o man es demos a on se en cla amen e
conscien es da di e enza no g ao de co esía en e es es dous e bos, emp egando a
o ma p es a incluso en con ex os de incompa ibilidade semán ica (“Po a o , Sonia,
p és asme un pouquiño desa chocola ina?”), o que demos a amén ce a inexpe iencia
comunica i a.
Unha ez analizadas as dis in as es a exias conc e as emp egadas nas pe icións,
é p eciso ace un dob e es udo nun plano máis abs ac o: po unha banda, sob e o
emp ego de pe icións di ec as ou indi ec as (con encionais ou non con encionais) e, po
ou a, sob e o p edominio da co esía posi i a ou nega i a.
Can o a (in)di ec i idade das pe icións, ob i é onse os da os e lec idos na
Figu a 8:
Figu a 8. Pe icións di ec as, indi ec as con encionais e indi ec as non con encionais (po cen axes sob e o
o al do co pus)
Como se obse a na Figu a 8, a maio ía das pe icións (53%) o on o muladas
como indi ec as con encionais, p ac icamen e odas baixo a o ma de p egun as sob e a
capacidade do oín e pa a ealiza o ac o equi ido (podes...?). Can o ao es o das
di ec a
indi ec a
con encional
indi ec a non
con encional
34
pe icións, o 46% o on di ec as (ex.: “Ped o, po a o , cóllesme o boli?”) e o 1%
es an es, indi ec as non con encionais. O p edominio das indi ec as con encionais
on e ás di ec as cons i úe unha boa mos a da conciencia po pa e dos in o man es da
ameaza que supón a pe ición pa a o in e locu o , polo que buscan p o exe a súa p opia
imaxe posi i a e a imaxe nega i a do oín e median e o emp ego dunha co esía
cla amen e nega i a. Finalmen e, hai que ema ca que a escasa apa ición de pe icións
indi ec as non con encionais débese, en g an pa e, ás limi acións da me odoloxía
emp egada. Un dos poucos casos exis ouse, po exemplo, na iñe a 21 ( id. Anexo 2),
na que unha nena iña que pedi lles ca os aos a ós dunha amiga. An e es a di icul ade,
unha das en e is adas do g upo 3 (12 anos) op ou po lles pedi que a le asen á súa
casa busca os ca os, coa in ención de que lle con es asen que xa llelos deixaban eles
(“Podédesme le a á miña casa, que me queda on os ca os? É unha u xencia, que eño
que i ao súpe comp a algo”).
Po úl imo, é impo an e ala do emp ego da co esía posi i a, nega i a ou
“mix a”:
Figu a 9. Co esía posi i a, nega i a e “mix a” (po cen axes sob e o o al do co pus)
Como mos a a Figu a 9, a mei ande pa e das pe icións (o 86%) o on
o muladas median e es a exias de co esía nega i a ( ó mula po a o , empos e bais
coma o condicional, 2ª pe soa de co esía, pe icións indi ec as, e o zos e c.). Is o én a
demos a que as pe icións son pe cibidas coma ameazas ca a a imaxe pública do oín e,
o que le a ao alan e a emp ega es a exias pa a mi igala. En con aposición,
unicamen e o 10% das pe icións se basea on na co esía posi i a (pe icións di ec as e
sen es a exias des inadas á a enuación da ameaza). Po én, es a clasi icación de B own e
Le inson (1987) esul a demasiado íxida pa a uns da os empí icos coma es es,
Nega i a
Posi i a
Mix a

35
apa ecendo ce as pe icións (o 4% es an e) a medio camiño en e a co esía posi i a e
nega i a, polo que o on denominadas mix as. É o caso, po exemplo, de pe icións nas
que o impe a i o (co esía posi i a) se combina con es a exias coma a ó mula po
a o (co esía nega i a) (ex.: “Po a o , nena, déixame o si io”), ou casos nos que se
busca a c eación dun e i o io común (co esía posi i a) pe o emp egando ao mesmo
empo es a exias como as pe icións indi ec as (co esía nega i a) (ex.: “Albe o, podes
i mi a a e se eño algún xogo que nos in e ese aos dous?”).
Pa a concluí , é impo an e escla ece que o núme o de ecu sos emp egados
nunha pe ición non en po que se di ec amen e p opo cional ao g ao de co esía. Así,
unha única es a exia pode con e e unha pe ición en máis co és ca ou a na que se
emp ega g an núme o delas pe o cunha meno ca ga de co esía. En elación con is o,
amén hai que dici que unha pe ición di ec a sen es a exias de co esía non en po que
se desco és dependendo do seu con ido semán ico así coma das a iables de
amilia idade, pode ela i o e cus o.
ii. In luencia das a iables sociais e con ex uais ( amilia idade,
pode ela i o e cus o da pe ición)
Ao longo de odo es e aballo, asumiuse a idea da ele ancia das a iables de
amilia idade, pode ela i o e cus o como ac o es de e minan es do g ao de co esía
equi ido en cada ac o de ala. A asunción des e p incipio, p opos o po B own e
Le inson (1987) e seguido po moi os au o es pos e io es, le ou a que osen es as as
a iables que guia on o deseño das iñe as, como xa se explicou ao p esen a a
me odoloxía. Así, compa ando as pe icións ob idas nas dis in as iñe as, esul a
ela i amen e doado e en que medida in luí on es es ac o es na escolla das es a exias
de co esía, e i icando así se se cump e no noso co pus o es ablecido po B own e
Le inson (1987).
En p imei o luga , analiza ase a in luencia des as a iables no escolla de a ias
das es a exias emp egadas nas pe icións dos nenos e nenas. Pa a is o, unicamen e se
i e on en con a as es a exias “neu as”, cuxo emp ego e a posible en calque a das
iñe as. Ademais, é impo an e en ende que es a ap oximación non se pode ace
ob iando a ele ancia da idade.
36
Figu a 10. Uso de po a o , oca i os, p egun as pola capacidade do oín e e e o zos segundo o pode
ela i o no g upo 1 (4 anos) (núme os absolu os)
Es e g á ico (Figu a 10) mos a que os nenos e nenas máis pequenos non i e on
en con a a a iable do pode ela i o na escolla desas es a exias. O único caso no que
pa ece pe cibi se ce a in luencia des a a iable é no emp ego dos e o zos, que
apa ece on especialmen e en con ex os nos que o alan e iña maio pode ela i o ca o
oín e. Is o pode ía explica se po unha on ade de ob ia esa supe io idade de pode
espec o do seu in e locu o , aínda que es e ipo de xene alizacións deben ealiza se con
p udencia debido ao escaso núme o de e o zos exis ados nes e g upo de idade, o que
non pe mi e sabe se as a iacións son signi ica i as es a is icamen e.
Figu a 11. Uso de po a o , oca i os, p egun as pola capacidade do oín e e e o zos segundo o pode
ela i o no g upo 2 (8 anos) (núme os absolu os)
0
10
20
30
40
50
60
po a o oca i os podes…? e o zos
PODER RELATIVO GRUPO 1
PODER +
PODER =
PODER -
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
po a o oca i os podes…? e o zos
PODER RELATIVO GRUPO 2
PODER +
PODER =
PODER -
37
Can o aos in o man es do g upo 2, ampouco pa ece que a a iable do pode
ela i o se mos ase como de e minan e na escolla des as es a exias, como queda
e lec ido na Figu a 11. Coma no caso an e io , unicamen e semella e in luído de
o ma máis ou menos cla a no uso dos e o zos, emp egados sob e odo en con ex os
nos que exis ía unha desigualdade de pode (en calque a di ección) en e os
pa icipan es.
Figu a 12. Uso de po a o , oca i os, p egun as pola capacidade do oín e e e o zos segundo o pode
ela i o no g upo 3 (12 anos) (núme os absolu os)
Po úl imo, os in o man es do g upo 3 (Figu a 12) p esen an un esquema
semellan e ao do g upo 2 (Figu a 11). Así, a a iable do pode ela i o cob a ele ancia
no caso dos e o zos, que apa ecen en maio medida nos con ex os nos que exis en
elacións de pode en e alan e e oín e.
Polo an o, no que se e i e ao pode ela i o en elación a es as es a exias,
pódense es ablece dous mac og upos: po unha banda, o g upo dos máis pequenos e,
po ou a, os g upos 2 e 3, que p esen an un compo amen o homoxéneo.
A con inuación, analízase a ele ancia da a iable da amilia idade:
0
10
20
30
40
50
60
70
po a o oca i os podes…? e o zos
PODER RELATIVO GRUPO 3
PODER +
PODER =
PODER -
38
Figu a 13. Uso de po a o , oca i os, p egun as pola capacidade do oín e e e o zos segundo a
amilia idade no g upo 1 (4 anos) (núme os absolu os)
O g á ico da Figu a 13 mos a de o ma moi cla a que a amilia idade non oi un
ac o de e minan e pa a os in o man es do g upo 1 á ho a da escolla des as es a exias,
pos o que apenas se obse an di e enzas no seu emp ego en unción des a a iable.
Figu a 14. Uso de po a o , oca i os, p egun as pola capacidade do oín e e e o zos segundo a
amilia idade no g upo 2 (8 anos) (núme os absolu os)
Can o ao g upo 2, a amilia idade pa ece e in luído no emp ego de oca i os,
que o on máis ecuen es en si uacións nas que exis ía amilia idade en e os
pa icipan es da in e acción. Polo demais, es a a iable pa ece non esul a ope a i a na
escolla das es a exias es an es, nin seque a no caso dos e o zos, que só se emp ega on
en 7 ocasións máis nos casos de non amilia idade ca nos de amilia idade, polo que non
podemos sabe con segu idade se es a di e enza esul a su icien emen e signi ica i a.
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
po a o oca i os podes…? e o zos
FAMILIARIDADE GRUPO 1
FAMILIARIDADE +
FAMILIARIDADE -
0
10
20
30
40
50
60
70
po a o oca i os podes…? e o zos
FAMILIARIDADE GRUPO 2
FAMILIARIDADE +
FAMILIARIDADE -
45
Viuse an e io men e que a ó mula po a o oi a es a exia máis emp egada
polos nenos e nenas en e is ados. Po én, non apa ece na mesma p opo ción nos es
g upos de idade, senón que se dá con moi a máis ecuencia no g upo 1 (4 anos) ca nos
ou os dous, como se obse a na Figu a 22. Is o en moi o que e co xa is o de que as
p imei as es a exias adqui idas pa a as pe icións son aquelas que se o mulan
explici amen e e que e lic en o mas ap endidas, es ablecidas como con encionalmen e
co eses. Des e xei o, os nenos e nenas máis pequenos bo an man des a es a exia
po que se lles epi e cons an emen e que deben emp egala semp e que pidan algo. Pola
con a, non oco e o mesmo con ou as es a exias coma as dos e o zos, que non poden
se ensinadas explici amen e e que dependen da c ea i idade e da compe encia
lingüís ico-comunica i a do alan e, ademais dou os ac o es elacionados coa
expe iencia indi idual. Po úl imo, é impo an e ema ca que, de no o, podemos
di e encia o compo amen o dos memb os do g upo 1 on e aos dos g upos 2 e 3, que
pa ecen compo a se dunha o ma p ac icamen e homoxénea. Finalmen e, can o ás
di e enzas po sexos, non se a opa on esul ados signi ica i os en ningún dos g upos de
idade, de xei o que pa ece que os nenos e as nenas p esen an un compo amen o simila
en e eles (as nenas dos g upos 2 e 3 pa ecen p esen a máis oco encias des a ó mula
ca os nenos, pe o non es á cla o que a di e enza sexa su icien emen e signi ica i a coma
pa a pode ex ae ningunha conclusión).
Figu a 23. Uso de oca i os segundo a idade (po cen axes sob e o o al de pe icións con oca i os)
VOCATIVOS
GRUPO 1
GRUPO 2
GRUPO 3

46
Can o aos oca i os, obse amos unha cla a di e enza espec o do que oco ía
coa ó mula po a o . Así, es a es a exia apenas é emp egada polos in o man es do
g upo 1 (unicamen e 21 oco encias), men es que p esen a 99 oco encias no g upo 2
(60% das pe icións des e g upo) e 75 no g upo 3. Polo an o, pódese es ablece de no o
unha dis inción en e o g upo 1 e os g upos 2 e 3, aínda que es es úl imos non p esen an
un compo amen o an homoxéneo coma nou os casos. Respec o da a iable do sexo,
hai que dici que non se iden i ica on di e enzas signi ica i as.
A úl ima das es a exias dos apela i os é a dos ma cado es con e sacionais.
Nes e caso, a dis inción en e os g upos é moi o máis adical, pos o que se exis a on
exclusi amen e no g upo 3 (12 anos). Is o demos a que o emp ego des es ma cado es
en moi o que e coa compe encia comunica i a, que pa ece es a adqui ida plenamen e
a es a idade. Po én, is o non que e dici que os nenos dos ou os dous g upos de idade
non emp eguen es as es a exias na ida eal, senón que es amos de no o an e unha das
limi acións da me odoloxía des e aballo. Pa a ema a , hai que dici que ampouco
nes e caso se obse a on compo amen os di e en es en e nenos e nenas.
Tocan e ás es a exias do núcleo, é impo an e ema ca que non exis en apenas
di e enzas en e os 3 g upos de idade no que se e i e á modalidade o acional, empo
e bal e pe soa g ama ical. Así, odos os en e is ados p esen an un compo amen o
homoxéneo, desc i o xa nas Figu as 4 (modalidade o acional), 5 ( empo e bal) e 6
(pe soa g ama ical). Po én, con én ace ce as pun ualizacións sob e es es ecu sos. En
p imei o luga , no que se e i e á modalidade o acional, é in e esan e ema ca que as
o acións ase i as o on emp egadas de o ma case exclusi a (no 80% dos casos) po
memb os do g upo 3, aínda que es e da o debe se in e p e ado cau elosamen e, pos o
que, en o al, unicamen e se exis a on 5 oco encias. En segundo luga , ocan e ao
empo e bal, hai que dici que o condicional apa ece exclusi amen e no g upo 3 (15
oco encias, semp e en o acións in e oga i as), o que apun a á complexidade que supón
o emp ego des e empo e bal nunha pe ición. Po úl imo, é impo an e des aca que o
cambio de pe spec i a das pe icións dende a do des ina a io (P2) ca a á do emiso (P1)
ou ao á de emiso e des ina a io conxun amen e (P4) pa ece es a ligado á idade, de
xei o que a P1 e P4 apa ecen sob e odo no g upo 3 e, en meno medida, no g upo 2.
Con odo, amén nes es g upos esul ou mino i a io o emp ego de calque a pe soa
g ama ical di e en e da segunda de singula . Can o á segunda pe soa de co esía,
unicamen e oi emp egada po memb os do g upo 3 (12 anos), o que demos a que
47
amén es á ligada a un ce o desen ol emen o da compe encia comunica i a, que pa ece
non es a acadado aínda aos 8 anos (os memb os do g upo 2 non a emp ega on en
ningunha das súas pe icións).
Can o á in luencia da a iable do sexo como condicionan e de cambios no
emp ego da modalidade o acional, empo e bal ou pe soa g ama ical, non se
obse a on da os ele an es agás no caso do condicional e da segunda pe soa de
co esía. Así, o condicional oi emp egado no 93,3% dos casos po nenas, aínda que es a
p opo ción debe se in e p e ada de o ma ela i a, pos o que es e empo e bal
unicamen e oi exis ado en 15 pe icións do g upo 3 (7 in o man es), co que non se
pode a i ma con o undidade que a di e enza en e nenos e nenas sexa signi ica i a
es a is icamen e. Can o á segunda pe soa de co esía, amén oi emp egada po máis
nenas (9 oco encias) ca nenos (3 oco encias) pe o, coma no caso an e io , é di ícil
es ablece unha xene alización, pos o que non se exis ou máis ca en 12 pe icións.
Figu a 24. Uso segundo a idade de pe icións indi ec as con encionais baseadas na p egun a pola
capacidade do oín e pa a ealiza o ac o equi ido (po cen axes sob e o o al de pe icións con es a
es a exia)
No que conci ne ao emp ego das pe icións indi ec as con encionais baseadas na
p egun a pola capacidade do oín e pa a ealiza o que se lle pide (ex.: “Po a o , podes
panda i?”), ap écianse impo an es di e enzas en unción da idade. Así, os máis
pequenos emp ega on es a es a exia unicamen e no 28% das súas pe icións, men es
que os memb os do g upo 2 (8 anos) a emp ega on no 50% das súas e os do g upo 3 (12
PODES…?
GRUPO 1
GRUPO 2
GRUPO 3
48
anos), no 65,5%. Polo an o, o seu emp ego inc emén ase g adualmen e, o que demos a
que, a medida que an med ando, os nenos e nenas asumen a u ilidade des a es a exia,
que p e ende cla amen e p ese a a imaxe pública do alan e. Pa a ema a , hai que
dici que non se a opa on di e enzas en e nenos e nenas.
Figu a 25. Uso dos e bos da s. p es a /deixa segundo a idade (po cen axes sob e o o al de pe icións
de cada g upo de idade)
Pa a ema a coas es a exias do núcleo das pe icións, é impo an e comen a o
caso do emp ego des es e bos nas pe icións que buscan que o des ina a io lle en egue
un obxec o seu ao emiso da pe ición. Como se obse a na Figu a 25, os memb os do
g upo 1 demos a on se moi o máis di ec os, emp egando en 28 ocasións o e bo da
on e a 12 oco encias de p es a /deixa . Pola con a, os g upos 2 e 3 p e e i on
cla amen e o emp ego de p es a /deixa (ás eces, como xa se iu, incluso en con ex os
incompa ibles con es es e bos), cos que busca on mi iga a o za ilocu i a das súas
pe icións. Polo an o, obsé ase de no o o pad ón que pe mi e opoñe o g upo 1 on e
aos g upos 2 e 3. Ademais, nes e caso pa ece que si se ap ecian di e enzas en e nenas e
nenos, como ecolle o g á ico da Figu a 26 (baseado unicamen e nos da os dos g upos 2
e 3 pola anomalía do compo amen o do g upo 1, no que, ademais, non se obse an
di e enzas en e sexos):
0.00
2.00
4.00
6.00
8.00
10.00
12.00
14.00
16.00
18.00
GRUPO 1 GRUPO 2 GRUPO 3
DAR / PRESTAR
DAR
PRESTAR
49
Figu a 26. Uso dos e bos da s. p es a /deixa segundo o sexo nos in o man es dos g upos 2 e 3
(po cen axes sob e o o al de pe icións de cada sexo neses dous g upos de idade)
Así, pódese obse a que, men es que os nenos pa ecen emp ega de o ma
indi e en e calque a dos dous e bos, as nenas mos a on unha cla a on ade po
p ese a a súa p opia imaxe posi i a median e o emp ego dos e bos p es a ou deixa .
Figu a 27. Uso dos e o zos segundo a idade (po cen axes sob e o o al de pe icións de cada g upo de
idade)
Finalmen e, é p eciso analiza como se dis ibúen os dis in os e o zos en
unción da idade. En p imei o luga , hai que dici que es e ipo de es a exias apa ece de
o ma case exclusi a nos g upos 2 e 3, exis ándose no g upo 1 unicamen e 29
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
20
PRESTAR DAR
NENAS
NENOS
0.00
5.00
10.00
15.00
20.00
25.00
30.00
35.00
REFORZOS
GRUPO 1
GRUPO 2
GRUPO 3
50
oco encias das 282 o ais. Como se obse a no g á ico (Figu a 27), es a oposición en e
o g upo 1 e os g upos 2 e 3 (pad ón que xa se iden i icou en nume osas ocasións)
epí ese en odas as es a exias incluídas nos e o zos. Can o ás di e enzas en e os
g upos 2 e 3, apenas son pe cep ibles no caso de es a exias coma os diminu i os e
cuan i icado es, pe o son máis acusadas, po exemplo, no que se e i e ás p omesas de
compensación ou á p ocu a de comp omiso p e io po pa e do in e locu o . Ademais,
amén se pode deduci que as p imei as es a exias en se en adqui idas son as
xus i icacións, os diminu i os e cuan i icado es e os minimizado es da imposición,
pos o que es án xa p esen es, aínda que de o ma moi es inxida, no g upo 1 e pa ecen
es a p ac icamen e igual de asimiladas polos memb os do g upo 2 ca polos do g upo 3.
Pola con a, ou as es a exias coma a p ocu a de comp omiso p e io ou o anuncio
explíci o da pe ición pa ecen se máis complexas, de xei o que case non o on
emp egadas nin polos in o man es do g upo 3. Finalmen e, é impo an e engadi que
non se a opa on di e enzas po sexos.
Unha ez comen adas as p incipais es a exias conc e as elacionando a súa
apa ición coa idade, é impo an e ace o mesmo coas ca ego ías abs ac as das pe icións
(in)di ec as e da co esía posi i a on e á nega i a.
Figu a 28. (In)di ec i idade segundo a idade (po cen axes sob e o o al do co pus)
Deixando de lado as pe icións indi ec as non con encionais polo seu baixo
índice de apa ición, a Figu a 28 mos a cla amen e que, a medida que aumen a a idade,
inc emén ase a p e e encia polas pe icións indi ec as con encionais sob e as di ec as.
0.00
10.00
20.00
30.00
40.00
50.00
60.00
70.00
80.00
DIRECTA INDIRECTA
CONVENCIONAL
INDIRECTA NON
CONVENCIONAL
(IN)DIRECTAS
GRUPO 1
GRUPO 2
GRUPO 3

51
Así, ao med a en, os nenos e nenas busca o mas de exp esa en as súas pe icións dunha
o ma máis co és, p o exendo así a súa p opia imaxe pública e a do seu in e locu o .
Es e enómeno a ec a an o aos nenos coma ás nenas, de xei o que non se de ec a on
di e enzas en e ámbolos sexos.
Finalmen e, é impo an e ace e e encia ao emp ego da co esía posi i a,
nega i a ou “mix a”. Respec o dis o, hai que dici que non exis en di e enzas mo i adas
pola idade, de xei o que os es g upos p esen an un compo amen o homoxéneo que
co esponde co p esen ado na Figu a 9. Can o á a iable do sexo, pa a ema a , é
in e esan e analiza o que oco e no caso da co esía posi i a (na nega i a non se
dis inguen compo amen os dis in os en e nenos e nenas):
Figu a 29. Co esía posi i a segundo o sexo (po cen axes sob e o o al das pe icións p oducidas po cada
sexo en cada un dos es g upos de idade)
Como se obse a na Figu a 29, pa ece que os nenos p esen an unha endencia
maio a emp ega en a co esía posi i a ca as nenas, nomeadamen e no g upo 3. Es e
compo amen o es á elacionado cunha maio p eocupación po pa e das nenas po
p o exe en as imaxes públicas de ámbolos pa icipan es. F on e a is o, os nenos
conside an en máis ocasións que as súas pe icións non supoñen ealmen e unha ameaza
pa a a imaxe pública do des ina a io nin pa a a súa p opia, polo que non sen en a
necesidade de emp ega en es a exias des inadas a p ese a as di as imaxes.
0.00
5.00
10.00
15.00
20.00
25.00
30.00
GRUPO 1 GRUPO 2 GRUPO 3
CORTESÍA POSITIVA
NENAS
NENOS
52
c. Discusión
Comen ados odos os aspec os elacionados coas dis in as es a exias de co esía e a súa
dis ibución en unción das a iables de amilia idade, pode ela i o e cus o, po unha
banda, e idade e sexo po ou a, pódense ex ae múl iples conclusións.
En elación ás es a exias emp egadas –á ma xe de calque a a iable– pódese
comeza des acando a impo ancia dos apela i os. Así, a ó mula po a o demos ou
se a es a exia máis emp egada polos nenos e nenas en e is ados, e os oca i os amén
es i e on p esen es nun ele ado núme o de pe icións. Can o ás es a exias do núcleo, a
o ma p e e ida pa a as pe icións oi a das o acións in e oga i as en p esen e de
indica i o o ien adas ca a á pe spec i a do des ina a io (2ª pe soa de singula ).
Ademais, o on amén moi ecuen es as pe icións indi ec as con encionais baseadas en
p egun as pola capacidade do oín e pa a ealiza o ac o equi ido. Po úl imo, as
es a exias dos e o zos demos a on se en pe cibidas como e amen as cla e pa a a
mi igación da o za ilocu i a das pe icións po pa e dos nenos e nenas do g upo 3 e, en
meno medida, do g upo 2. Can o á (in)di ec i idade, débese ema ca que a mei ande
pa e das pe icións o on indi ec as con encionais e que apenas se exis a on casos de
indi ec as non con encionais, o que se debe p obablemen e ás limi acións da
me odoloxía. Finalmen e, como é lóxico no caso das pe icións, p edominou, con moi o,
a co esía nega i a sob e a posi i a.
Can o ás a iables de amilia idade, pode ela i o e cus o, os nenos e nenas
en e is ados pa ece on non elas en con a na medida en que se espe aba, o que pode
es a elacionado coas limi acións da me odoloxía. Así, es es ac o es unicamen e
de e mina on a apa ición dos e o zos, que o on emp egados en maio medida nas
si uacións nas que exis ía un impo an e cus o e unha desigualdade de pode en e os
pa icipan es. Ademais, a a iable da amilia idade alo ouse especialmen e á ho a de
incluí oca i os nas pe icións, de xei o que o on emp egados nomeadamen e en
si uacións nas que o alan e e o oín e se coñecían p e iamen e e en e os cales había
ce a con ianza. Po én, ningunha des as es a iables ac uou como elemen o egulado
do emp ego das es a exias es an es. Ademais, os pad óns que acaban de se desc i os
unicamen e se cump en nos g upos 2 e 3, xa que o g upo 1 pa eceu non alo a ningún
des es es ac o es á ho a de o mula as súas pe icións. Polo an o, a alo ación des as
53
a iables pe mi e opoñe o g upo 1 ao mac og upo o mado polos g upos 2 e 3, un
pad ón que se epi e cons an emen e.
Can o á ele ancia da idade, hai que dici que es e ac o si que oi cla e pa a os
esul ados, demos ando así que a co esía é unha compe encia que se adqui e de o ma
p og esi a ao longo da in ancia. Así, malia habe casos de es a exias emp egadas de
o ma indi e en e polos es g upos (p edominio da modalidade in e oga i a, p esen e
de indica i o, 2ª pe soa de singula , co esía nega i a e c.), o on moi os os exemplos
nos que a idade xogou un ol undamen al. Nalgúns casos, epe iuse o pad ón polo cal
se opón o g upo 1 aos g upos 2 e 3, como oco e co emp ego de po a o , coa
dis inción en e da e p es a e c. Así, pa ece exis i unha on ei a en e os 4 e os 8
anos que ma ca a adquisición de impo an es con idos elacionados coa compe encia
p agmá ica e comunica i a. Nou os casos, pe cibiuse unha p og esión g adual do g upo
1 ao g upo 3, como se obse ou no caso do inc emen o do uso das pe icións indi ec as
con encionais. Finalmen e, amén se de on casos de es a exias exis adas unicamen e
no g upo 3, demos ando así se en as máis complexas (ma cado es con e sacionais,
emp ego do condicional e da 2ª pe soa de co esía, apa ición de ce os e o zos coma o
anuncio explíci o da pe ición e c.).
A a iable do sexo, pola súa banda, apenas de e minou ningún cambio nas
es a exias de co esía emp egadas. Po én, obse ouse unha ce a endencia ca a a unha
maio co esía po pa e das nenas, moi as eces ligada a unha on ade po e i a as
pe icións máis di ec as. As p incipais di e enzas en e nenas e nenos i e on que e ,
po unha banda, co emp ego da co esía posi i a, máis ecuen e nos nenos e, po ou a,
coa dis inción en e da e p es a , á que as nenas concede on maio alo ca os nenos.
Ademais, esul a de in e ese des aca que as nenas emp ega on en maio medida ca os
nenos o condicional e a 2ª pe soa de co esía, pe o o ei o de se en es a exias
emp egadas unicamen e no g upo 3 non pe mi e ex ae conclusións i mes ao espec o.
A Figu a 30 sin e iza odos os da os que se acaban de expoñe ocan e ás
di e enzas no emp ego das dis in as es a exias segundo a idade e o sexo:
54
Figu a 30. Emp ego das dis in as es a exias segundo a idade e o sexo dos in o man es
(po cen axes sob e o o al do co pus)
Escla ecidos es es pun os, é in e esan e compa a os esul ados co es ablecido
po Fe nández López (2009) e Mo eda Lei ado (2007) como ca ac e ís ico da co esía
nas pe icións en galego. Po unha banda, imos que Fe nández López (2009: 107-108)
conside a as suxes ións como es a exia básica das pe icións dos galego alan es, o que
choca co no noso co pus, no que non se exis ou ningún exemplo. Ademais, Fe nández
López (2009: 108) a i ma que o impe a i o é o empo máis habi ual nas pe icións en
galego, men es que es a endencia unicamen e se pe cibiu nunha das in o man es
en e is adas (unha nena do g upo 1). En elación co empo e bal, a au o a incide
amén na ecuencia do u u o, cuxo emp ego es i o comple amen e ausen e nes e
61
Leech, G. (1983): P inciples o p agma ics. London: Longman.
Mao, L. R. (1994): “Beyond poli eness heo y: ‘Face’ e isi ed and enewed”, Jou nal
o P agma ics, 21, 451-486.
Ma hews, D. (ed.) (2014): P agma ic de elopmen in i s language acquisi ion.
Ams e dam: John Benjamins.
Meie , A. J. (1995): “Passages o poli eness”, Jou nal o P agma ics, 24, 381-392.
Mo eda Lei ado, M. (2007): “Os ma cado es con e sacionais como ma ca de co esía
no Galego ac ual”, en Ch ys ello, H. e Ch ys ello, Ch. (o gs.), Galiza: Be ço da
Luso onia: A as do V Colóquio Anual de Luso onia. B agança: A cos Online,
185-198.
Ninio, A. e Snow, C. (1996): P agma ic de elopmen . Colo ado: Wes iew.
Pe al a Mon ecinos, J. (2000): “Adquisición y desa ollo del lenguae y la comunicación:
una isión p agmá ica cons uc i is a cen ada en los con ex os”, Lími e, 7, 54-
66.
Picca di, A. (2004): “A e anca como ac o lingüís ico”, Cade nos da lingua, 26, 99-
108.
Placencia, M. e B a o, D. (2002): “Pano ámica sob e el es udio de los ac os de habla y
la co esía lingüís ica, en Placencia, M. e B a o, D. (eds.): Ac os de habla y
co esía en español. Muenchen: Lincom Eu opa, 1-18.
Sea le, J. R. (1969): Speech ac s. Camb idge, UK: Camb idge Uni e si y P ess.
Solé Planas, M. R. (1995): “La capacidad de hace demandas en un con ex o in e ac i o.
Es udio p agmá ico e olu i o”, en Pé ez, M. (ed.), Es udios sob e la adquisición
del cas ellano, ca alán, eusque a y gallego. Ac as del I Encuen o In e nacional
sob e Adquisición de las lenguas. San iago de Compos ela: Uni e sidade de
San iago de Compos ela, 335-341.
Solé Planas, M. R. e Sole Vilageliu, O. (2005): “Las pe iciones di ec as e indi ec as en
el habla in an il”, In ancia y Ap endizaje, 28 (2), 159-178.

62
Solé Planas, M. R. e Sole Vilageliu, O. (2006): “Reques s in child en om wo
di e en poin s o iew”, Le langage e l’Homme, 41/2, 81-100.
W ubel B an s, G. (2009): “Aspec os da co esía e bal no discu so in an il”, Le a
Magna [en liña], 11. <h p://www.le amagna.com/co esiain an il.pd >
[20/04/2016].
63
ANEXOS
64
ANEXO 1 – INFORMANTES
GRUPO 1
 Lau a, 4 anos (Ca ei a, Zas)
 Ne ea, 4 anos (Ca ei a, Zas)
 Noa, 4 anos (Ca ei a, Zas)
 An ía, 5 anos (Lo oño, Zas)
 Ma ía, 5 anos (San Ad ián, Zas)
 Nicolás, 5 anos (Ca ei a, Zas)
 Ramón, 5 anos (Lamas, Zas)
GRUPO 2
 Eloy C., 7 anos (Zas)
 Hugo, 7 anos (Ca ei a, Zas)
 And ea, 8 anos (San Ma iño, Zas)
 Ad iana, 9 anos (Zas)
 Daniela, 9 anos (San Ma iño, Zas)
 Eloy, 9 anos (Zas)
 Isaac, 9 anos (Zas)
GRUPO 3
 Lo ena, 11 anos (Zas)
 Noelia, 11 anos (Mi a, Zas)
 Se gio, 11 anos (Gon alde, Zas)
 Uxío, 11 anos (Zas)
 I ia, 12 anos (Zas)
 Nicolás, 12 anos (Zas)
 Ma a, 13 anos (Zas)
65
ANEXO 2 – VIÑETAS
VIÑETA 1
Viñe a 1: Se gio é o i mán maio de Raúl e quedou só con el, enca gado de coidalo. A
Raúl acábanlle de egala unha able a e le a odo o día xogando con ela, moi
ilusionado. Se gio, que non en able a, que e pedi lle que lla deixe p oba .
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de supe io idade sob e o
des ina a io
 Familia idade
 Cus o ele ado
66
VIÑETA 2
Viñe a 2: Sa a queda na casa coidando de seu i mán pequeno. O neno es á endo a súa
se ie de debuxos a o i a, que segue odos os días elixiosamen e, pe o Sa a en moi as
ganas de e un p og ama e qué elle pedi que lle deixe cambia .
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de supe io idade sob e o
des ina a io
 Familia idade
 Cus o ele ado

67
VIÑETA 3
Viñe a 3: Uxía in i ou á súa amiga Paula á súa casa. Én alles a ame e Uxía decide
p epa a a me enda pa a as dúas. Cando se ai poñe a co a o pan, decá ase de que
esqueceu colle a “nocilla” e pídelle a Paula que aia ao a ma io e a aia.
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de supe io idade sob e o
des ina a io (es án na casa de Uxía)
 Familia idade
 Cus o baixo
68
VIÑETA 4
Viñe a 4: Os pais de Ca lo a o on aballa e deixá ona a ela enca gada de coida de
seus i máns pequenos. Ponse a ace os debe es men es Da id e Fabián xogan no cua o.
Pa a ace un exe cicio, necesi a colle un lib o que en na lib a ía pe o os nenos es án
dian e e non lle chega. Tenlles que pedi que apa en pa a pode collelo.
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de supe io idade sob e o
des ina a io
 Familia idade
 Cus o baixo
69
VIÑETA 5
Viñe a 5: A escena en luga o p imei o día de clase (os nenos non se coñecen), no
comedo dun colexio. En cada mesa, un neno maio encá gase de ixia a a ios
pequenos e é o esponsable de que a mesa quede ecollida ao acaba en de come . O
neno maio dos da imaxe en moi as ganas de i ao baño e en que lles pedi aos
pequenos que ecollan eles sós a mesa, sabendo que é un aballo que a ninguén lle
gus a.
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de supe io idade sob e os
des ina a ios
 Non amilia idade
 Cus o ele ado
70
VIÑETA 6
Viñe a 6: Un g upo de amigos es á xogando no pa que, coma odas as a des. Chega un
neno pequeno que lles p egun a se pode xoga con eles, ao que lle con es an que si.
Deciden xoga aos agochos pe o ninguén que e apanda . Daquela, un dos nenos g andes
pídelle ao pequeno que apande el.
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de supe io idade sob e o
des ina a io
 Non amilia idade
 Cus o ele ado
77
VIÑETA 13
Viñe a 13: Un g upo de amigos es á xogando na p aia. Que en bo a unha pa ida de
balonmán pe o hai unha nena (da súa mesma idade ap oximadamen e) no único si io
onde hai su icien e espazo pa a xoga en. Un deles pídelle á nena que lles deixe o si io.
Va iables:
 Na elación de pode , emiso e des ina a io es án nunha si uación de igualdade
 Non amilia idade
 Cus o ele ado

78
VIÑETA 14
Viñe a 14: Uxío ai a un campamen o e ócalle compa i cua o cun neno que non
coñece. Cando chegan ao cua o, e que hai unha li ei a e que e pedi lle ao ou o neno
que lle deixe du mi en iba, aínda es ando case segu o de que a el amén lle a á ilusión
queda coa cama de a iba.
Va iables:
 Na elación de pode , emiso e des ina a io es án nunha si uación de igualdade
 Non amilia idade
 Cus o ele ado
79
VIÑETA 15
Viñe a 15: Iago chegou no o ao colexio e sén ase na única mesa que es á lib e, de lado
dun neno que se chama Ma ín. O p o eso mándalles ace uns p oblemas de
ma emá icas e Iago equi ocouse nunha suma, polo que p ecisa unha goma pa a bo a .
Cando ab e o es oxo decá ase de que non a ouxo e enlla que pedi a Ma ín.
Va iables:
 Na elación de pode , emiso e des ina a io es án nunha si uación de igualdade
 Non amilia idade
 Cus o baixo
80
VIÑETA 16
Viñe a 16: An ía ai á es a de ani e sa io da súa amiga Paula. As demais in i adas son
cu más de Paula, ás que An ía non coñece. Es án sen adas á mesa me endando e acaban
de pa i a o a, que en unha pin a inc ible. An ía que e p oba un pouco e, como non
lle chega, en que pedi lle a unha das ou as nenas que lle achegue un anaco.
Va iables:
 Na elación de pode , emiso e des ina a io es án nunha si uación de igualdade
 Non amilia idade
 Cus o baixo
81
VIÑETA 17
Viñe a 17: A nai de Ca los le a odo o día aballando co o denado e el en moi as
ganas de p oba un no o ideoxogo. Como xa es i o aga dando moi o empo, qué elle
pedi a súa nai que lle deixe o o denado .
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de in e io idade sob e o
des ina a io
 Familia idade
 Cus o ele ado
82
VIÑETA 18
Viñe a 18: O a ó de Alba es á endo o elexo nal. Alba sabe que ese é un dos
momen os que máis lle gus an no día e amén sabe que non que e que lle moles en
du an e esa ho a. Con odo, en moi as ganas de e un p og ama do que alan odas as
súas amigas e qué elle pedi a seu a ó que lle deixe cambia .
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de in e io idade sob e o
des ina a io
 Familia idade
 Cus o ele ado

83
VIÑETA 19
Viñe a 19: An ía es á acendo os debe es e non é capaz de esol e un p oblema de
ma emá icas. Seu i mán Da id es á endo a ele isión e An ía pídelle axuda, xa que el
sabe moi o de ma emá icas e semp e lle bo a unha man cando o necesi a.
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de in e io idade sob e o
des ina a io
 Familia idade
 Cus o baixo
84
VIÑETA 20
Viñe a 20: Pablo ai con seus pais á casa de súa ía. Én alle a sede e qué elle pedi un
aso de auga.
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de in e io idade sob e o
des ina a io
 Familia idade
 Cus o baixo
85
VIÑETA 21
Viñe a 21: Vale ia ai á casa da súa amiga E a e coñece os seus a ós, que i en con
ela. A nai de Vale ia díxolle que, ao ol e da casa da súa amiga, pa ase no
supe me cado me ca unhas cousas pa a a cea. O p oblema én cando ai ma cha da
casa de E a, ao deca a se de que esqueceu os ca os que lle de a súa nai. An e es a
si uación, pensa en i co endo á casa busca a ca ei a pe o non lle dá empo po que o
supe me cado ai pecha , polo que non lle queda máis emedio que pedi lles os ca os
aos a ós de E a.
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de in e io idade sob e o
des ina a io
 Non amilia idade
 Cus o ele ado
86
VIÑETA 22
Viñe a 22: A nai de Manu púxose moi en e ma e pediulle a el que ose colle unhas
medicinas á a macia. Cando o a macéu ico llas dá e lle di can o é, decá ase de que,
coas p ésas, non colleu os ca os. Como é an u xen e, qué elle pedi ao a macéu ico
que lle deixe le a igualmen e os medicamen os.
Va iables:
 Na elación de pode , o emiso es á nunha si uación de in e io idade sob e o
des ina a io
 Non amilia idade
 Cus o ele ado
93
VIÑETA 5
GRUPO 1
 Po a o , podedes ecolle a mesa? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , podedes ecolle a mesa? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , pode[des] ecolle [a] mesa? (Noa, 4 anos)
 Po a o , ecollede un momen o a mesa men as ou ao baño (An ía, 5 anos)
 Po a o , ecolles a mesa? (Ma ía, 5 anos)
 Recollédesme a mesa? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , ecolledes? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Nenos, ecollede a mesa, que eu eño que i ao baño (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , podedes ecolle men as eu ou ao baño? (Hugo, 7 anos)
 Podedes ecolle a mesa men as que eu ou ao baño? (And ea, 8 anos)
 Podedes ecolle ós men as que ou ao baño? (Ad iana, 8 anos)
 Po a o , ecolledes a mesa, men es eu ou ao baño? (Daniela, 9 anos)
 Nenos, podedes ecolle a mesa? Que eu eño que o i ao baño. (Eloy, 9 anos)
 Podedes ecolle ós os pla os men as que eu hoxe ou ao baño? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Podedes i ecollendo men es que eu ou ao baño? (Lo ena, 11 anos)
 Ola, podedes ecolle es o men as que eu ou ao baño, po a o ? (Noelia, 11
anos)
 Podedes ecolle a mesa men as que eu ou ao baño, po a o ? (Se gio, 11
anos)
 Podedes ecolle a mesa, que eño que i ao baño? (Uxío, 11 anos)
 Que o i ao baño, podedes ace o a o de ecolle ós? (I ia, 12 anos)
 A e , nenos, hoxe ecolledes ós pa a ap ende un pouco máis, men as que eu
ou un pouco ao baño (Nicolás, 12 anos)
 Nenos, pode íades espe a aquí e ecolle men as que eu ou ao baño? (Ma a,
13 anos)

94
VIÑETA 6
GRUPO 1
 Po a o , podes panda ? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , podes panda i? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes deixa me que i e escondas? (Noa, 4 anos)
 Po a o , podes panda men as que nos escondemos nós? (An ía, 5 anos)
 Po a o , podes con a i? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , pandas i? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , con as i? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Raúl, podes panda i e despois nas ou as pandamos nós os es? (Eloy C., 7
anos)
 Po a o , neno pequeno, podes panda i men as noso os nos escondemos?
(Hugo, 7 anos)
 Po a o , neno, podes panda i? (And ea, 8 anos)
 Po a o , podes panda i? (Ad iana, 8 anos)
 Podes panda i? (Daniela, 9 anos)
 Podes panda i un momen o? (Eloy, 9 anos)
 Podes panda i, po a o ? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Po a o , podes panda i e despois panda ou o? (Lo ena, 11 anos)
 Po a o , ape éceche panda a i es a pa ida? (Noelia, 11 anos)
 Podes panda i, po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Podes panda i? (Uxío, 11 anos)
 Nes a pa ida podes panda i e na ou a u námonos e pandamos nós? (I ia, 12
anos)
 Que che pa ece se empezas i a panda e amos o ando? Cada un panda unha
ez (Nicolás, 12 anos)
 Podes panda i, po a o ? (Ma a, 13 anos)
95
VIÑETA 7
GRUPO 1
 Po a o , podes... podes apa a pa que poda en a ? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , déixasme en a na úa habi ación? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes deixa me pasa ? (Noa, 4 anos)
 Po a o , Dani, déixame en a na po a, necesi o colle unha cousa. (An ía, 5
anos)
 Po a o , déixasme pasa ? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , me deixas pasa á miña habi ación? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , déixasme pasa ? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Daniel, déixasme pasa , que eño que i pa o meu cua o? (Eloy C., 7 anos)
 Po a, Dani, podes apa a pa a que poda colle unha cousa na miña habi ación?
(Hugo, 7 anos)
 Dani, déixasme pasa pa miña habi ación, po a o ? (And ea, 8 anos)
 Podes apa a e da po a, que necesi o en a no meu cua o? (Ad iana, 8 anos)
 Apa as, pa i colle unha cousa men as xogas nou o lado? (Daniela, 9 anos)
 Dani, podes apa a un momen o, que eño que i ao baño? (Eloy, 9 anos)
 Podes apa a e un momen o pa a eu en a no meu cua o? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Po a o , podes apa a un momen iño pa pode en a eu? (Lo ena, 11 anos)
 Po a o , pode íasme deixa pasa ao meu cua o? (Noelia, 11 anos)
 Dani, podes sali da po a do meu cua o, po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Dani, podes apa a , que eño que en a na habi ación? (Uxío, 11 anos)
 Dani, pódesme deixa pasa á miña habi ación? (I ia, 12 anos)
 Pódesme deixa pasa á miña habi ación? (Nicolás, 12 anos)
 Ola, pode ías bo a e a un lado, que eño que pasa á habi ación? Despois pos e
no si io onde es abas. (Ma a, 13 anos)
96
VIÑETA 8
GRUPO 1
 Po a o , dásme ou o puzzle? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , asme busca un puzzle? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes ae me o xogue e? (Noa, 4 anos)
 Po a o , Albe o, aime colle aquel xogo men as eu ecollo o puzzle (An ía,
5 anos)
 Po a o , ecóllesme o puzzle? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , asme busca o xogo? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , as ecolle o puzzle? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Albe o, pódesme i polo xogo e eu ecollo es e puzzle? (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , Albe o, podes i a colle o puzzle men as ecollo o puzzle es e?
(Hugo, 7 anos)
 Albe o, ai busca ou a xogo men as que eu ecollo (And ea, 8 anos)
 Albe o, podes i mi a a e se eño algún xogo que nos in e ese aos dous?
(Ad iana, 8 anos)
 Podes i polo xogo que eño na es an e ía men as ecollo o puzzle? (Daniela, 9
anos)
 Albe o, déixasme colle ou o xogo, que es á na es an e ía? (Eloy, 9 anos)
 Men as que eu ecollo o puzzle, podes i busca ou o xogo? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Mi a, men as que eu ecollo o puzzle, podes i i po ese xogo? (Lo ena, 11
anos)
 Albe o, ai busca un xogo á es an e ía, que eu men as ou ecollendo es o
(Noelia, 11 anos)
 Albe o, podes i me busca aquel xogo de alí men as que eu ecollo es e puzzle?
(Se gio, 11 anos)
 Albe o, as cambia de xogo? (Uxío, 11 anos)
97
 Albe o, es oume abu indo e que o cambia de xogo (I ia, 12 anos)
 Pode íasme colle aquel xogo, que nos amos di e i un pouco máis? (Nicolás,
12 anos)
 Albe o, asme un a o ? Vas po ese xogo que eño na es an e ía, que es oume
abu indo con es e de ago a? (Ma a, 13 anos)
VIÑETA 9
GRUPO 1
 Po a o , pódesme da un cacho de chocola ina? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , dásme un anaquiño da úa chocola ina? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes da me un pouco de chocola e? (Noa, 4 anos)
 Po a o , Sonia, dáme un anaquiño de chocola e. (An ía, 5 anos)
 Po a o , dásme un anaco de chocola e? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , dásme un anaquiño? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , dásme a chocola ina un poqui o? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Sonia, dásme un ozo pequeno da úa chocola ina, que me ol idei de ae o
meu bocadillo? (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , Ana, podes p es a me un pouco da úa chocola ina? (Hugo, 7 anos)
 Po a o , Sonia, pódesme da un pouco da chocola ina? É que non ouxen
me enda e eño moi a ame. (And ea, 8 anos)
 Po a o , Sonia, p és asme un pouquiño desa chocola ina? (Ad iana, 8 anos)
 Po a o , déixasme un ociño de chocola ina, que eño ame? (Daniela, 9 anos)
 Sonia, pódesme da un cachiño pequeno de chocola ina? (Eloy, 9 anos)
 Pódesme da un cachiño da úa chocola ina? (Isaac, 9 anos)
98
GRUPO 3
 Sonia, po a o , pódesme da un cacho da úa chocola ina, que me ol idei o
meu boca a? (Lo ena, 11 anos)
 Pódesme deixa po a o a úa me enda, que hoxe non me aco dei de ae , po
a o ? (Noelia, 11 anos)
 Po a o , Sonia, dásme un ociño da chocola ina? (Se gio, 11 anos)
 Podemos compa i a chocola ina? (Uxío, 11 anos)
 Sonia, pódesme p es a a mi ad da chocola ina po que ol idóuseme o bocadillo,
po a o ? (I ia, 12 anos)
 Sonia, somos amigas desde ai moi o empo e hoxe ol idóuseme a me enda,
pódesme da i un pouco desa chocola ina? (Nicolás, 12 anos)
 Sonia, eño moi ísima ame, pódesme deixa aínda que sea só un cachiño da úa
me enda? É que ol idóuseme (Ma a, 13 anos)
VIÑETA 10
GRUPO 1
 Po a o , pódesme da o c omo? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , déixasme ese c omo? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes da me o c omo? (Noa, 4 anos)
 Po a o , dáme o c omo que es, que non es an a al a del (An ía, 5 anos)
 Po a o , dásme ese c omo? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , déixasme acaba ese c omo? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , dásme ese c omo? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Da id, déixasme... dásme ese c omo, e eu douche os que non es? (Eloy C., 7
anos)
 Po a, Da id, me podes da ese c omo? É que ese é o que al a pa acaba a miña
colección. (Hugo, 7 anos)
 Da id, déixasme un anaquiño ese c omo?  Déixasmo... pa siem pe? (cando se
lle explica que llo en que da , non p es a ). (And ea, 8 anos)

99
 Da id, po a o , dásme ese c omo, que me cos a moi o conseguilo? (Ad iana, 8
anos)
 Po a o , cámbiasme ese c omo? (Daniela, 9 anos)
 Da id, pódesme da ese c omo? (Eloy, 9 anos)
 Pódesme da ese c omo, po a o , que a min solo me queda ese pa a acaba a
colección? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Pódesme da a min ese c omo e eu cámbiocho po ou o que eña epe ido?
(Lo ena, 11 anos)
 Po a o , Da id, pode íasme da ese c omo, que me ai al a pa acaba o álbum?
(Noelia, 11 anos)
 Eloy, cámbiasme odas es as ca as po esa ca a que me queda a min, po a o ?
(Se gio, 11 anos)
 Daniel, déixasme o eu c omo pa acaba a miña colección? (Uxío, 11 anos)
 Da id, pódesme da es e c omo po que a min solo me al a un e a i a ios? (I ia,
12 anos)
 Pódesme da a min ese c omo e a cambio douche eu uns cuan os dos que che
al an? (Nicolás, 12 anos)
 Da id, po a o , déixame ese c omo ho!, que a min só me al a ese e a i
ál anche ou os. Podes consegui an es os que es nese paque e, ou comp a
máis. (Ma a, 13 anos)
VIÑETA 11
GRUPO 1
 Po a o , pódesme ae unhas poucas a min amén? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , áesme comida? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes ae me comida? (Noa, 4 anos)
 Po a o , Samuel, áeme a min amén algo de come (An ía, 5 anos)
 Po a o , áesme unhas galle as? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , áesme a min amén? (Nicolás, 5 anos)
100
 Po a o , a min amén me aes galle as? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Samuel, áesme amén a min unhas poucas? (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , Samuel, me podes ae a min amén algo de comida? (Hugo, 7 anos)
 Samuel, po a o , áesme a min amén un pouco de bocadillo? (And ea, 8
anos)
 Po a o , pódesme ae unhas galle as a min amén? (Ad iana, 8 anos)
 Po a o , áesme a min amén unhas galle as? (Daniela, 9 anos)
 Samuel, pódesme ae unhas poucas galle as a min? (Eloy, 9 anos)
 Pódesme ae , de paso que as i amén... pódesme ae unhas poucas galle as a
min? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Po a o , pódesme ae a min amén algo? (Lo ena, 11 anos)
 Po a o , pódesme ae amén a min? (Noelia, 11 anos)
 T áesme a min amén unhas galle as, po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Xa que as po galle as, áesme a min unhas poucas? (Uxío, 11 anos)
 Samuel, pódesme ae amén a min unhas poucas galle as, que eño ame? (I ia,
12 anos)
 Xa que as pola cociña po unhas galle as, pódesme ae un bocadillo ou...?
(Nicolás, 12 anos)
 Samuel, de paso que as a po esas galle as, pódesme ae a min amén, please?
(Ma a, 13 anos)
VIÑETA 12
GRUPO 1
 Po a o , podes colle o meu lápiz? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , cóllesme o lápiz? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes da me o eu lápiz? (Noa, 4 anos)
101
 Po a o , Ped o, cólleme o lápiz (An ía, 5 anos)
 Po a o , pásasme o lápiz? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , Ped o, me... me das o boli? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , dásme o lápiz? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Ped o, dásme o boli, que me caíu debaixo da úa silla? (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , Ped o, me colles o lápiz? (Hugo, 7 anos)
 Ped o, pódesme colle o lápiz? Es á debaixo da úa silla (And ea, 8 anos)
 Ped o, po a o , cóllesme o boli? (Ad iana, 8 anos)
 Pódesme colle o lápiz? (Daniela, 9 anos)
 Ped o, pódesme colle o boli? (Eloy, 9 anos)
 Ped o, pódesme colle o lápiz, que me caíu? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Po a o , pódesme colle o boli, que me caíu debaixo da úa silla? (Lo ena, 11
anos)
 Ped o, po a o , podes de ol e me o lápiz que me caíu no suelo? (Noelia, 11
anos)
 Ped o, pódesme colle o lápiz, po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Ped o, pásasme o lápiz que es debaixo da silla? (Uxío, 11 anos)
 Ped o, pódesme colle o boli debaixo da mesa, que me caíu? (I ia, 12 anos)
 Ped o, pódesme colle o lápiz, que se me caíu? (Nicolás, 12 anos)
 Ped o, pódesme colle o lápiz? (Ma a, 13 anos)
VIÑETA 13
GRUPO 1
 Po a o , pódesme da o si io? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , déixasme o si io? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes deixa me aí xoga ? (Noa, 4 anos)
102
 Po a o , nena, déixame o si io (An ía, 5 anos)
 Po a o , déixasme un si io pa a xoga á pelo a? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , déixasme xoga no eu si io? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , déixasnos o si io? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Lo ena, déixasnos o si io pa a xoga coa pelo a? (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , nena, nos deixas xoga coa pelo a nes e espacio? (Hugo, 7 anos)
 Po a o , chica, déixasnos xoga aquí? (And ea, 8 anos)
 Po a o , déixasnos un si io pa a que podamos xoga aquí á pelo a? (Ad iana, 8
anos)
 Pódesnos deixa o si io pa xoga ? (Daniela, 9 anos)
 Nena, pódesnos deixa o si io pa xoga e as nou o si io? (Eloy, 9 anos)
 Podes ace o cas illo de a ena nou o si io, que nós amén que emos xoga á
pelo a? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Po a o , podes i xoga algo máis lonxe, que que emos xoga aquí? (Lo ena,
11 anos)
 Ola, po a o , pode íasnos deixa si io pa a xoga á pelo a? (Noelia, 11 anos)
 Déixasnos es e si io pa xoga coa pelo a, po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Podemos xoga coa pelo a onde es ás i?  Podes ma cha , que que emos xoga
aquí? ( e o mula a pe ición) (Uxío, 11 anos)
 Podes i ace o cas illo a ou a pa e e deixa nos a nós... Non, eso non... Eee...
Pódesnos deixa un a o xoga a nós coa pelo a? (Re o mula a pe ición) (I ia, 12
anos)
 Pódesnos deixa es e si io pa a xoga ao ú bol? E se i amén que es podes
xoga con nós (Nicolás, 12 anos)
 Ola, pode íasnos deixa ese si io? É que es á a p aia chea e aquí hai menos
xen e. Se que es podes xoga con nós e así non e abu es. (Ma a, 13 anos)
109
 Po a o , axúdasme a ace es e p oblema, que non o en endo? (Daniela, 9 anos)
 Da id, axúdasme a ace un p oblema de ma emá icas? (Eloy, 9 anos)
 Pódesme axuda a ace es e p oblema, que non o en endo? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Po a o , pódesme axuda nes e p oblema, que non o en endo? (Lo ena, 11
anos)
 Da id, pódesme axuda nes e p oblema de ma emá icas, que non en endo como
se ai? (Noelia, 11 anos)
 Pódesme axuda con es e p oblema, po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Axúdasme con es e p oblema de ma emá icas? (Uxío, 11 anos)
 Da id, non en endo es e p oblema, pódesme explicalo? (I ia, 12 anos)
 Da id, i que es moi lis o e sabes ma emá icas, axúdasme con es o? (Nicolás, 12
anos)
 Da id, pódesme axuda nes e p oblema, que non son capaz de en endelo?
(Ma a, 13 anos)
VIÑETA 20
GRUPO 1
 Po a o , pódesme da un aso de auga? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , dásme un aso de auga? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes da me auga? (Noa, 4 anos)
 Po a o , ía, dáme un aso de auga (An ía, 5 anos)
 Po a o , dásme un aso de auga? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , dásme un aso de auga? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , dásme un aso de auga? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Tía, dásme un aso de auga? (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , ía, podes da me un aso de auga? (Hugo, 7 anos)

110
 Tía, dásme un aso de auga, po a o ? (And ea, 8 anos)
 Tía, po a o , dásme un aso de auga? (Ad iana, 8 aos)
 Po a o , dásme un aso de auga? (Daniela, 9 anos)
 Tía, pódesme i po un aso de auga? (Eloy, 9 anos)
 Pódesme da un aso de auga, po a o ? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Pódesme da un aso de auga, que eño sede? (Lo ena, 11 anos)
 Tía, pódesme deixa un aso de auga, po a o ? (Noelia, 11 anos)
 Pódesme da un aso de auga, po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Tía, dásme un aso de auga? (Uxío, 11 anos)
 Tía, po a o , pódesme da un aso de auga? (I ia, 12 anos)
 Po a o , ía, pódesme da un aso de auga, que eño moi a sede? (Nicolás, 12
anos)
 Tía, pódesme da un aso de auga? (Ma a, 13 anos)
VIÑETA 21
GRUPO 1
 Po a o , dásme un ca o? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , dásme ca os? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes da me dine o? (Noa, 4 anos)
 Po a o , abuelos, p es ádeme ca os (An ía, 5 anos)
 Dásme dine o? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , dásme ca os? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , dásme ca os? (Ramón, 5 anos)
111
GRUPO 2
 Abuelos, me ap es ades ca os e despois olos de ol o, cando ol a do súpe ?
(Eloy C., 7 anos)
 Po a o , seño es, podedes... podes da me un pouco de diñei o pa i ao súpe ?
(Hugo, 7 anos)
 Po a o , deixádesme ca os pa i comp a ? (And ea, 8 anos)
 Podédesme p es a uns ca os pa a i ao súpe e despois os de ol o o diñei o?
(Ad iana, 8 anos)
 Po a o , deixádesme ca os? (Daniela, 9 anos)
 Abuelos de E a, Ma ía e Manolo, podédesme da ca os pa comp a algo no
súpe ? (Eloy, 9 anos)
 Mmm... Podédesme deixa ca os pa... pa i abaixo ao súpe ? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Podédesme deixa ca os pa a i comp a e despois xa olos de ol o? (Lo ena,
11 anos)
 Pe dón, pode íanme deixa os ca os, que eño que i ao súpe , po a o ?
(Noelia, 11 anos)
 Pódenme da ... uns poucos ca os pa a i ao súpe ? (Se gio, 11 anos)
 Dádesme ca os e despois xa olos de ol e ei? (Uxío, 11 anos)
 Podédesme le a a miña casa, que me queda on os ca os, é unha u gencia, que
eño que i ao súpe comp a algo? (I ia, 12 anos)
 Ola, abuelos de... [non lemb a o nome], son Vale ia, amiga da súa ne a, necesi o
uns poucos ca os pa a comp a unhas cousas de miña nai po que ol ideime os
ca os alí, xa llos aio ou o día. (Nicolás, 12 anos)
 Pe doen, ol idei os ca os na casa e miña nai mandoume i ao súpe , pode íanme
p es a o que necesi o pa a me ca ? Despois de ol e eillos, cla o. (Ma a, 13
anos)
112
VIÑETA 22
GRUPO 1
 Po a o , dásme ca os? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , dásme medicamen os? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes deixa me ca os? (Noa, 4 anos)
 Po a o , a macéu ico, p és ame o medicamen o pa miña nai (An ía, 5 anos)
 Po a o , dásme o medicamen o? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , déixasme ca os mais unha medicina? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , dásme ca os? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Déixasme le a os medicamen os e despois mañá xa chos aio [os ca os], que
me ol idei de ae os ca os? (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , seño da ienda, podo comp a es o sin paga ? (Hugo, 7 anos)
 Po a o , seño , é que non ouxen os ca os e miña nai es á moi en e ma,
pódesmos da igual? (And ea, 8 anos)
 Po a o , déixamos xa e despois de ól oche o diñei o (Ad iana, 8 anos)
 Po a o , déixasme le a os medicamen os, que es á miña nai moi mal? Xa chos
paga ei ou o día. (Daniela, 9 anos)
 Fa macéu ico, non eño ca os, xa chos dou ou o día (Eloy, 9 anos)
 (silencio men es pensa) Pódesme apun a na lis a de que che eño que paga
ou o día, po que miña nai, se ou á casa, aise poñe máis mal? (Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Pódesme deixa le a os medicamen os e despois éñoche a paga ? (Lo ena, 11
anos)
 Po a o , pode íame da o medicamen o e eño ou o día paga lle? (Noelia, 11
anos)
 Podo le a os medicamen os e despois áiolle os ca os? (Se gio, 11 anos)
 Dásme as medicinas e xa che paga ei? (Uxío, 11 anos)
113
 Fa macéu ico, pódeme ace un a o ? Necesi o unha medicina pe o ol ideime
dos ca os e xa llos paga ei ou o día. (I ia, 12 anos)
 Ola, miña nai es á moi en e ma e necesi a es e medicamen o po que así non lle
doe. Necesí oo xa e ol idei os ca os, podo le alo e ae llos ago a? (Nicolás, 12
anos)
 Po a o , seño , podo le a as medicinas ago a e aio os ca os en can o
chegue? É que a miña nai anlle moi ísima al a. (Ma a, 13 anos)
VIÑETA 23
GRUPO 1
 Po a o , pódesme da o lib o de a iba? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , dásme un lib o? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , podes colle me o lib o? (Noa, 4 anos)
 Po a o , biblio eca io, cólleme o lib o (An ía, 5 anos)
 Po a o , cóllesme o lib o de a iba? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , cóllesme o lib o? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , dásme o lib o? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Biblio eca io, déixasme... ou cóllesme un lib o? (Eloy C., 7 anos)
 Po a o , biblio eca io, podes axuda me a colle o lib o? (Hugo, 7 anos)
 Po a o , pódesme colle ese lib o de aí? (And ea, 8 anos)
 Po a o , pódesme alcanza ese lib o? (Ad iana, 8 anos)
 Cóllesme ese lib o, po a o ? (Daniela, 9 anos)
 Biblio eca io, pódesme colle un lib o, que eu non lle chego? (Eloy, 9 anos)
 Pódesme colle o lib o de a iba, po a o ? (Isaac, 9 anos)
114
GRUPO 3
 Po a o , pódesme colle ese lib o, que non lle chego? (Lo ena, 11 anos)
 Po a o , pode íame colle o lib o do úl imo es an e, que eu non lle chego, po
a o ? (Noelia, 11 anos)
 Pódesme colle aquel lib o que es á alí a iba, po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Pásasme o lib o que es á no es an e de a iba? (Uxío, 11 anos)
 Seño , po a o , pódeme colle ese lib o, que eu non lle chego? (I ia, 12 anos)
 Po a o , pódelo colle i? (Nicolás, 12 anos)
 Boas a des, necesi aba colle ese lib o pe o non chego. Pódeme axuda ? (Ma a,
13 anos)
VIÑETA 24
GRUPO 1
 Po a o , podo... podedes apa a , que que o pasa ? (Lau a, 4 anos)
 Po a o , podo pasa ? (Ne ea, 4 anos)
 Po a o , pode[des] deixa me pasa ? (Noa, 4 anos)
 Po a o , seño es, deixádeme pasa , que non le o nada (An ía, 5 anos)
 Po a o , déixasme pasa ? (Ma ía, 5 anos)
 Po a o , deixádesme pasa ? (Nicolás, 5 anos)
 Po a o , apa ades? (Ramón, 5 anos)
GRUPO 2
 Seño es, deixádesme pasa pa dici lle se hai as gominolas que me gus an moi o?
(Eloy C., 7 anos)
 Po a o , seño es, me deixades pasa a min? Non eño nada. (Hugo, 7 anos)
 Po a o , seño es, podédesme deixa pasa ? (And ea, 8 anos)
 Po a o , podédesme deixa un hueco pa a que poda pasa ? (Ad iana, 8 anos)
 Po a o , podo pasa , que eu non comp ei nada? (Daniela, 9 anos)
 Podo pasa un momen o? (Eloy, 9 anos)

115
 Podédesme deixa pasa , que eu xa non comp ei nada e xa non ou paga ?
(Isaac, 9 anos)
GRUPO 3
 Po a o , podédesme deixa pasa ? (Lo ena, 11 anos)
 Po a o , deixádesme pasa a min? (Noelia, 11 anos)
 Deixádesme pasa , po a o ? (Se gio, 11 anos)
 Podo pasa ? (Uxío, 11 anos)
 Podédesme deixa pasa ? (I ia, 12 anos)
 Pódenme deixa pasa a min, que eu non le o e ós... bueno, le ades a ias
cousas? (Nicolás, 12 anos)
 Boas, pode íanme deixa pasa ? É que non eño si io. (Ma a, 13 anos)
116
ANEXO 3 – AUTORIZACIÓN PARA A PUBLICACIÓN DE DATOS
DOS INFORMANTES
A Lei de P o ección de Da os ob iga a dispo da au o ización pa e na/ma e na pa a a
publicación da iden idade dos meno es. Solici o o consen imen o das nais, pais ou
i o es legais pa a a ealización des a g a ación así como pa a pode ace alusión a
da os ales coma o nome e a idade dos nenos que pa icipen no p oxec o.
Es a g a ación e os seus da os se án u ilizados exclusi amen e pa a ins de
in es igación lingüís ica e non se a án públicos nin sai án do ámbi o do de andi o
p oxec o, consis en e na in es igación sob e a adquisición de es a exias de co esía en
galego.
Don/Dona………………………………………………………………………………….
con DNI …………………………………….. sendo pai/nai ou i o legal do
neno……………………………………………………………………………………....,
dá o seu consen imen o pa a a ealización da g a ación e o pos e io manexo dos da os
pa a a in es igación.
……………………, a…….. de…………………….. 20….