Sil ia Campos López
O Colexio Familia
Ru al de Neg ei a,
unha loi a pola
educación pa a o u al
galego.
Facul ade de Ciencias da Educación
Feb ei o 2020
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Ciencias da Educación da Uni e sidade de
San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Educación Social
T aballo de
in de g ao
O Colexio Familia Ru al de Neg ei a, unha loi a pola
educación pa a o u al galego.
El Colegio Familia Ru al de Neg ei a, una lucha po la
educación pa a el u al gallego.
The Ru al Family College o Neg ei a, a s uggle o
educa ion o he Galician u al.
Rema a unha longa empada de achegamen o á in es igación e de in en o de
au oxes ión, cunha ap endizaxe in ensa, an o no p o esional como no pe soal. Pecho o
aballo sob e o Colexio Familia de Neg ei a.
Un aballo que non e ía chegado a bo po o de non se po que na miña es adía
nunha uni e sidade a xen ina -a Uni e sidade Nacional de Có doba- me opei coa
educación popula da man da igu a de Céles in F eine -en e ou as- e de docen es
implicadas, aga imosas e eais. Po so e na Galicia es aba o p o eso An ón Cos a, pa a
guia me e axuda me a o dena as ideas, eo ías, soños e imp esións que eu aía do ou o
lado do océano.
Océano que se an ollou u bulen o nes a e apa inal do g ao de Educación Social, e
no que i en a so e de con a con oda unha ipulación in a igable: a amilia de Cubelas e
a amilia a xen ina, a incansable ene xía de Bea, o exemplo de I án, o aguan e cons an e
de Pa i, B ais e as compas educado as… Semp e sendo aíces que sos eñen e ás que
posibili an oa .
G azas.
“La mili ancia no es un p emio, es una a en u a. Es
ene causa pa a i i y no i i po el me o hecho
de habe nacido. Se mili an e signi ica dedica una
pa e impo an e de nues a ida a la sue e de los
demás, bajo la u opía de que se puede cons ui un
mundo un poco mejo que aquel en el que nos ocó
nace . El quid de la cues ión es man ene el uego
sag ado de esa a en u a a lo la go de la ida”
(Mujica, 2019).
Índice.
Resumo. 1
1. In odución. 4
2. Me odoloxía. 5
3. Expe iencias p eceden es. 7
4. Con ex o his ó ico e educa i o. 10
5. Con ex ualización da expe iencia. 15
6. O Colexio Familia Ru al de Neg ei a: memo ia da expe iencia. 18
6.1. Os inicios da expe iencia. 19
6.2. Aspec os o ganiza i os, cu icula es e inancei os. 20
6.2.1. Unha célula independen e do Apos olado Ru al. 21
6.2.2. Unha xes ión democ á ica baseada na implicación pedagóxica e
social de educado es e amilias. 22
6.2.3. Unha o mación p o esional ag a ia e in eg al: lóxica inancei a dende
a pa e humana. 24
6.3. A comunidade educa i a. 26
6.3.1. O p o eso ado. 26
6.3.2. O alumnado. 27
6.3.3. A comunidade. 28
6.4. Aspec os pedagóxicos e o seu desen ol emen o na p ác ica. 29
6.4.1. A impo ancia de p ac ica a democ acia. 29
6.4.2. O comp omiso social nunha pedagoxía mili an e e colec i a. 30
6.4.3. A busca da ans o mación social dende a pedagoxía da libe ación. 32
6.4.4. A co idianeidade no colexio. 33
6.5. A elación con ou os CFR, os in en os de consolidación e o inal da expe iencia. 36
7. Conclusións. 37
Re e encias bibliog á icas. 40
0
Resumo.
Coa p eocupación po pensa as al e na i as posibles pa a o u al galego, alémonos
da memo ia o al pa a achega nos a unha expe iencia de o mación p o esional ag ícola que
se deu en Galicia nos ecen es anos se en a: o Colexio Familia Ru al de Neg ei a.
Es ablecemos os seus an eceden es di ec os nas Maisons Familiales Ru ales
ancesas,
que guia án ou as moi as accións educa i as de xes ión democ á ica e eno ación
pedagóxica.
Analizamos es a inicia i a con o e impac o social e pedagóxico, dende a p emisa de
que a educación na Galicia u al es i o his o icamen e apa ada das necesidades da súa
poboación, á ez que a dinamización social des es e i o ios semp e eu da man de
p eocupacións pe soais, amén lonxe da adminis ación pública.
Des e xei o, an es de comeza a da con a da expe iencia conc e a de Neg ei a,
achega émonos aos an eceden es an o da ó mula na que se insc ibe, como aos e e idos
ao con ex o his ó ico e educa i o no que se desen ol e, buscando dilucida as conexións
que nes a se dan en e o con ex o escola e o eido social. A a és da análise dos
p esupos os pedagóxicos nos que se basea e do uncionamen o no día a día do Colexio,
ecupe amos unha signi ica i a expe iencia da his o ia cul u al galega con g an signi icado
pa a o que hoxe é a Educación Social.
Palab as cha e: his o ia da educación en Galicia, educación popula , con ex os u ais,
eno ación pedagóxica, dinamización social.
Resumen.
Con la p eocupación po pensa las posibles al e na i as pa a el u al gallego, nos
alemos de la memo ia o al pa a ace ca nos a una expe iencia de o mación p o esional
ag ícola que u o luga en Galicia en los ecien es años se en a: el Colegio Familia Ru al de
Neg ei a. Es ablecemos sus an eceden es di ec os en las Maisons Familiales Ru ales
ancesas, que guia án o as muchas acciones educa i as de ges ión democ á ica y
eno ación pedagógica.
Analizamos es a inicia i a con ue e impac o social y pedagógico, desde la p emisa
de que la educación en la Galicia u al ha es ado his ó icamen e apa ada de las
necesidades de su población, a la ez que la dinamización social de es os e i o ios siemp e
1
ha enido de la mano de p eocupaciones pe sonales, ambién lejos de la adminis ación
pública.
De es e modo, an es de comenza a da cuen a de la expe iencia conc e a de
Neg ei a, nos ace camos a los an eceden es an o de la ó mula en la que se insc ibe, como
a los e e idos al con ex o his ó ico y educa i o en el que se desa olla, buscando dilucida
las conexiones que en es a se dan en e el con ex o escola y el campo social. A a és del
análisis de los p esupues os pedagógicos en los que se basa y del uncionamien o en el día
a día del Colegio, ecupe amos una signi ica i a expe iencia de la his o ia cul u al gallega
con g an signi icado pa a lo que hoy es la Educación Social.
Palab as cla e: his o ia de la educación en Galicia, educación popula , con ex os u ales,
eno ación pedagógica, dinamización social.
Abs ac .
Wi h he conce n o hink abou he possible al e na i es o he Galician u al , we
use he o al memo y o app oach an expe ience o ag icul u al p o essional aining ha ook
place in Galicia in he ecen se en ies: he Ru al Family College o Neg ei a. We es ablish
hei di ec an eceden s in he F ench Maisons Familiales Ru ales
, which will guide many
o he educa ional ac ions o democ a ic managemen and pedagogical enewal.
We analyze his ini ia i e wi h a s ong social and pedagogical impac , om he
p emise ha educa ion in u al Galicia has his o ically been sepa a ed om he needs o i s
popula ion, while he social e i aliza ion o hese e i o ies has always come hand in hand
wi h pe sonal conce ns , also a om public adminis a ion.
Thus, be o e beginning o gi e an accoun o he conc e e expe ience o Neg ei a, we
app oach he backg ound o bo h he o mula in which i is egis e ed, as well as hose
e e ing o he his o ical and educa ional con ex in which i is de eloped, seeking o
elucida e he connec ions ha exis be ween he school con ex and he social ield. Th ough
he analysis o he pedagogical budge s on which i is based and he ope a ion in he day o
day o he School, we eco e a signi ican expe ience o Galician cul u al his o y wi h g ea
signi icance o wha is oday Social Educa ion.
2
Keywo ds: his o y o educa ion in Galicia, popula educa ion, u al con ex s,
pedagogical enewal, social e i aliza ion.
3
1. In odución.
Con es e aballo p e endemos ecupe a , a a és da memo ia das súas
p o agonis as, a expe iencia de educación social que se dou nun Colexio u al si uado no
concello de Neg ei a nos anos se en a, dando con a an o do seu que ace co ián como dos
p esupos os pedagóxicos nos que se undamen aba. O p incipal obxec i o que se pe segue
é o de aza unha in o mación básica, analiza es a inicia i a e o mula unha sín ese
his ó ica sob e es e Colexio Familia Ru al de Neg ei a, p ocu ando as ea o seu impac o
educa i o e social.
T á ase de alo a a anscendencia e as posibles pegadas que des a expe iencia se
exis an no p esen e, dando con a das conexións e in e in luencias que se es ablecen en e
o educa i o e o social. Que e se , sob e odo, unha p imei a in es igación de campo que
p e ende con ibuí á “pedagoxía da memo ia”, que salien a a impo ancia das es emuñas
o ais de ca a a comp ende ei os his ó icos, dando sen ido e ‘con inuidade’ a unhas
expe iencias conc e as, que se es iman aliosas pa a o p esen e da educación.
Recupé ase un aspec o da his o ia cul u al galega dende unha p eocupación pe soal
pola educación popula , con g an signi icado pa a o que hoxe é a educación social.
P e endemos esponde a un ámbi o emá ico conc e o den o des a, o da educación en
con ex os amilia es e en p ocesos de desen ol emen o comuni a io, no sen ido que lle da
Vidigal cando enuncia que “os indi íduos eco dam em comum: a memó ia social
sob epõe-se a pe cu sos indi idualizá eis de ememo ação, é uma sín ese elabo ada em
conjun o e pa ilhada pela comunidade” (1996, p. 17). Así, en endemos que:
La memo ia colec i a es el p oceso social de econs ucción del pasado i ido y
expe imen ado po un de e minado g upo, comunidad o sociedad (…); la
memo ia colec i a insis e en asegu a la pe manencia del iempo y la
homogeneidad de ida (…); la memo ia es comunica i a (…); los g upos
ienen la necesidad de econs ui pe manen emen e sus ecue dos a a és
de sus con e saciones, con ac os, ememo aciones. (…) Toda memo ia e
incluso la indi idual se ges a y se apoya en el pensamien o y la comunicación
del g upo… (Aguila , 2002, pp. 2-3).
Du an e a elabo ación des e aballo que me achega á in es igación de campo,
a i mo ce as compe encias que un desen ol endo ao longo da ealización dos es udos do
4
“nacionalización española” das escolas, como se obse a dende o caso galego, no cal se
impón o cen alismo español con a o desen ol emen o endóxeno, habendo en 1920, como
ci a Cos a (2014), menos de 2000 escolas públicas en Galicia , que e an case semp e
4
escolas uni a ias, insu icien es e con malas ins alacións e se izos, moi sepa adas da lingua
e da cul u a galegas.
É amén nes es anos cando xo den ce os azos de c ea i idade sociopolí ica en
Galicia, c eándose as I mandades da Fala no ano 1916. Ins álase así un “mo emen o cí ico
con inuado e cons an e a a o da ecupe ación/cons ución dunha iden idade cul u al e
polí ica con sinais de a i mación colec i a, e obedecendo a un conscien e p oxec o social de
a i mación (...)” (Cos a, 2008, p.254). Ligado a is o, comeza a apa ece algún lib o escola en
galego, así como a amplia se as chamadas “escolas de p oximidade” no u al men es que,
segundo Qui oga (2008), P imo de Ri e a dende que en 1923 chega ao pode , in ensi ica a
“nacionalización española” das escolas e do sis ema educa i o nos espazos exionais máis
sensibles ao dis anciamen o.
Du an e a II República, un empo no que se ampliou a o mación do p o eso ado e o
acceso des e a no as co en es, xo de unha p egun a: Que debía se a escola nas
con o nas u ais? Hai ao espec o a iadas espos as, ben a a és de ensaios da Escola
Ac i a ou de p opos as máis conse ado as. Emp éndese nes a época un ápido
desen ol emen o do campo escola e xo de o desexo po cons uí unha educación no a.
Aco de a es e in e ese comezan a desen ol e se algunhas inicia i as e especí icas
mani es acións sob e a o mación do p o eso ado da escola u al ‒como se pode obse a
nas páxinas da Re is a de Pedagogía que impulsaba Lo enzo Luzu iaga ou en Galicia no
xo nal El Pueblo Gallego‒, o que ab i á algúns ho izon es no os pa a a educación en
Galicia, en endendo as escolas como dinamizado as da sociedade u al.
As p opos as ei as nes a época non se chega án a le a a cabo, ompendo a gue a
ci il coa dinámica que se iña dando e ins alándose coa di adu a “a in olución no e eo das
ideas e das p ác icas escola es” (Cos a, 2007a, p.16), aínda que es as se i ían de guía da
eno ación pedagóxica da o mación ag ícola ao inal da di adu a.
O p imei o anquismo i o unha o ien ación o ali a ia en educación, ol éndose á
polí ica educa i a supedi ada á polí ica xe al do Es ado, que seguindo a De Puelles (2002)
4As ci as es a ís icas exac as an algo supe io a 2000 o seu núme o, pe o con máis ecuencia da
debida e an de al impo ancia as i egula idades in aes u u ais ou uncionais que an comp ome ido
o seu compu o e ec i o.
11
buscaba a o mación do “home no o” como base do no o éxime, moi in luenciado pola
elixión. Aplícase así unha pedagoxía excluín e e unidi eccional, p esidida polos alo es da
au o idade, a xe a quía e a disciplina, cunha depu ación ideolóxica na ensinanza, a a és
da ob iga o iedade pa a as e os docen es de segui uns cu sos de o ien ación p o esional
con ma cado con ido elixioso e pa ió ico.
En can o á inculación das p opos as educa i as co con ex o p óximo, en 1949
én ase c ea un bacha ela o labo al, con modalidades como a ag ícola, a gandei a, a
indus ial… mais se á un conside able acaso, indo as al e na i as po ías apa adas e
dis in as des a o ien ación es a al. Así, no caso galego, dende o ano an e io íñase
desen ol endo un p oxec o de escola u al inno ado a de o ien ación ag opecua ia
‒ e e ímonos á escola da g anxa de Ba ei os (Sa ia), baixo a guía didác ica do p o eso
A elino Pousa An elo‒que daba con a dos a ances conquis ados no empo da II República
e do no o empo c ea i o que es aba po chega .
Is o ai pensa que, po ó a do Es ado, en mans p i adas, si es aba ag omando unha
no a e ac i a escola u al. O home enca gado de le a a cabo es e p oxec o, o mado
du an e a II República, a i ma: "Galicia su iu semp e un sis ema de ensino dis in o, cando
non opos o, á súa ealidade, á súa cul u a a ás necesidades das súas xen es. Quizais is o
explique o baixo endemen o da escola, especialmen e no medio u al” (Pousa, 1988, p.17).
En 1953 hai, de odos modos e desde o pode polí ico, un p imei o in en o de
subs i uí a polí ica de ce ada uni o midade cul u al po ou a máis pe meable a endencias
eu opeas e mode nas, as polí icas no ámbi o educa i o enden a ace se máis lexibles e
ealis as. Así mesmo, endo en con a a indus ialización en ma cha, elabó ase unha lei
es a al que a a de comp ome e á indus ia pa a mode nizala a a és da o mación de
pe soal máis cuali icado, a Lei de Fo mación P o esional Indus ial (1955) que, como
enuncia Cos a (2012) en Galicia se a icula en o no a Ins i u os Labo ais nas modalidades
“ag ícola-gandei a” -a maio i a ia-, “ma í imo-pesquei a” e “indus ial e minei a”. Des aca a
pouca p esenza do ensino écnico-indus ial, “sendo Galicia un país de p odución ag a ia an
impo an e ca eceuse, sen emba go, a a case os anos se en a, de cen os écnicos
ag ícolas” (Cos a, 2012, p.23).
En e an o, man íñase o es ancamen o da ensinanza pública, ecupe ando o Es ado
o seu debe ca a es a. É así como no ano 1959 se inicia un pe íodo no que p edomina án os
aspec os écnicos sob e os polí icos, camiñándose ca a unha desideoloxización da escola.
12
No caso galego, comezouse un p oceso “de c eación dun moi no able núme o de escolas
xe almen e uni a ias nas con o nas u ais” (Cos a, 2014, p.135) moi modes as e illadas das
in luencias eno ado as dou as épocas. Es as buscaban “españoliza ” e lexi ima a di adu a
anquis a ao empo que c ibaban as pe soas que pasa ían do ámbi o u al ao mundo
u bano.
Rema aba a década dos 60 en Galicia cunha in ención de ace unha mello escola
pública á ez que apa ecía a cues ión da cul u a e a lingua galega na maio pa e do
alumnado, do que dan con a di e sas inicia i as que anunciaban maio es cambios nes a
di ección.
Con odo, aumen aba a insa is acción social en odo o es ado, e é así como
“comeza á a cons uí se un mo emen o de opinión social e algunhas expe iencias escola es
e pedagóxicas que apun aban ca a á c í ica do modelo educa i o dominan e e ca a á
o mulación de pe spec i as de eno ación e de e o ma” (Cos a, 2012, p.13).
A educación española xa non log aba da espos a aos p oblemas e esixencias da
no a sociedade indus ial que se es aba a con o ma no ma co dun sis ema polí ico inmóbil,
e po iso e a p eciso mode nizala. Así apa eceu a Lei Xe al de Educación (1970) coa
in ención de c ea capi al humano pa a o me cado. Con ela, comezouse a implan a o
modelo escola g aduado que daba luga á homoxeneización da poboación escola ,
iun ando a cul u a mundial da escola.
Es e in en o de eno ación pedagóxica dende o pode oi máis o mal ca eal, mais
no caso de Galicia implicou “o some emen o a unha polí ica educa i a cen alis a e
uni o mizado a” (Cos a, 2012, p.27) e o comezo da desapa ición da “escola de p oximidade”
xa que se c eaban concen acións escola es que ag upaban e pechaban as dis in as
uni a ias espa exidas pola comunidade, es endéndose unha ampla ede de anspo es e
comedo es escola es pa a acelo posible. Nes as concen acións escola es man íñase unha
acionalidade didác ica de inspi ación ecnoc á ica, non endo en con a unha eno ación
p o unda en base ás necesidades cul u ais e sociais do alumnado galego.
An e is o, ao longo da década dos se en a, deuse un aumen o da inicia i a p i ada e
u bana de educación, an o dende cen os elixiosos, econ e idos, como dende a inicia i a
pa icula , na cal des acan algunhas coope a i as escola es, p omo idas po p o eso ado
que buscaba accede ao me cado labo al, endo en con a as no as demandas sociais
exis en es. Tamén comeza a p opoñe se un mo emen o de eno ación pedagóxica da man
13
de p o eso ado que une os in en os de muda a escola a un discu so a a o da
ans o mación económica, polí ica e social.
Nes e ma co o on nacendo os Mo emen os de Reno ación Pedagóxica (MRPs)
“con independencia das Adminis acións públicas e das ins i ucións polí icas, con au onomía,
con p og esi a en idade legal, con inculación moi es ei a coa súa ealidade e i o ial, e cun
uncionamen o ho izon al, lexible e democ á ico” (Cos a, 2007a, p.17). Des e xei o, cando
mo e o di ado no 1975, había moi as ene xías acumuladas que que ían unha
ans o mación social e que no caso galego buscaban especialmen e a digni icación nas
con o nas u ais. Así, nacían “as Comisións Campesiñas e as Comisións Lab egas, de
ca ác e sindical, que coas súas inicia i as e dinámicas de loi a con ibuí on a esa p ecisa
digni icación e a e i a algunhas das máis ag esi as ope acións capi alis as de des ución
ambien al e dos ho izon es pa a unha eno ada ida campesiña” (Cos a, 2014, p.143).
No eido educa i o, cabe des aca o nacemen o, no mesmo ano no que ema aba a
di adu a, do g upo galego de Pedagoxía F eine : a Asociación pa a a Co espondencia e a
Imp en a Escola (en dian e, ACIES) co que “o en o no, o galego da ala popula , as
expe iencias de ida dos nenos, e amén os pais e as nais adul os, en aban no día a día da
escola” (Cos a, 2007b, p.16). No ano 1978, es e g upo pasa a denomina se Mo emen o
Coope a i o da Escola Popula Galega (en dian e, MCEPG), man éndose o papel
p o agonis a das mes as e mes es que o ma on pa e dos a ios g upos e i o iais
de endendo unha no a escola u al e eme xendo con is o dis in os g upos pedagóxicos
sec o iais que en iquece án máis o deba e sob e a escola que se que e en Galicia,
si uándonos pois nos p imei os anos oi en a pasados, que nes e caso non obse a emos.
Pa a inaliza es e apa ado, cabe des aca unha ealidade da que se en dando
con a en odo o ex o e é que os cambios e a eno ación que se de on no sis ema educa i o
español dende o in da di adu a non dependen de xei o unila e al da acción gobe namen al,
débese e p esen e o g an p o agonismo do en amado social, ins i ucional e o ganiza i o
exis en e nes a e apa.
5. Con ex ualización da expe iencia.
Pa a i nos achegando á expe iencia conc e a sob e a que se p e ende da con a
nes e aballo debemos si ua nos no concello de Neg ei a, pe encen e á p o incia da
14
Co uña, no cal exis iu un Colexio Familia Ru al dos a ios que es aban ab ollando na
década dos se en a no país.
Con es a in ención, en amos ap oxima nos á si uación demog á ica e económica
pola que pasaba o concello na época es udada, os anos sesen a e se en a, amais de
ecolle a súa ealidade en empos máis ac uais pa a pode si ua a memo ia indi idual das
pe soas implicadas de aco do con Vidigal (1996), endo coidado coa ine i able in luencia das
memo ias sociais que se o on cons uíndo a a os nosos días.
Seguindo a en ada de Lois (2006) na G an Enciclopedia Galega
, localizamos o
concello de Neg ei a ao oes e de San iago de Compos ela, limi ando ao N. con San a
Comba e A Baña, ao S. con B ión, ao O. con Maza icos e Ou es e ao L. con Ames. O
concello en unha supe icie de 115,1 km² e es á compos o po 18 pa oquias -Al i e, A o,
A zón, B oño, Bugallido, Campelo, Campolongo, Co as, Gon e, Landei a, Liñao, Log osa,
Luei o, Neg ei a, A Pena, Po o , Xallas e Zas- sendo a capi al do concello a ila de
Neg ei a, cunha si uación es a éxica, sob e o ío Tamb e, que a ai se o cen o come cial
da coma ca da Ba cala. Podemos e a súa dis ibución no seguin e mapa:
Figu a 1
.Mapa pa oquial do Concello de Neg ei a.
[imaxe dixi al]. Ex aída de Conselle ía de Educación e
O denación Uni e si a ia, 1989.
En can o á súa poboación, na p imei a década do século XX exís ase un ele ado
c ecemen o na u al que se p olonga á a a o 1970, a pa i do cal se comeza á a mani es a o
pleno p oceso de éxodo u al que su i on a maio pa e dos concellos u ais galegos. Así o
enuncia Lois: “A pa i dese máximo poboacional (en 1970 con 8.999 hab.), Neg ei a comeza
15
a pe de poboación de o ma no able como consecuencia da emig ación masi a a á eas
máis dinámicas” (2006, p. 219).
Así mesmo, na Plani icación da Educación en Galicia (Minis e io de Educación e
Ciencia [MEC], 1971) álase dunha Neg ei a que iña unha densidade de poboación de 80
hab/km² no ano 1965 epa idos nas 71 en idades de poboación que a con o maban,
men es que no ano 1986, segundo a Conselle ía de Educación e O denación Uni e si a ia
(1989), a densidade de poboación se á de 57,9 hab/km², obse ándose unha g an a iación
nega i a da demog a ía en in e anos, como mani es ación plenamen e e iden e dese éxodo
emig a o io que na década dos sesen a p ocedía a aslada se a Eu opa, indo a suma se
ao an e io éxodo que camiña a ás e as de Amé ica, e que deixa ía nas e as de Neg ei a
e A Baña a ios edi icios escola es impulsados polas Sociedades de Ins ución c eadas
desde Amé ica. Na seguin e g á ica obsé ase es a e olución:
Figu a 2
. G á ica e olución da poboación de Neg ei a
no século XX. [imaxe dixi al]. Elabo ación p opia, 2019.
En can o á si uación económica de Neg ei a, es a comeza a de ini se cando
ema ando a década dos cincuen a “se inicia un ce o despegue ó edo da mode nización
do campo” (Liña es e Lis a, 2007, p. 169) coñecida como a segunda mode nización do ag o.
Es a mode nización es á ma cada pola concen ación pa cela ia, o coope a i ismo, o
Se izo de Ex ensión Ag a ia ou o dinamismo pa oquial, en e ou os. Liña es e Lis a (2007)
ecollen que un dos indicado es máis ele an es de cambio social que se daba nes e
e i o io oi a concen ación pa cela ia que, así como as a iadas ac uacións de o ganismos
da adminis ación, oi ben acollida polos lab egos que se ían ag upando en coope a i as
u ais nun camiño ca a a mode nización do medio u al.
16
Nes a di ección, en e ec o aumen ou daquela an o a p odu i idade ag a ia como a
po cen axe da poboación ac i a dedicada ao sec o p ima io, aínda que con adi o iamen e
con is o na década dos sesen a en Neg ei a había “unha poboación que med aba
cons an emen e (pe o) que iña que emig a -non po es a en desencaixadas poboación e
ecu sos, senón polas ne as as es u u as polí ico-económicas” (Liña es e Lis a, 2007, p.
170).
Nunha publicación da coope a i a Fei aco (2013) ecóllese o In o me sob e la
si uación económica, ju ídica, social y iscal del municipio de Neg ei a elabo ado no ano
1967 po Jesús Ga cía Cal o no cal a i ma que “ i en en si uación ca encial” (Fei aco,
5
2013, p.57), ao indica que a “ en a ag ícola local (única p ac icamen e exis en e) se ci a en
70.000.000 p as. dando un endemen o po pe soa da o de de 7.000 p as” (Fei aco, 2013,
p.57) e que, no ano 1989 chega a ás 8.411 p as, unha can idade e ec i amen e educida en
compa ación coa escala de p ezos e sala ios do momen o.
Tomando en conside ación os da os que se achegan no Mapa Escola de Galicia
elabo ado pola Conselle ía de Educación e O denación Uni e si a ia (1989), des aca es e
concello en can o á ac i idade da súa poboación xa que, men es o censo de 1981 da con a
de que a ac i idade da poboación galega e a do 30,4% no sec o p ima io, en Neg ei a e a
do 77% nese mesmo sec o , o que se ía unha si uación non du adei a, como e emos de
seguido.
Nes e sen ido a comezos do século XXI “as ac i idades ag opecua ias, a pesa de
se unha impo an e base económica pa a Neg ei a, xa non xe an os pos os de aballo de
pasados anos” (Río, 2006, p. 220), exis ándose no concello unha ocupación do 20,6% no
sec o p ima io, do 31,1% no secunda io e do 48,3% no e cia io. Nes e da os “ ese con
cla idade como os concellos (...) ligados á ac i idade indus ial su i on un aumen o
impo an e, men es que as á eas u ais de mon aña, o on as que descende on de xei o
espec acula ” (Conselle ía de Educación e O denación Uni e si a ia, 1989, p.35). Así
e olucionou a ocupación da poboación nes a e en moi as ou as á eas p óximas ás g andes
cidades galegas, abandonándose o aballo no u al en a o do c ecemen o do sec o dos
se izos.
5Ocupou a p aza de Rexis ado da P opiedade en Neg ei a no pe íodo de 1959 a 1972 e, a pa i do
con ac o coa poboación e os p ocesos que es aba i indo a coma ca do Ba cala, adqui iu un g an
comp omiso co sec o ag opecua io coma cal que o le a ía, no ano 1969, a unda e p esidi a
coope a i a Fei aco. Pa a a onda : Fei aco (2013). Jesús Ga cía Cal o. Fei aco, un modelo
coope a i o pa a o desen ol emen o u al galego.
A Co uña: Fei aco
17
En can o á escola ización da poboación, o MEC (1971) exis a unha axa de
escola idade do 88,5% no 1971, cun o al de 760 nenas e nenos escola izados. No ano 1967
hai un o al de 859 nenas e nenos en e os seis e os ece anos e non hai da os exac os da
súa escola ización.
Jesús Ga cía Cal o ao e e i se á educación ala “dunhas poucas decenas de
escolas de ensinanza p ima ia adicadas con ecuencia a cinco quilóme os de dis ancia
dos núcleos de poboación es udan il e sen ías de comunicación p ac icable” (Fei aco, 2013,
p. 48). Is o en que e coa ex ensión xe al da educación e a ape u a de cen os de
educación secunda ia que comezaba coa década dos se en a e cunha das ei indicacións
de Ga cía Cal o: a da necesidade de pensa na sanidade, no planeamen o ag a io e na
educación dende o con ex o p óximo.
Es as cla es, máis a ausencia de cen os de educación secunda ia p óximos e de
ca ác e público, así como a exis encia dun conside able núme o de mozos de ex acción
u al nunha con o na onde exis ía un dinámico sec o p ima io ag ícola, in e iñe on pa a
a o ece a exis encia do Colexio Familia Ru al.
6. O Colexio Familia Ru al de Neg ei a: memo ia da expe iencia.
A comezos dos anos se en a Neg ei a p esen ábase coma un luga cun o e
dinamismo ag a io no ma co dun ca olicismo social en auxe nes a e apa inal do éxime
anquis a. F oi o dis o nace a a Coope a i a Fo aje a de Neg ei a (Fei aco) no 1968 e
nes a época " amén xu di on ou as expe iencias coope a i as que a o ece on un cambio
no u al que pa ecía u xen e" (Mon es e al., 2019, p.9). Así mesmo, con én des aca
seguindo a Mon es e al. (2019) a exis encia dunha In e pa oquial de Cá i as que chegaba a
a és da ede de c egos u ais a odas as pa oquias e que iña unha g an p eocupación
pola mello a das condicións de ida da poboación ag a ia.
A o e base social da que imos dando con a buscaba "concen a as o zas na
con o na das necesidades e posibilidades da xen e do u al e a ende o desen ol emen o
in eg al das pe soas en odos os campos necesa ios: cul u al, social, espi i ual e económico,
da educación, ecnolóxico, de me cados, e i o ial..." (Mon es e al., 2019, p.9). E é así como
xo de o denominado Colexio Familia Ru al Dub a en Neg ei a, a pa i "de ca encias da
época pe o amén de no as posibilidades, de a an axes da época" (Suxei o 1, comunicación
pe soal, 4 de xullo de 2019).
18
6.1. Os inicios da expe iencia.
En e o ano 1973 e o 1974 o Apos olado Ru al, con sede en Valladolid, coñece a ila
6
de Neg ei a a a és da Cá i as In e pa oquial si uada no concello e en éndea como encla e
e i o ial, como cabecei a dunha coma ca con g an densidade gandei a na que non había
opo unidades educa i as. En palab as dun dos p o eso es do colexio "es a es u u a da
ig exa en ende que non hai, que non se lles o ece aos illos e illas de amilias campesiñas
ningunha posibilidade. En ón, habe ía que supli o que o Es ado non o ece" (Suxei o 1,
comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Así as cousas, dende Valladolid decidiuse si ua un colexio en Neg ei a, aínda sen
coñece ben o con ex o: " iñe on aquí e es a e a a cousa colonial" (Suxei o 1, comunicación
pe soal, 4 de xullo de 2019). Is o demós ao a denominación o icial do p opio colexio,
Colexio Familia Ru al Dub a
, a pesa de non localiza se no Val do Dub a nin p e o do ío
que le a ese nome.
En can o ao espazo ísico elixido, o on dous pisos no os alugados en dous edi icios
con iguos pa a o alumando, amais dun pequeno piso de ás des es onde i ían e du mían
as e os educado es. Os pisos a opábanse no cen o da p opia ila, p e o do cua el da
Ga da Ci il, e es aban en boas condicións pa a a época. Con aban cun espazo de li e as e
de duchas amais do des inado ás aulas e iñan un pa que en on e ao que saían os apaces
e apazas nos ec eos.
Á ho a de da con a de como se iniciou es a expe iencia conc e a hai que con empla
que, nes a época de inais do anquismo, "as o ganizacións polí icas es aban in oducidas
en es u u as da ig exa" (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019) en e as que
se mencionan Cá i as, as ca equeses, a JEC (Ju en ud de Es udian es), a JOC (Ju en ud
Ob e a) ou as JARC (Ju en ud Ag ícola Ru al C is iana). É así como, no empo que du a a
expe iencia de Neg ei a, os moni o es que pasan po ela chegan alí a a és de
coñecemen os pe soais, oi o da mili ancia den o das dis in as o ganizacións.
A inicia i a comezou a poñe se en ma cha dende o mo emen o JARC pe encen e
ao Apos olado Ru al, con g an impo ancia na coma ca de Ba cala. Iniciouse coa
con a ación de dous moni o es, un p oceden e de Valladolid e ou o galego, aos que se i ían
sumando ou os du an e o anscu so da expe iencia. Amais de a o ece o acceso á
6As pe soas en e is adas non lemb an a da a con exac i ude, po empeza a aballa nese colexio
do 1977 en dian e, mais si a i man con segu idade que comezou an es da mo e de F anco, dando
como da as ap oximadas 1973 e 1974.
19
educación da poboación campesiña, os iniciado es da expe iencia iñan “uns alo es
in e esan es como e a o de da lle alo ao mundo u al (...), da lle alo á iden idade en e os
nenos e nenas do mundo u al” (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Se ben a inicia i a oi p omo ida dende o Apos olado Ru al, as ca ac e ís icas
demog á icas dunha Galicia con moi os núcleos de poboación do ou á expe iencia conc e a
de Neg ei a dunha au onomía di e enciado a. Así, ap o ei á onse a o ganización e a
es u u a xa exis en es pa a le a a cabo unha expe iencia educa i a dis in a.
Ou a ca ac e ís ica di e enciado a é a ce canía á Uni e sidade de San iago de
Compos ela (en dian e, USC), “unha uni e sidade que iña den o un g an dinamismo
ideolóxico (...); en ón alí chegou, non sei en que momen o, un enxe o, un sal o cla o en que
en a xen e que es aba o ganizada poli icamen e, que aía ideoloxía de esque das” (Suxei o
1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019). Nun p imei o momen o, hai unha implicación
de pe soas que, amais de o ma se na Uni e sidade de San iago, eñen unha inculación
coa LCR (Liga Comunis a Re oluciona ia). A pa i de 1977 di e enciamos un segundo
momen o, no que se comeza án a inco po a á expe iencia pe soas que iñan dunha
mili ancia polí ica dis in a, inculadas ao mundo do nacionalismo galego.
Co paso dos anos a inicia i a de Neg ei a oi e olucionando de xei o au ónomo,
uncionando, en palab as do que oi o úl imo di ec o do cen o, como unha “célula
independen e”. Así, p e endemos achega nos a unha expe iencia que “pe mi iu unha escola
que es á á ma xe da es u u a das ou as escolas u ais, ao lado da Uni e sidade de
San iago e, po ou o lado, á ma xe da adminis ación; o colexio é p i ado… E en ón a
expe iencia oi como unha illa… e puidemos p ac ica a eno ación pedagóxica
comple amen e” (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
6.2. Aspec os o ganiza i os, cu icula es e inancei os.
Pa a achega nos ao uncionamen o des a inicia i a debemos acla a dúas cues ións
básicas que eñen que e con como se oi a mando a lóxica dos CFR en odo o e i o io
español. Re e ímonos, po un lado, á elación co Apos olado Ru al, así como á o ma legal
que adop ou e, polo ou o, á o ma na que se xes ionou o uncionamen o do colexio.
Ao a a se dunha expe iencia impulsada polo Apos olado Ru al, o colexio pe encía
á ede de cen os des e g upo, o cal ademais do pode de elixi o luga e inicia a ac i idade,
p opo cionou algúns ma e iais educa i os e asumiu un labo de con ol do uncionamen o do
cen o: " o malmen e había unha es u u a, o colexio o maba pa e dunha ede de cen os...
20
Tamén se ían o mando coa súa pa icipación nas colonias de e án -das que mencionan as
de San iago e as de B ión- ou os campamen os en A nela de Cá i as .
9
O que as unía e a o in e ese de ace algo dende a mili ancia polo u al e po Galicia,
mais en e bas dunha das pe soas en e is adas: " iñamos elación co mo emen o
pedagóxico a a és das elacións pe soais e compa íamos as expe iencias... Cla o, nós
non es udiabamos iso pe o si, pe o e a pa e des a ideoloxía da época (Suxei o 1,
comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019). Unha ez máis os ínculos coa eno ación
pedagóxica danse a a és da mili ancia, así o mos a o es emuño dunha das pe soas
en e is adas:
Coñecíamos a Paulo F ei e mais daquela aínda non exis ía No a Escola ... Había un
10
Mo emen o F eine , eso si, en ón iñamos elación con xen e do Mo emen o
F eine ... pe o non pa a aplicalo di ec amen e (...). Aínda así, igual sen poñe lle
nomes, es abamos imp egnados po que pa icipabamos; odos os e áns iamos nas
colonias de e án... e iñamos moi ísimas eunións p epa a o ias. Nelas saían odas
esas cousas e despois o con ac o que iñamos coa xen e, como o g upo F eine que
se eunía na La ei a ... (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
11
6.3.2. O alumnado.
A ondamos ago a no alumnado que asis ía a es e colexio, no que du an e os case
dez anos de uncionamen o se man i o unha ma ícula de 30 alumnas e alumnos, epa idos
nos dous cu sos que compuñan a o mación. A maio ía e an apaces e apazas que non
log aban saca o í ulo de EXB e es a e a unha opo unidade pa a acelo sen deixa de
9Re e ímonos a un mo emen o de colonias de acacións in an ís de ca ác e popula que a anca a
inais dos pasados anos sesen a en e o que se encon an as Colonias A nela-Po o do Son de
Cá i as San iago Cá i as San iago, que i o un dos seus impulso es no c ego da pa oquia do
Cas iñei iño, An ón Vilasó, quen mo eu nos úl imos días de 2019. Seguindo ao p o eso An ón Cos a,
es á aínda penden e de es udo. Cos a Rico, A. (2018). Apun amen os bibliog á icos e no as sob e a
his o ia da educación social en Galicia. Galeduso
, 12, 51-58.
10 A comezos do 1983, despois do V Encon o Es a al de Mo emen os de Reno ación Pedagóxica en
Salamanca, susci ouse en Galicia a necesidade de c ea un amplo mo emen o de eno ación
pedagóxica, endo como esul ado das xes ións emp endidas o nacemen o en xuño dese mesmo ano
dunha asociación que inco po a pe soas e publicacións an e io es inculadas á eno ación
pedagóxica en Galicia: é No a Escola Galega, que man én a súa ac i idade a a os nosos días.
11 Re e ímonos á Residencia Feminina I máns do Sag ado Co azón A La ei a de San iago de
Compos ela, hoxe desapa ecida e si a no ca il dos Lou ei os, que oi un cen o de eunión de
mili an es de esque da que buscaban unha mello a pa a Galicia. Cos a Rico, A. (2018).
Apun amen os bibliog á icos e no as sob e a his o ia da educación social en Galicia. Galeduso
, 12,
51-58.
27
aballa nas a e as ag ícolas: " iñan ca o ce anos pe o moi os, non odos, iñan sen o
g aduado..." (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Es a ca ac e ización do alumnado ainos pensa que non hai unha elección olun a ia
de cu sa a Fo mación P o esional Ag a ia ou de pa icipa nes e ipo de expe iencia, o que
non implica que non ap o ei asen as an axes des a al e na i a educa i a na que se
aballaba coa impo ancia "del diálogo y los sen imien os, del a o humano y pe sonal, del
espec o e incluso del ca iño de los moni o es y compañe os pa a que se sin ie an
alo ados" (Agulló e Payà, 2018, p. 314). Nes e sen ido, as pe soas en e is adas dan con a
da impo ancia des a o ma de educación pa a o alumnado: "polo seu pé ningún abandonou,
odos que ían queda (...); pa a eles e a unha expe iencia moi g a a, moi econ o an e e moi
en iquecedo a" (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Du an e o anscu so da expe iencia houbo unha po cen axe simila de alumnas e
alumnos: "a pesa do delicado que e a o ema dun in e nado mix o naquela época
conseguiamos eu c eo que e a a p opo ción, me ade apaces e me ade apazas... A
elación, loxicamen e e an adolescen es e iñan as súas cousas..." (Suxei o 1, comunicación
pe soal, 4 de xullo de 2019).
A p ocedencia e i o ial des e alumnado e a moi ampla, sendo cu ioso que a maio ía
non p obiña da ila de Neg ei a na que se si uaba o cen o senón dos a edo es: "e an
apaces de amilias de a edo ... chegaban a Pe ei a, ao Val do Dub a, a Rois, a Ames...
mesmo había algún alumno que pe encía a Cee... e a daquela baixada, As Pasa ei as, a
baixada a Ca no a, exac amen e e a daquela aldea" (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de
Xullo de 2019).
O que si compa ían e a a p ocedencia amilia , e an case odos illos de ag icul o es
da coma ca, excep o algún que e a illo de come cian es da zona. Is o e a cla e, xa que a
maio pa e do alumnado coñecía as a e as ag ícolas e mesmo lle axudaban aos docen es
cos seus coñecemen os.
6.3.3. A comunidade.
Ou a das p incipais ca ac e ís icas des a expe iencia é a in ensa elación coa o icina
de Ex ensión Ag a ia de Neg ei a, a a és da cal os p o eso es do colexio conseguen
achega se á comunidade, xa que de p imei as non espe aban moi boas sensacións na
zona: “nós iñamos un p oblema obxec i o; en p imei o luga e amos mal pe cibidos en
28
Neg ei a, es ábamos es igma izados na ila e en xe al… excep o os ca o que e an pe soas
amables, pe o sen peso social e cada un deles na súa cousa… (...). En ón cada ez había
que i eclu a máis lonxe” (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Vol e a mos a se aquí a impo ancia do eclu amen o, xa que unha ez que
log aban chega ás amilias e explica lles o uncionamen o do colexio, es as implicábanse,
12
con iaban e apoiabanse moi o nos p opios p o eso es. Mesmo eñen ido, p o eso ado,
alumnado e amilias, a unha ei a ag a ia celeb ada en Za agoza, á ez que compa ían a
asis encia a con e encias, cha las e demais na p opia zona de Neg ei a.
Nes e senso, o colexio e os p opios docen es ac uaban como dinamizado es
cul u ais da sociedade u al, chegando máis aló dos apaces: “ iñamos conexión coas
amilias e co pobo po que había un g upo semp e. Había inculación, na ila e a a a és da
asociación cul u al...” (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
6.4. Aspec os pedagóxicos e o seu desen ol emen o na p ác ica.
Tomando como pun o de pa ida a o ien ación asumida con cla idade polo equipo
docen e, achegámonos aos p incipais p esupos os que si úan a expe iencia de Neg ei a
como unha expe iencia de eno ación pedagóxica.
6.4.1. A impo ancia de p ac ica a democ acia.
En endemos que, na súa p ac ica docen e, o equipo de aballo do Colexio pa e do
que F ei e (2018) denomina a acción inspi ada no diálogo
, con iando nas po encialidades do
ou o como suxei o necesa iamen e ac i o no seu p oceso de ap endizaxe e na coope ación
en e educado e educando.
Así mesmo, a acción inspi ada no diálogo “p e ende unha sín ese cul u al que implica
inco po a se ao pobo nas súas aspi acións, e a un empo p oblema izalas, en comuñón”
(F ei e, 2018, p. 258). Asúmese es e modo de ace con oda a comunidade, en endendo
que cada suxei o ai polí ica dende o espazo que ocupa, ampliando o p oceso educa i o que
se da no colexio á eciñanza coa que compa en espazos cul u ais e polí icos e ás amilias
coas que con i en; ademais do alumnado, que median e as asambleas, o diálogo, a
cons ución colabo a i a do coñecemen o an camiño a se adul os conscien es e
12 Se ben a maio ía das amilias es aba a iliadas ao Sindica o Ag a io Galego (SAGA) da coma ca,
es o non implicaba unha in ensa ac i idade polí ica, es ando máis ben inculado á mello a das
condicións de aballo no campo.
29
eponsables, al como o dicía F eine (2019). Cabe nes e pun o ecupe a as palab as dunha
das pe soas en e is adas:
Apa e do í ulo e a o mación ag ícola a abamos odos eses aspec os que dicíamos da
ida como ap ende a i i e ap ende a discu i … O que alaba o compañei o da
democ acia: a pa icipa , a opina , a analiza as cousas... Non obedece simplemen e
o que che digan, e lexiona sob e o que as... Todo iso que acíamos nesas
asambleas semp e, iso xa e a unha ensinanza. (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4
de xullo de 2019).
Na expe iencia de Neg ei a íase máis aló da me a ansmisión de coñecemen os, no
sen ido de que “ninguén educa a ninguén, como ampouco ninguén se educa a si mesmo:
os se es humanos edúcanse en comuñón, media izados polo mundo” (F ei e, 2018, p. 82).
6.4.2. O comp omiso social nunha pedagoxía mili an e e colec i a.
13
A pa i do conxun o do ex o xa iñemos xus i icando a pe enza da expe iencia de
Neg ei a ao modelo dos CFR, á ez que nos e e imos a ela como unha célula independen e
den o des e modelo. En endemos is o cando Agulló e Payà (2018) alan das ca ac e ís icas
dis in i as da ó mula dos CFR, e e índose á he e oxeneidade na o ganización
, que pe mi e
que a expe iencia de Neg ei a poida unciona dun xei o di e enciado e segui man endo
aínda algunha inculación co Apos olado Ru al p esen e nos seus inicios.
Seguindo a F ei e (2018) en endemos que o coñecemen o se cons úe dende a
ealidade conc e a que a ec a aos suxei os polí icos en acción: "Todo p oceso educa i o
debe pa i da ealidade que odea a cada indi iduo” (F ei e, 2018, p.9). Así, o p o eso ado
busca achega ao alumnado ao con ex o social no cal es á a desen ol e se o p oceso de
ap endizaxe. Pa a is o, u ililiza dúas écnicas he dadas do modelo das Maisons Familiales
Ru ales que, á súa ez, se inspi a on en F eine pa a da espos a ás necesidades coas que
se opa on no seu con ex o espacio- empo al.
Xa alamos an e io men e da al e nancia
, que median e es ancias unha semana no
in e nado e ou a no domicilio amilia combina eo ía e p ác ica; e pe mi e que o alumnado
non se dis ancie do seu medio social, ea i mando:
13 Re e ímonos a pedagoxía mili an e e colec i a no sen ido no que Élise F eine no 1977 de iníu a
pedagoxía F eine .
30
El alo o ma iu de l´acció en con aposició a la o mació in elec ual, que es eduïa a una
análisi eò ica sense cap conseqüència. Es ac a a d´una acció, pos e io a la
e lexió - e que allunya a la p opos a an de l´es è il in el·lec ualisme com de
l´ac i isme-. (Agulló e Payà, 2012, p.22).
En ende o p oceso educa i o a pa i da al e nancia, a o ece a asunción dunha
me odoloxía ac i a, que se conc e a no coñecido como cade no do medio
: "un ins umen o
de abajo en el que se desa ollaban cen os de in e és, pa iendo del medio na u al y
social, que aba caba di e en es aspec os del en o no social, geog á ico, económico e
his ó ico, siemp e conside ando las necesidades de los adolescen es" (Agulló e Payà, 2018,
p. 320).
O p o eso ado asumía o comp omiso social con Galicia, co u al e coa na u eza.
14
Así, p omo ían no alumnado "o o gullo da súa iden idade, da iden idade de se campesiño,
de se da aldea, do mundo u al. Niso insis íamos moi o, cla amen e iñamos unha
men alidade an icolonial" (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019). Es e
posicionamen o mello aba a au oes ima do alumnado, e es aba in imamen e ligado con
unha p eocupación cla a pola iden idade galega: " iñamos o mapa de Galicia p esen e, e
en abamos eco elo nas excu sións..." (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de
2019).
Sumábase a es a de ensa a p eocupación ecolóxica, algo que non pensamos
puidese exis i na época que uncionou o Colexio mais que, como eco dan as pe soas
en e is adas:
comezou como unha obsesión dun dos mes es, e o equipo de p o eso es con inuouna
e en emen e. Él e a un biólogo as u iano que debeu es uda na uni e sidade de
San iago. T aballaba moi ben, e a maniá ico con ese ema, semp e es aba a
deci lles: y no i es la monda de la na anja que a da en deshace se no se cuan os
miles de años ou cuidado con el papel, no lo malgas eis. (Suxei o 1, comunicación
pe soal, 4 de xullo de 2019).
14 Lo enzo Milani é un adian ado e e en e do ca olicismo social no que se enma ca a expe iencia aquí
es udada, que asume que o comp omiso social debe se o núcleo da pedagoxía de calque a
educado , buscando un mundo máis xus o (Guicho , 2009). Non o ci amos no aballo po non se
mencionado polas pe soas en e is adas, a pesa da segu idade de es a p esen e nos pos ulados do
Apos olado Ru al de Valladolid.
31
6.4.3. A busca da ans o mación social dende a pedagoxía da libe ación.
15
Vimos nos apa ados an e io es como a expe iencia de Neg ei a segue dalgún xei o
p incipios pedagóxicos moi simila es aos que de endía Céles in F eine . Si uámonos así
nunha "pedagoxía cen ada no educando pa a con ibuí a desen ol e o po encial de ida
de cada un, a a és dunha educación polo aballo, median e unha me odoloxía na u al que
pa e do en eo expe imen al e do uso das écnicas pedagóxicas adecuadas” (F eine , 2019,
pp. 201-202).
A elación co au o menciónase na en e is a aos p o eso es do colexio: “unha das
compañei as, que ixe a maxis e io despois de comeza económicas, lía os Cuade nos de
Pedagogía , lía sob e F eine , F ei e… e odo is o en ábase aplica ” (Suxei o 1,
16
comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
En endemos así que en Neg ei a se en ou ace unha educación, como de ende
F ei e (1997), que non es i ese limi ada a p oduci coñecemen os, senón máis ben a
acili a os medios ou posibilidades pa a p oducilos, pa indo da ealidade que odea a cada
indi iduo e da elación en e as pe soas que compoñen o ac o educa i o.
De aco do a es a a i mación, ol amos ala da coxes ión
, ou o dos p incipios
básicos dos CFR que implica que an o amilias, como alumnado e p o eso ado, se implican
di ec amen e na xes ión do colexio. Así, seguindo a F eine (2019), log an es ablece se
ínculos es ei os en e sociedade e escola a a és da coope ación en e odos os axen es
implicados, espec ándose o seu xei o de e o mundo como indispensable pa a consegui
unha au én ica educación.
A a és das elacións es ablecidas des e xei o, odas as pe soas implicadas na
expe iencia, seguindo a F ei e (2018), an pasando de se se es sociais pasi os a se
suxei os ac i os, c í icos e pensan es da sociedade da que o man pa e.
Buscando "ensina ao alumnado a "le o mundo" pa a pode ans o malo" (F ei e,
2018, p.10), en Neg ei a asúmese a educación en alo es como un p incipio undamen al,
p esen e no a o que se lle da ao alumnado, que log a así unha educación pa a a ida a
15 “A pedagoxía libe ado a de F ei e asén ase nunha no a pedagoxía que p ocu a a e lexión e o
cambio nas elacións do indi iduo coa na u eza e a sociedade, a a és de di e sas écnicas de
ensino baseadas na pedagoxía humanis a-espi i ualis a.” (F ei e, 2018, p. 11)
16 Re í ese a unha e is a pedagóxica que nacía en Ca aluña no ano 1975 de man de p o esionais
xó enes, buscando con ela acompaña e impulsa a ans o mación democ á ica da educación. A súa
publicación en con inuidade no p esen e.
32
maio es do í ulo, que é ú il independen emen e de se con inúan a es uda . Así o en ende
unha das pe soas en e is adas: "Pa a min o que implicou pasa polo colexio adúcese
neles día a día, en como son a ni el pe soal, como i en, como se compo an... Eles sen ían
o gullo, iso uncionou, e adúcese no seu aballo, na ida... espe emos que si" (Suxei o 2,
comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Así mesmo, ademáis de impa i se unha educación sexual, xa se a an con
se iedade as cues ións de xéne o: "o p og ama que seguíamos buscaba muda a elación de
homes e mulle es, as mulle es cun papel impo an e, insis íamos moi o niso na ida in e na
do cen o. Ademais explici amen e o machismo, daquela xa manexábamos concep os
cla os..." (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019). Nes e sen ido en g an
impo ancia a con i encia, xa que se epa ían as a e as do día a día do in e nado en e
odo o alumnado, en equipos mix os. Como des acan Agulló e Payà (2018), o alo
educa i o des as a e as amén en que e con con ibuí a ompe os esquemas
adicionais de xéne o, ao se le adas a cabo po apazas e apaces indis in amen e.
6.4.4. A co idianeidade no colexio.
Na expe iencia de Neg ei a en ábase ompe , como dicía F eine (2019), coa
ine i able sepa ación en e a ida e a escola, achegándose aos in e eses do alumnado
dende un clima de con ianza e libe dade. Pa íase dunha me odoloxía in eg al e global,
buscando i máis alá dos con idos o iciais, como demos a a impo ancia do cade no do
medio, da educación sexual, da educación en alo es e emocional, en e ou os.
Cabe des aca a impo ancia de basea o uncionamen o do cen o na ealización de
asembleas co alumnado: “unha pa e impo an e e moi educa i a e a como se uncionaba,
an o na xes ión da semana, do in e nado e na o ganización escola … Había unha asemblea
a p imei a ho a e unha asemblea a inal de semana, na que acíamos c í icas e au oc í icas”
(Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Coincide is o con un aspec o undamen al na expe iencia de Neg ei a, aplicándose
unha o ien ación pedagóxica coinciden e coa pedagoxía F eine , que a ende á “necesidade
de xes ión democ á ica en e o alumnado e o p o eso ado, pa a pode así pa icipa en,
e ec i amen e, nas decisións e e idas ao aballo e á o ganización do cen o educa i o”
(F eine , 2019, p. 202). Así mesmo, cando na asemblea de inal de semana había un espazo
33
de c í ica e au oc í ica, lemb ámonos da écnica F eine "C i ico, Felici o, P opoño
", co luga
des acado que es a en pa a a ida en comunidade.
Nes as asembleas iniciais, p o eso ado e alumnado, ma caban os obxec i os
educa i os, o p og ama escola semanal e a dis ibución das a e as do in e nado (limpeza,
axuda na cociña, se i no comedo ...), quedando odo moi egulamen ado a pa i do
consenso. Se había algún p oblema con ocábase unha asemblea ex ao dina ia e, amén en
conxun o, buscábase a solución.
Do mesmo xei o, du an e a semana plani icábase se había algunha ac i idade
“dende le alos na u gone a ao cine, a con e encias… aos locais de alí, ao Sindica o Ag a io,
a Comisións Lab egas...” (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019), e mesmo
algúns ins de semana ían de excu sión, en e as que as pe soas en e is adas eco dan i
ás dunas de Co ubedo ou ao mon e Pindo.
En can o ao día a día escola , despois da asemblea a p imei a ho a , con inuaba o
día: “ iñámolo dis ibuído po clases comúns, co seu ho a io. No ec eo baixaban ao pa que,
as eces ás ca e e ías… e subían cando e a a ho a” (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de
xullo de 2019).
Falamos dunha clase na que o alumnado se sen a en semicí culo e pode
comunica se en e si e deba e : “nas clases alabamos, e an máis abe as. Non se a aba
de oma no as, como e amos poucos dedicabámonos máis a discu i ou esol e dúbidas
(...). As ac i idades acíanas alí, dian e de i, en ón ías co ixindo, comen ábanas… non e a a
g an inno ación pe o… ” (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Se ben se ai ob iga o io impa i un p og ama medianamen e es i o en can o aos
con idos dec e ados polo Minis e io de Educación, es e aise máis le adei o g azas á
ac i ude do p o eso ado. Nes e sen ido, a con i encia no in e nado en e p o eso ado e
alumnado pe mi e ompe a adicionalmen e xe aquizada elación en e ambos, así o
mos an as palab as dunha das pe soas en e is adas:
A elación co alumnado e a unha elación ole an e, democ á ica e pa e nalis a cla o… pe o
é que e amos pais e nais. Nós e amos mes es dis in os, nunca i e an mes es que
os a a an con espec o, con ca iño... que lles pedisen opinión pa a case odo, cos
que i e an a con ianza de calque a p oblema que i e an in en a llo esol e ... (...)
Men es es amos na escola non somos ma emá icos, nin químicos… é dici , somos
34
iso, pe o ademais emos a esponsabilidade de coida do alumnado, é dici somos
coidado es… Démoslle moi o ca iño e amén ob i emos moi o, oi moi en iquecedo
pa a nós. (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
O alumnado buscaba moi o aos p o eso es, agudizándose a ealción xa que dos
ca o ou cinco p o eso es que es aban du an e o día había dous de ga da e un deles du mía
no in e nado co alumando, u ilizando pa a iso o despacho: “Viñan á ho a de cea e despois,
no despacho, eu eco do e doce ou quince alí eunidos alando de odo, acíamos unha
e ulia” (Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Á ho a de ala dos ma e iais u ilizados no colexio de Neg ei a pa imos duns lib os
que lles mandaban dende Valladolid ao comezo do cu so. Es es adoi aban queda no
colexio e o alumnado compa íaos. Ace ca dis o acla a unha das pe soas en e is adas:
os lib os de ex o que nos acili aban u ilizábanse como unha guía po que había que da
unha ma e ia e o alumnado amén o p ecisaba cando ía pa a a casa.... Pe o logo
ampliabamos moi o. É dici , buscabamos semp e amplia e acelo dun modo e e ido
ao medio... (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
En pa alelo á u ilización des e ma e ial que se acía imp escindible pa a segui o
cu ículo o icial ob iga o io, como xa mencionamos no apa ado an e io , u ilizábase o
cade no do medio
, que en endemos que oi a aplicación máis cla a das écnicas F eine .
Sendo un ma e ial de apoio na al e nancia, nel o alumnado ía esc ibindo como i ía ou
como se sen ían e mesmo algúns con os. Con odo, pa a a alialos acíanse exames da
ma e ia, máis alá de e en con a os aballos e cade no.
Se obse amos o uncionamen o des e Colexio, deca ámonos que as espos as que
o p o eso ado encon aba pa a os in e ogan es que ían xu dindo si úan es a expe iencia
moi p óxima ás écnicas F eine . No día a día o colexio de ínese como unha p opos a ac i a
e i al, que aballa de xei o c ea i o dando espos a ás necesidades e in e eses do
alumnado, así o exempli ica unha das pe soas en e is adas:
Aplicabamos o cade no do medio de F eine (...); non sei se chegamos a edi a algún
bole ín… Pe o amén aciamos un museo con cousas de a esanía. En ón ao mello
un a ó acía un ces o de co es, ou o acíao de palla, ou o aía o uso, o
35
i andelo… E a o pequeno museo e nog á ico. (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4
de xullo de 2019).
6.5. A elación con ou os CFR, os in en os de consolidación e o inal da expe iencia.
Dende o coñecemen o da exis encia da ó mula dos CFR en odo o e i o io español,
é cu ioso e como Neg ei a se p esen a como unha expe iencia illada, sen elación
signi ica i a con Valladolid ou con ou os colexios es endidos polo es o de Galicia.
En can o a is o, sabemos que houbo un p imei o con ac o cun colexio das mesmas
ca ac e ís icas en Ribada ia, que du ou máis ou menos como o de Neg ei a, mais a elación
non se man i o. Nes e sen ido, di unha das pe soas en e is adas: “non nos gus a an, e an
xen e que es aba alí po que non iñan ou o aballo; non es aban comp ome idos nin co
alumnado nin coa coma ca. Ti e amos unha eunión e non quixemos máis” (Suxei o 1,
comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Es a di e encia na o ien ación de ambas expe iencias pódese debe á elación coa
Uni e sidade de San iago po pa e do colexio de Neg ei a, chegando a el un p o eso ado
con inquedanzas polí icas e en busca de cambios signi ica i os pa a a elidade galega. Pola
con a, no caso de Ribada ia “posiblemen e e an mes es que non iñan ou o aballo e
queda on alí, en ando ace o mesmo que podían ace nou os si ios, e a un pos o de
aballo” (Suxei o 1, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Vol endo a cen a nos en Neg ei a, despois de a ios anos de uncionamen o e a
pesa de que cada ez iñan que eclu a ao alumnado máis lonxe, nalgún momen o
pensa on en consolida . Tiñan un aco do coa delegación da Co uña da Conselle ía de
Educación, no que se asina a a cesión dun espazo pa a anslada o colexio. T a ábase da
Escola de Cobas, unha escola ei a po emig an es que pe encía á Unión Ba calesa da
Habana
, así o eco dan: “es aba asinado nos papeis que nos ían habili a ese espazo”
(Suxei o 2, comunicación pe soal, 4 de xullo de 2019).
Ao inal o aco do non se ixo e ec i o, en e ou as cousas po que iñan a
adminis ación local en con a, algo que acompañou ao colexio de Neg ei a dende os inicios
e que condicionou a súa con inuidade. Es a ealidade, xun o coa necesidade de i eclu ando
cada ez máis lonxe oi, en g an medida, a que ixo que ema ase a expe iencia.
36
Vidigal, L. (1996). Os es emunhos o ais na escola. His ó ia o al e p ojec os pedagógicos.
Po o Codex: Edições Asa.
Xun a de Galicia. Conselle ía de Educación e O denación Uni e si a ia - Sec e a ía Xe al
Técnica Subdi ección Xe al de Plani icación (1989). Mapa Escola de Galicia. Tomo I.
P o incias de A Co uña e Lugo.
Pon e ed a: Xun a de Galicia.
43
Anexo 1. Guión pa a a en e is a a ac o es cla e no uncionamen o do Colexio
de Neg ei a.
1. P esen ación.
1.1. Ma co da in es igación.
Es a en e is a -ou g upo de discusión- encád ase nun aballo de inicio á
in es igación que p e ende da con a da expe iencia conc e a da Escola Familia
Ag a ia (ou Colexio Familia Ru al) que exis iu en Neg ei a na década dos se en a.
Faise dende a Educación Social, buscando esponde a un ámbi o conc e o
den o des a, o da educación en con ex os amilia es e en p ocesos de
desen ol emen o comuni a io
. A elección des a expe iencia en ma cada po un
in e ese pa icula na educación popula , no u al e en Galicia. E, sobo odo, pola
in ención de que, a a és da e lexión his ó ica, se poidan poñe en xogo ou os xei os
de ace no p esen e dende as p emisas es ablecidas na Pedagoxía da Memo ia.
O p incipal obxec i o que se pe segue é o de aza unha in o mación básica,
analiza es a inicia i a e o mula sín ese his ó ica sob e a Escola Familia Ag a ia de
Neg ei a, p ocu ando as ea o seu impac o educa i o e social. T á ase de alo a a
anscendencia social e as posibles pegadas que des a expe iencia se exis an no
p esen e, elacionando a Educación e o Social.
P e ende se unha con e sa, un in e cambio cunha es u u a o ien ado a pa a
achega nos á expe iencia dende múl iples dimensións. Des e xei o, comezamos po
coñece ás pe soas en e is adas e o seu ol na Escola. De seguido, cen ámonos nos
inicios da expe iencia así como nos seus obxec i os e ca ac e ís icas p incipais pa a
segui cun apa ado adicado aos aspec os ins i ucionais e de acción. Hai un bloque
adicado ao alumnado e ou o ao p o eso ado, de ca a a a onda nos pe ís de ambos.
A con inuación, un bloque e e ido ás cues ións o ganiza i as: a o ganización social, a
académico-cu icula e en e o cen o e a comunidade. Xa ema ando cen a émonos
na elación coa amilia e os aspec os educa i os que se poñen en xogo nes a, así
como na elación do cen o co seu en o no. Á in, e en que condicións ema ou a
expe iencia e, sobo odo, cales son as pegadas que se exis an dela hoxe.
1.2. Achegamen o aos ac o es cla e: aspec os do pensamen o e ideoloxía na
expe iencia de Neg ei a.
Pa a comeza e si ua a súa es emuña, pa imos de sabe con quen es amos a ala ,
quen son os edes ago a?
Quen e an no momen o de se p o eso es -ou moni o es- en Neg ei a?
Cal oi a axec o ia que os le ou a implica se nun p oxec o como o das Escolas
Ag a ias?
Cal e a a súa isión da sociedade? E an mili an es?
Po que en Neg ei a? Como e a a Neg ei a da época?
Reco dan na época algunha o mación p omo ida dende o Es ado en Neg ei a que se
di ixise á o mación ag ícola? Como e a?
A que ou a o mación se podía accede en Neg ei a? E na coma ca?
Po que e a necesa ia unha o mación des e ipo en Neg ei a? (quizais pola pouca
endibilidade das e as, o despoboamen o do u al...)
2. A expe iencia.
2.1. O inicio da expe iencia.
Quen decidiu c ea a Escola?
En que modalidade educa i a se si uaba di a expe iencia? (educación p ima ia,
o mación p o esional ag ícola…)
Baixo que o ma legal naceu?
Foi como coope a i a? Nes e caso, que ó mula de coope a i a adop a on os
p omo o es? (coope a i a de consumo, educa i a...)
Quen a o maba? ( amilias de Neg ei a, da coma ca, ac o es sociais conc e os...)
Como e a coñecida a inicia i a?
Que nome lle daban as amilias, o p o eso ado a adminis ación?
Cando se decidiu c ea ?
Cal oi o p imei o cu so no que es i o en uncionamen o?
En que luga se c eou? Localizala xeog a icamen e.
Quen e como se de e minou a localización?
Con que inalidade? naceu? Que se buscaba con ela?
En que se inspi ou?
Que obxec i os pensan que se p e endían acada ?
Naceu dende o local, mi ando pa a den o, ou iña unha conexión explíci a co es o do
Es ado?
2.2. Aspec os ins i ucionais e de acción.
2.2.1. An eceden es.
Había documen ación p oceden e de Valladolid que se ise de o ien ación sob e como
p ocede ?
Implicouse na pos a en ma cha alguén con axec o ia nes e ipo de Escola que a
o ien ase? Tomouse como modelo algunha expe iencia xa exis en e? Como se
seguía?
Asis ían os p omo o es ou moni o es a algunha eunión de coo dinación con ou as
EFA?
Houbo coo dinación ou comunicación con ou as coope a i as galegas ou españolas?
Houbo algún ipo de in e cambio de expe iencias ou ma e ias con ou as Escolas?
2.2.2. Financiamen o.
Como se inancia on? Con algún c édi o das caixas, co acceso do alumnado a becas
do MEC, acceso a sub encións…?
Cal e a o modelo de cap ación de socios e de alumnado?
Cales e an as condicións es u u ais?
Como se o ganiza on os ecu sos ma e iais e humanos?
Cal e a a e ibución que ecibía o p o eso ado? Quen a ixaba? In e iña dalgún xei o
a Fede ación de Escolas?
Había algunha colabo ación pa a o anspo e ou a alimen ación?
Nunha imaxina ia si uación de e ibución baixa, po que pe manecían os moni o es?
2.2.3. Xes ión.
Quen le aba a oz can an e ou coo dinaba?
Como se xes ionaba e o ganizaba? (Asemblea Xe al de socios, Xun a Rec o a, Xun a
de Vixilancia….)
Como e a a xes ión xe al? E a xes ión no día a día?
Como uncionaba a coxes ión do cen o en e amilias, educado es…?
Como se es u u aban as elacións en e equipo docen e e os p omo o es da
expe iencia -dende a coope a i a-?
2.2.4. Desen ol emen o na p ác ica.
Como e a o día a día da Escola?
Como se es u u aba a al e nancia?
Que podía signi ica o in e nado?
Como se epa ían os empos e as uncións den o des e?
Como e a a educación emocional, a educación ísica, a écnica, e c.
2.3. O alumnado.
2.3.1. P ocedencia.
De onde p o iña o alumnado? Só de Neg ei a? Da coma ca?
Cal e a a súa p ocedencia amilia ?
Que os acía ma icula se nesa Escola?
Coñecían as a e as ag ícolas? Cal e a o pun o de pa ida nes e aspec o na Escola?
Cal e a o sen imen o de pe enza do alumnado ao medio local?
2.3.2. Ca ac e ís icas.
Que idades iña o alumnado?
A maio ía e an alumnos que es aban a inaliza a p ima ia (14-16 anos) ou e an mais
maio es?
Po que pensan que elixían es e ipo de o mación p o esional?
Cales e an as opcións?
De que alo es humanos do alumnado pode íamos es a alando?
Cal oi a ma ícula inicial (nº)?
Man í ose a ma ícula inicial a a inal de cu so?
Houbo abandonos?
Can os ema a on?
Saben se despois con inua on os es udos, aballa on na coma ca…?
2.3.3. Xéne o.
Quen compo ía o alumnado? Feminino, Masculino…
Había unha po cen axe maio dalgún xéne o?
Como se a aba a cues ión de xéne o?
Que implicacións i o a coeducación?
Pensan que había unha o ien ación dis in a en uncións do xéne o?
2.3.4. Implicacións.
A escola signi icou algo pa icula pa a a apazada?
Os apaces que pasa on pola escola, que podía signi ica pasa po alí, da ecu sos
humanos di e en es ou non?
2.4. O p o eso ado e educado as.
2.4.1. Ca ac e ís icas.
Quen con o ma ía a comunidade educa i a?
Tiñan expe iencia p e ia nas Escolas ag a ias? E na docencia?
Que o mación iñan?
Que ínculos iñan coa eno ación pedagóxica, p ohibida na di adu a?
Po que e como o on con a ados?
Can os e an?
Segui on un p oceso de o mación especí ico?
Que había que sabe en can o a elemen os de plani icación, de dinámica do día a día,
de adminis ación e de pedagoxía?
E an da coma ca ou iñan dou as expe iencias? Coñecían o en o no? Conside ábase
es e coñecemen o impo an e?
2.4.2. Implicacións.
Que papel iña o mes e?
Como e a? (misionei o de cul u a, axen e cul u al, mes e p ole a io)
Que se lles esixía ( alo es- aballo en equipo)?
Como se alo aba que cump isen esas condicións?
Que signi icaban Maka enco, F ei e, F eine pa a os educado es?
A que ni el chegaba a súa adicación ou implicación na expe iencia?
Como se obse aba o seu comp omiso co local?
E an mili an es nalgunha co en e? (ca olicismo, sindicalismo ag a io...)
Tiñan algunha inculación coa Xu en ude Ru al de Acción Ca ólica
(JARC)?
Como e an denominados po si mesmos e pola comunidade? (p o eso es, educado es,
moni o es)
2.4.3. O equipo.
Como uncionaba o equipo docen e?
Dábase un papel impo an e ao aballo en equipo?
Es e e a posi i o?
Houbo eno acións ou cambios no equipo de moni o es?
2.5. O ganización.
2.5.1. O ganización Social.
Que se buscaba nesa Escola?
Que se que ía ensina ?
Había algunha p eocupación polo asen amen o da poboación?
Había algún in e ese po ecupe a a iden idade galega? Como se ansmi ía?
As amilias ou alumnado que ema aba a o mación… acaba on o mando algún
sindica o ou o ganizándose nel?
2.5.2. O ganización Académico-cu icula .
2.5.2.1. Cu ículo.
Que educación se impa ía?
Que amas se impa ían na Escola?
A que mo i o espondía esa selección?
Como se o ganizaban os con idos do cu ículum que iñan es ablecidos po lei?
Cales e an os con idos?
Como se elabo aban os p og amas?
Que bloques ou á eas os compoñían?
Co espondíanse as ensinanzas ao p imei o g ao de Fo mación P o esional?
2.5.2.2. Ma e ias.
Que ma e iais se u ilizaban?
Cal e a o in de cada un? (lib os de ex o adicionais, p opo cionados polas EFA ou
CFR, elabo ados polo p o eso ado…)?
U ilizaba un Cade no do Medio
ou simila ?
Como se es u u aba?
Que sen ido iña?
2.5.2.3. Aspec os de A aliación.
Cales e an os p incipais aspec os a e en con a na a aliación?
Que p ocedemen o se seguía pa a a alia a adquisición de coñecemen os ou
compe encias?
Que se iña en con a pa a p omociona ou supe a unha á ea conc e a?
Como se equipa aba o modelo educa i o da Escola Ag a ia coas esixencias pa a a
ac edi ación no sis ema o mal?
Había algún elemen o cun luga des acado pa a a a aliación, como o cade no do
medio ou simila ?
2.5.2.4. P esupos os pedagóxicos.
En que p esupos os pedagóxicos se undamen aba?
Cump íanse os es p incipios ca ac e ís icos das EFA (al e nancia, coxes ión,
me odoloxía ac i a)?
Que mani es acións da me odoloxía ac i a de ec an nes a inicia i a?
Como se c eaba o clima posi i o necesa io pa a que o alumnado se desen ol ese?
Que a acía se unha escola c í ica?
Como se combinaba a ensinanza ag ícola cos con idos máis xe ais?
E coa educación en alo es?
Como se enca aba a educación emocional?
Como se combinaba a o mación in elec ual e p o esional coa pe soal?
Que accións educa i as de xes ión democ á ica e eno ación pedagóxica di ían que
sucede on?
Amais da Escola, pensábase nou o ipo de o mación a o e a (pa a adul os, eunións
de ag icul o es...)?
2.5.3. O ganización en e o cen o e a comunidade.
Como chegaba o alumnado á escola?
Como se anspo aba ao alumnado?
Como se su agaban os cus os dese anspo e?
A escola espe aba o in e ese da xen e?
E dos lab egos en pa icula ?
Había colabo ado es ex e nos? Quen e an?
Como pa icipaban na expe iencia?
Que ínculos se daban en e as pe soas memb os do coope a i ismo e o ca olicismo?
Había apoio ins i ucional po pa e da adminis ación local?
Había algún o ganismo, ins i ución ou pe soa en con a da escola? Po que? Como se
mani es aba?
Houbo algunha publicación ou in ención dela?
2.6. Aspec os de amilia e educa i os.
Que implicacións pedagóxicas iña a al e nancia?
Como se o ganizaba e es u u aba di a al e nancia?
Con mo i o des a, os moni o es iñan di icul ades pa a desp aza se?
Había un cade no de aballo? (Cade no de Explo ación Familia ou do Medio)
Como es aba es u u ado?
Como se implicaba nel á amilia?
Que implicaban a al e nancia e as i o ías co alumnado e as amilias?
Ían máis aló do educa i o?
Dábase algún ipo de educación polí ica das amilias?
Que luga lle da ían ao comp omiso -de moni o es, alumnado e amilias- nes e
p oceso?
2.7. O cen o e o en o no.
Como e con quen da comunidade se acían as conexións?
Cal e a o papel da Ig exa?
E o das amilias?
A adminis ación es aba p esen e dalgún xei o?
Que podía signi ica a escola no medio dou as dinámicas cul u ais en Neg ei a?
Como e a acep ada a escola no con ex o?
Dinamizaban dalgún xei o a sociedade u al?
Houbo algunha elación coa coope a i a Fei aco
?
Conside an que i o algunha in luencia no nacemen o ou e olución da Escola Ag a ia?
En endendo que xa había un núme o conside able de lab egos que es aban
implicados, dun ou ou o xei o, coa coope a i a Fei aco
… is o epe cu ía dalgún xei o
no medio social e cul u al?
Houbo algunha elación coa escola?
2.8. O inal da expe iencia.
Can os cu sos du ou a expe iencia?
Po que ema ou a expe iencia?
Quen a clausu ou?
En que condicións?
3. As pegadas.
Valo ación pe soal da expe iencia.
Cal c en que é a impo ancia des a expe iencia na ac ualidade?
Po que da con a dela?
Cales pensan que o on os apo es des a Escola que máis ag adeceu o alumnado?
C en que i o algunha impo ancia pa a o desen ol emen o ag a io, ou a súa
e olución, na zona?
Imaxinan es a inicia i a de o mación nun empo e ci cuns ancias polí icas dis in as ás
do momen o no que ab ollou?
C en que unciona ía?
Como se ía hoxe?
4. Peche da en e is a.
1
Ag adezo a súa colabo ación e p opoñe unha posible ecolla de documen ación,
ma e iais… Pa a o cal deixo o meu con ac o: [email p o ec ed]
1 Non se inclúe no p esen e aballo a ansc ición da en e is a po se es a moi ex ensa e
excede o espazo des inado aos anexos.
