VICERREITORÍA DE EXTENSIÓN
UNIVERSITARIA, CULTURA E SOCIEDADE
Unha colección o ien ada a edi a ma e iais docen es de
calidade e pensada pa a apoia o aballo de p o eso es
e alumnos de odas as ma e ias e i ulacións da uni e sidade
G ao en Odon oloxía
Mic obioloxía e Inmunoloxía
Ra ael Seoane P ado, Ángeles Muñoz C ego, Ysabel San os Rod íguez
Depa amen o Mic obioloxía e Pa asi oloxía
Facul ade de Medicina e Odon oloxía
17
As En e midades Pe iodon ais
As En e midades Pe iodon ais
17
Ra ael Seoane P ado, Ángeles Muñoz C ego, Ysabel
San os Rod íguez
Depa amen o Mic obioloxía e Pa asi oloxía
Facul ade de Medicina e Odon oloxía
ADVERTENCIA LEGAL: ese ados odos os de ei os.
Queda p ohibida a duplicacion, o al ou pa cial des a
ob a, en calque a o ma ou po calque a medio (elec-
ónico, mecánico, g a ación, o ocopia ou ou os) sen
consen imen o exp eso po esc i o dos edi o es.
© Uni e sidade de San iago de Compos ela, 2010
Deseño
Unidixi al
Edi a
Vice ei o ía de Ex ensión Uni e si a ia, Cul u a
e Sociedade da Uni e sidade de San iago de
Compos ela
Se izo de Publicacións
da Uni e sidade de San iago de Compos ela
Imp ime
Unidixi al
Se izo de Edición Dixi al da
Uni e sidade de San iago de Compos ela
Dep. Legal: C 3983-2010
ISBN 978-84-9887-549-2
UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais - 3
MATERIA: Mic obioloxía e Inmunoloxía
TITULACIÓN: G ao en Odon oloxía
PROGRAMA XERAL DO CURSO
Localización da p esen e unidade didác ica:
BLOQUE I MICROBIOLOXÍA XERAL
Unidade didác ica I. In odución
Unidade didác ica II. Mo oloxía bac e iana
Unidade didác ica III. Me abolismo bac e iano e a súa egulación
Unidade didác ica IV. Xené ica bac e iana
Unidade didác ica V. C ecemen o e desen ol emen o bac e iano
Unidade didác ica VI. Con ol do c ecemen o mic obiano. Axen es
químicos e ísicos
Unidade didác ica VII. Con ol do c ecemen o mic obiano. An ibió icos e
quimio e ápicos
Unidade didác ica VIII. Vi oloxía xe al
Unidade didác ica IX. Os mic oo ganismos euca io as
BLOQUE II ECOLOXÍA MICROBIANA E INMUNOLOXÍA
Unidade didác ica X. Os ecosis emas mic obianos
Unidade didác ica XI. Relación hospedei o-pa asi o: in odución á
inmunoloxía
Unidade didác ica XII. Relación hospedei o-pa asi o: i ulencia e
pa oxenicidade
BLOQUE III MICROBIOLOXÍA SISTEMÁTICA E INFECCIÓNS ORAIS
Unidade didác ica XIII. In odución á axonomía mic obiana
Unidade didác ica XIV. P incipais bac e ias de ele ancia na mic obioloxía
o al
Unidade didác ica XV. A placa bac e iana den al
Unidade didác ica XVI. A ca ie den al
Unidade didác ica XVII. As en e midades pe iodon ais
Unidade didác ica XVIII. In eccións da polpa e do ecido pe iapical
Unidade didác ica XIX. Ou as in eccións da ca idade o al
Unidade didác ica XX. P incipais mic oo ganismos de in e ese nas
pa oloxías sis émicas
UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais - 5
ÍNDICE
P esen ación ................................................................................................. 7
1. Si uación da unide docen e no g ao ............................................. 7
2. Xus i icación ................................................................................. 7
Os obxec i os ............................................................................................... 7
1. Obxec i os xe ais da ma e ia ....................................................... 8
2. Obxec i os especí icos da unidade docen e ................................ 8
Mé odos docen es ....................................................................................... 9
1. Docencia exposi i a .................................................................... 9
2. Docencia in e ac i a ..................................................................... 9
3. Aula i ual ................................................................................... 9
Con idos ...................................................................................................... 10
1. In odución ás en e midades do pe iodon o ................................. 10
2. A en e midade pe iodon al c ónica ............................................... 10
2.1. E ioloxía ............................................................................ 11
2.2. Pa oxenia .......................................................................... 14
2.2.1. Colonización ........................................................ 15
2.2.2. In asión .............................................................. 15
2.2.3. E asión de espos a ........................................... 15
2.2.4. Capacidade de p oduci dano ............................. 16
2.2.5. Fac o es xené icos e ambien ais ........................ 17
2.3. T a amen o ....................................................................... 19
2.4. Complicacións da pe iodon i e c ónica ............................. 19
3. En e midades xenxi ais non inducidas po bio ilme ..................... 20
3.1. Xenxi i e do emba azo ..................................................... 20
3.2. Xenxi i e ulce onec osan e aguda (x.u.n.a.) ................... 20
3.3. Xenxi oes oma i e he pé ica ............................................. 21
3.4. Xenxi oes oma i e es ep ocócica .................................... 21
3.5. Candidose xenxi al ........................................................... 21
4. Pe iodon i es ag esi as ................................................................. 21
4.1. Localizada ......................................................................... 22
4.2. Xene alizada ..................................................................... 22
5. Abscesos pe iodon ais ................................................................... 22
6. Pe iimplan i e .................................................................................. 23
A aliación da unidade didác i a .............................................................. 24
Ideas cla e da unidade didác ica .............................................................. 24
Cues iona io pa a o epaso ...................................................................... 25
Bibliog a ía .................................................................................................. 26
UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais - 7
PRESENTACIÓN
1. Si uación da unidade docen e no g ao
A ma e ia de Mic obioloxía e Inmunoloxía dáse no segundo cuad imes e
do p imei o cu so do g ao en Odon oloxía, den o do Módulo I, Ciencias
Biomédicas Básicas Rele an es na Odon oloxía, que p e ende o nece
os coñecemen os biomédicos básicos pa a unha co ec a asis encia
bucoden al. Es á po an o di ixida aos alumnos que xa cu sa on ma e ias
biolóxicas básicas de in e ese como a ana omía, bioquímica, ci oloxía e
his oloxía, que acili an a ap endizaxe dos concep os de ele ancia da
ma e ia esumidos no p og ama des a.
A p esen e unidade didác ica o ma pa e do bloque C dos con idos
da ma e ia no que −logo de es uda as ca ac e ís icas xe ais dos
mic oo ganismos [bloque A] e a o ma en que es es se elacionan co se
humano [bloque B]− se es udan as p incipais en e midades in ecciosas de
in e ese pa a o odon ólogo. En e elas des acan pola súa ampla
p e alencia a ca ie den al e a pe iodon i e.
2. Xus i icación
En e as compe encias do g ao en Odon oloxía des aca a capacidade pa a
ealiza in e encións diagnós icas e e apéu icas que a o ezan a mello a
da saúde bucoden al da poboación. É impo an e que coñezan as p incipais
en e midades que a ec an a ca idade o al; en e elas des acan pola súa
ele ada p e alencia as en e midades pe iodon ais. De ei o, no seu in o me
écnico 690 de 1983, a OMS des aca que «as en e midades pe iodon ais
igu an en e as máis comúns do xéne o humano» e que «non hai no
mundo país nin e i o io que es ea lib e delas».
Dou a banda, os undamen os mic obiolóxicos da en e midade
pe iodon al son c uciais pa a o pos e io desen ol emen o de moi as das
écnicas e apéu icas que se es uda án ao longo do g ao, den o das
ma e ias de Pe iodoncia e Pa oloxía e Te apéu ica Den al.
A du ación da unidade es ímase en 3 ho as de docencia exposi i a
e 3 de semina io especí ico. P imei o da ase unha in odución ás
en e midades do pe iodon o e á clasi icación das en e midades
pe iodon ais, pa a pos e io men e cen a se na e iopa oxenia das
en e midades pe iodon ais de o ixe mic obiana, con especial a ención á de
maio p e alencia: a en e midade pe iodon al c ónica do adul o.
14 - UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais
Soc ansky clasi icou as bac e ias p esen es no pe iodon o nos 5 g upos que
se mos an no seguin e esquema:
A ele ancia das anae obias pigmen adas do complexo e mello ( ed
complex) na e olución da pe iodon i e én a alada po di e en es ei os:
Tanne ella o sy hia a ópase en case a o alidade dos casos de
pe iodon i e, men es P. gingi alis e T. den icola se a opan con maio
ecuencia can o maio é a se e idade da en e midade, asociándose a
mello a clínica a un descenso na ecuencia de illamen o des as bac e ias.
O es o das bac e ias eñen acción siné xica a o ecendo a
colonización ou po enciando a súa capacidade pa oxénica, como a
p odución de hemo po Campylobac e , anae obización do medio po
Ac inomyces is aelii, p odución de leuco oxina (Agg ega ibac e
ac inomyce emcomi ans se o ipo b, coag egación P e o ella-
Fusobac e ium).
2.2. Pa oxenia
Como xa comen amos na unidade 12 do p og ama, os pa asi os,
pa a p oduci en e midade, deben coloniza e in adi os ecidos, supe a os
mecanismos de de ensa do hospedei o e se capaces de p oduci dano,
polo que odos es es aspec os eñen a súa ele ancia na pa oxenia da
pe iodon i e c ónica.
2.2.1 Colonización
UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais - 15
O ac o máis impo an e cons i úeno as adhesinas. A impo ancia
da adhe encia na pa oxenia da e.p.o. apóiase en di e en es ei os clínicos,
como a p eponde ancia das cepas po ado as dun dos ca o ipos p incipais
de imb ias (as de ipo II) nas cepas mais pe iodon opa óxenas de
Po phy omonas gingi alis ou a impo ancia das imb ias hemaglu inan es
pa a a pe iodon opa oxenicidade do xéne o P e o ella.3
2.2.2 In asión
Os ac o es máis impo an es que pe mi en a in asión dos ecidos
pe iodon ais son:
enzimas his olí icos, que e emos en máis de alle ao e a
p odución de dano;
capacidade de pene ación in acelula : po exemplo, P.
gingi alis é capaz de pene a en células epi eliais, o que pa ece un
equisi o imp escindible pa a a exp esión dou os ac o es de i ulencia
como a inhibición da mig ación de PMN. A. ac inomyce emcomi ans é
capaz de pene a nas células al e ando a polime ización de ac ina, o que
lle pe mi e ademais desp aza se no ci oplasma celula e pasa
di ec amen e a ou as células. Unha e cei a bac e ia pe iodon opa óxena
como T. den icola é capaz, pola súa me a unión á célula epi elial, de inhibi
a sín ese de desmoplaquina II nas células epi eliais acili ando a mig ación
do epi elio ao deso ganiza os desmosomas;
ob ención de nu ien es po deso ganización dos ecidos
(enzimas his olí icos, e ención de mac ó agos; impo an e en bac e ias
que no u ilizan azuc es como P. gingi alis).
2.2.3 E asión da espos a
Pa a man e a in ección de o ma du adei a as bac e ias
pe iodon opa óxenas deben esis i a espos a inmuni a ia do hospedei o.
Pa a log a es e in as bac e ias da ca idade o al dispoñen de di e sos
mecanismos:
p odución de leuco oxinas (P. gingi alis, A.
ac inomyce emcomi ans)
inhibición da quimio axe dos polimo onuclea es
(Capnocy ophaga sp, A. ac inomyce emcomi ans)
p o eases do complemen o (P. gingi alis, Capnocy ophaga spp.)
p o eínas ixado as da acción cons an e das
inmunoglobulinas (A. ac inomyce emcomi ans)
descenso da p oli e ación das células B. (P. in e media)
3 As imb ias con ac i idade hemaglu inan e son moi o máis ecuen es na especie máis
pe iodon opa óxena, a P. in e media (87% de cepas), que en P. nig escens (4,5% cepas).
16 - UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais
indución de células T sup eso as. Nas ases iniciais da
pe iodon i e p odúcese un inc emen o ela i o da p opo ción des as células
nos ecidos a ec ados
2.2.4 Capacidade de p oduci dano
Lemb emos que as bac e ias poden o ixina danos nos ecidos po
acción das súas oxinas, enzimas his olí icos, p odu os óxicos de baixo
peso molecula ou a súa capacidade pa a induci eaccións de
hipe sensibilidade. Todos es es mecanismos pa ecen in e i en maio ou
meno medida na des ución dos ecidos pe iodon ais que le a á apa ición
da pe iodon i e.
Toxinas: aínda que poucas bac e ias da ca idade o al p oducen
exo oxinas e, po an o, non se conside a que es e sexa un mecanismo
impo an e na pa oxenia da en e midade pe iodon al, coñécense algunhas
exo oxinas con ac i idade leuco óxica p oducidas po Agg ega ibac e
ac inomyce emcomi ans e Po phy omonas gingi alis que pode ían a o ece
a colonización e in asión da enxi a. De ei o, as cepas de Agg ega ibac e
ac inomyce emcomi ans máis ac i as na pe iodon i e ag esi a localizada
eñen exp esión ele ada de leuco oxina. Ademais, P. gingi alis,
Capnocy ophaga spp. e A. ac inomyce emcomi ans p oducen amén unha
epi elio oxina que pode a o ece a des ución do epi elio xenxi al.
As endo oxinas pa ecen desempeña un papel moi impo an e na
pa oxenia da en e midade pe iodon al. Así, o LPS dalgunhas bac e ias
G am(-) da mic obio a subxenxi al asociadas a luga es de en e midade
(Selenomonas spu igena e Campylobac e ec us) son especialmen e
ac i as nas súas uncións de dano local como leuco oxicidade e nec ose
cu ánea. Ademais, as endo oxinas bac e ianas es imulan a eso ción do óso
al eola po ac i ación di ec a dos os eoclas os (Po phy omonas gingi alis)
ou pola súa capacidade pa a induci a p odución de IL-1 e ac i a o p oceso
in lama o io, o ixinando leucopenia e oxicidade sob e os ib oblas os.
Algunhas bac e ias como P. gingi alis libe an esículas da súa memb ana
ex e na de al o ma que pe mi en a libe ación de endo oxina nos ecidos
de edo .
Enzimas his olí icos: pe mi en a deso ganización da es u u a dos
ecidos do pe iodon o, a o ecendo a en ada das bac e ias e a
dexene ación deles.
Hialu onidase (p oducida po cocos G(+), P opionibac e ium e
di e oides), que des úe o ácido hialu ónico do cemen o a o ecendo a
sepa ación e mig ación do epi elio de inse ción; a súa concen ación
aumen a na sali a pe o non no suco dos pacien es con xenxi i e.
UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais - 17
Cond oi in sul a ase: p oducida po di e oides e P. gingi alis que
al e a o ecido epi elial.
Fos a ases que aumen an a eso ción do óso al eola p oducidas
po P. gingi alis e P e o ella spp.
Me alop o eases e ou as enzimas p o eolí icos. A colaxenase é
posiblemen e a de maio impo ancia na deso ganización do ecido
conec i o do pe iodon o. A colaxenase é p oducida po di e sas bac e ias
da ca idade o al como P. gingi alis, P. in e media e algunhas cepas de A.
ac inomyce emcomi ans, pe o só a da p imei a é capaz de ac ua sob e
coláxeno na i o e en condicións anae obias. Posiblemen e a maio
ac i idade colaxenase na en e midade pe iodon al a desen ol an as
p oducidas polo p opio o ganismo du an e o p oceso in lama o io. O
desequilib io en e a ac i idade das me alop o eases dos ecidos e os seus
inhibido es (a ec ado po IL-1, TGF-ß, IL-10, LPS) é o p incipal esponsable
da des ución da ma iz ex acelula . Álguns enzimas p o eolí icos con
ac i idade simila á ipsina (xenxi aína) p oducidos po Po phy omonas
gingi alis al e an os compoñen es supe iciais dos ib oblas os e os enzimas
que a inolí icos a o ecen a o u a da ba ei a epi elial.
P odu os me abólicos de baixo peso molecula ,, como SH2
(Fusobac e ium nuclea um, Campylobac e ec us), NH3 e aminas, indol e
ácidos g axos de cadea cu a (P. gingi alis e P opionibac e ium).
Reaccións de hipe sensibilidade: a pa oxenia da en e midade
pe iodon al é en g an medida mediada polas eaccións de
hipe sensibilidade que algunhas bac e ias son capaces de dispa a . De
ei o, algunhas sus ancias de o ixe bac e iana poden p oduci lesións
pe iodon ais en ausencia de in ección, e o aumen o da eac i idade con a
algunhas bac e ias bucais como A. ac inomyce emcomi ans, Selenomonas
spu igena, Co ynebac e ium ma ucho i, Fusobac e ium nuclea um e
Campylobac e ec us pa ece es a elacionada coa apa ición clínica da
en e midade pe iodon al.
A hipe sensibilidade de ipo I explica algunhas al e acións
his olóxicas da en e midade pe iodon al, ademais os mas oci os es án
diminuídos na enxi a en e ma indicando a súa desg anulación. Aumen a a
can idade de mas oci os con IgE unida e o a ance da en e midade es a
asociado a HSI on e a Ac inomyces, C. ma ucho i, P melaninogenica e F.
nuclea um.
A hipe sensibilidade de ipo III pode desencadea se pola
es imulación cons an e dos an íxenos bac e ianos da placa subxenxi al, que
pode es imula en exceso as células B coa p odución abundan e de
an ico pos e o mación de g andes can idades de complexos an íxeno-
an ico po.
A hipe sensibilidade de ipo IV coa es imulación da espos a T coa
libe ación de ci ocinas é o p incipal mecanismo pa oxénico; especialmen e
de ipo Th2 sen IL4, que p o oca e ec os moi di e sos como o aumen o do
ca abolismo conec i o debido ás me alop o eases (IL-1, TNF-TGF-ß),
di e enciación de os eoclas os (IL-6), po enciación da espos a in lama o ia
local (IL-8) e ci o oxicidade di ec a (TNF-)
18 - UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais
2.2.5 Fac o es xené icos e ambien ais
O compoñen e xené ico pa ece p imo dial na pa oxenia da e.p.o.,
pois in lúe na in ensidade e composición da espos a inmuni a ia. De ei o,
exis e un di o que é : «Non en pe iodon i e quen que e senón quen
pode». Así, segundo o compoñen e xené ico, a espos a inmune on e á
mic obio a pe iodon al pode con ola o c ecemen o mic obiano sen
al e acións pa olóxicas; pode se de baixo ni el (hipo- espos a), o que
pe mi e o c ecemen o excesi o das bac e ias pe iodon opa óxenas e
a o ece a acción dos mecanismos di ec os de p odución de dano ou ben
pode se unha espos a excesi a (hipe sensibilidade), que po encia os
mecanismos indi ec os de p odución de dano. Algúns ac o es xené icos
que a o ecen o desen ol emen o da pe iodon i e son a baixa p odución de
IgG2, poli omo ismos dos xenes de TNF- e IL-1ß ou al e acións na
ciclooxixenase con ele ada p odución de PGE2.
O hábi o de uma en amén una ce a in luencia, xa que o abaco
exe ce algúns e ec os a o ecedo es da pa oxenia, como son un aumen o
local da anae obiose, un descenso da ac i idade dos leucoci os
polimo onuclea es e da sín ese de inmunoglobulinas e di e sas al e acións
na espos a inmune celula .
O es és pode a o ece amén a apa ición da en e midade
pe iodon al debido a inmunodep esión que o ixina. Así, a X.U.N.A. oi a
p imei a pa oloxía cla amen e asociada a si uacións de es és (boca das
inchei as).
Pode iamos esumi a pa oxenia da pe iodon i e c ónica como o
e ec o dos p odu os bac e ianos da placa subxenxi al que, a a és de
ca o ases de espos a, desencadea a des ución do ecido conec i o e a
pe da da inse ción den al. Cada unha des as ases en os seus mecanismos
especí icos e es á a ec ada po di e en es ac o es ambien ais e xéné icos,
como pode e se no esquema:
UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais - 19
2.3. T a amen o
O a amen o baséase undamen almen e na eliminación d ás ica do sa io e
placa e as medidas hixiénicas co ec as. As medidas de con ol químico da
placa son moi ecomendables, sendo especialmen e e icaz a clo hexidina,
seguida de H2O2 ao 1-2%, unha e icacia un pouco meno eñen a lis e ina e
sanguina ina e aínda menos o ce ilpi idinio. Es as medidas de con ol da
placa e hixiene den al adoi an bas a pa a o con ol da xenxi i e. No caso
de pe iodon i e, o a amen o mecánico debe incluí a eliminación do sa io
subxenxi al e o cemen o in ec ado ( aspaxe e alisamen o adicula ) pa a
educi a in ección subxenxi al.
Na ac ualidade es anse a desen ol e no os sis emas de
adminis ación de an imic obianos ( an o an isép icos como an ibió icos)
ópicos en o ma de i igan es, xeles, políme os eabso bibles... Os chips
eabso bibles con clo hexidina, as ib as con e aciclina ou me onidazol
demos a on a súa u ilidade como axuda ao a amen o mecánico en
si uacións que no esponden ao a amen o con encional.
O a amen o con an ibió icos sis émicos pode se ú il no a amen o
das pe iodon i es ag esi as, como e emos mais adian e. O uso de
e aciclinas ou me onidazol pode se e icaz cando se de ec a
Agg ega ibac e só ou con P. gingi alis, pe o pode se con ap oducen e
cando só se illa es a úl ima. As e aciclinas p esen an a ias ca ac e ís icas
de ele ancia pa a o seu uso no a amen o da pe iodon i e: alcanzan unha
concen ación no suco xenxi al de 2 a 5 eces maio que en so o, inhiben
moi os enzimas dos ecidos (colaxenase, p o eases) e a os olipase A2.
20 - UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais
2.4. Complicacións da pe iodon i e c ónica
A pe iodon i e c ónica pode p esen a di e sas complicacións an o a ni el
local como sis émico.
Aínda que a p incipal complicación a ni el local é a apa ición de
abscesos pe iodon ais, que e emos un pouco máis adian e nes a unidade,
a a ec ación dos ecidos pe iodon ais pe mi e a apa ición dou as pa oloxías.
Des e modo, a mig ación do epi elio de inse ción coa conseguin e
exposición do cemen o á ca idade o al pe mi e a apa ición de ca ie
adicula na que, ademais dos mic oo ganismos implicados na ca ie de
co oa, en amén un pa icula impo ancia Ro hia den oca iosa. A e acción
xenxi al pode chega a expoñe os condu os adicula es la e ais ou
acceso ios, pe mi indo a in ección da polpa den al e a apa ición de
en e midade da polpa e pe iapical que es uda emos na unidade 20. Nes e
caso o ixínase a denominada sínd ome endodón ica pe iodón ica, na cal a
in ección da polpa e a do pe iodon o se alimen an ecip ocamen e de al
xei o que non se pode con ola unha sen elimina a ou a.
En can o ás complicacións sis émicas, exis en di e sos es udos
epidemiolóxicos que elacionan a pe iodon i e g a e co isco ele ado de
en e midades ca dio ascula es e pa os p ema u os. Non debemos
esquece que as endo oxinas bac e ianas es imulan a libe ación de
subs ancias in lama o ias (IL1, TNF...) que poden a ec a o endo elio dos
asos sanguíneos ou do endome io. De o ma máis especí ica
demos ouse que algúns p odu os de P. gingi alis a o ecen a ag egación
das plaque as e a p odución no ígado de p o eínas elacionadas cos
acciden es ca dio ascula es. Nas placas de a e oma elacionadas co in a o
de mioca dio, iden i ícanse algunhas bac e ias pe iodon opa óxenas como
T. o shy ia, P. gingi alis, A. ac inomyce emcomi ans e P. in e media cunha
ecuencia mesmo maio ca Chlamydia pneumoniae, bac e ia
adicionalmen e máis asociada coa o mación de placas de a e oma no
endo elio ascula .
3. En e midades xenxi ais non debidas a bio ilme
Como xa dixemos an e io men e ao ala da e olución da pe iodon i e
c ónica, o excesi o c ecemen o da placa o ixina inicialmen e unha
in lamación da enxi a (xenxi i e po bio ilme ou c ónica) que pode
e oluciona a pe iodon i e segundo o e ec o de di e sos ac o es xené icos e
ambien ais. Con odo, exis en amén en e midades da enxi a debidas a
mic oo ganismos pe o non á ac i idade i i an e da placa. As p incipais
xenxi i es mic obianas non debidas a bio ilme son:
3.1. Xenxi i e do emba azo
A apa ición des a pa oloxía pa ece debida á capacidade de dúas
bac e ias implicadas na pa oxenia pe iodon al, P. gingi alis e P. in e media,
pa a u iliza os me aboli os da p oxes e ona aumen ada du an e o emba azo
UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais - 21
como subs i u os da i amina K, que é un ac o de c ecemen o impo an e
pa a es as bac e ias. Ra amen e e oluciona a pe iodon i e se se ealizan as
adecuadas medidas de con ol da placa bac e iana.
3.2. Xenxi i e ulce onec osan e aguda (XUNA)
Adoi a es a asociada a al e acións de es és an o ísico como
psíquico.
-Clínica: en e midade aguda de apa ición b usca ca ac e izada po
úlce as nec ó icas dolo osas na enxi a con nec ose supe icial cube a po
pseudomemb anas ag isadas e des ución das papilas in e den ais.
- E ioloxía: considé ase p oducida po P e o ella in e media e
T eponema incen ii.
- T a amen o: sin omá ico non ag esi o polo isco de bac e iemia.
Enxaugadu as con H2O2 ao 3%. Os an ibió icos son ecomendables en
casos de des ución in ensa, mani es acións sis émicas ou al e acións da
mas igación.
3.3. Xenxi oes oma i e he pé ica
É unha en e midade aguda que se adoi a obse a en nenos,
co esponden e á p imoin ección po HSV1.
- Clínica: in lamación ulce osa e dolo osa da enxi a, con
obse ación a a de esículas, pois ompen e ulce an con apidez. Adoi a
acompaña se de eb e e du a 7-21 días acompañada de lesións nos beizos
e na mucosa o al.
- E ioloxía: p imoin ección po HSV-1.
- T a amen o: sin omá ico ou con an ihe pé icos como aciclo i .
3.4. Xenxi oes oma i e es ep ocócica
Unha en e midade aguda que pode esul a en en e midade se e a.
Xe almen e é secunda ia a unha amigdali e.
- Clínica: enxi a in lamada, ume ac a, edema osa, sanguen a e de
co e mella in ensa. Lesións non ulce osas cube as po
pseudomemb anas que deixan lesión sanguen a ao se eliminadas.
- E ioloxía: S ep ococcus pyogenes do g upo A de Lance ield.
- T a amen o: penicilina ou amoxicilina. Os sín omas pe du an
du an e 6-15 días aínda con a amen o e icaz, posiblemen e debido a
in eccións secunda ias po i us opo unis as.
22 - UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais
3.5. Candidose xenxi al
P oduce lesións con supe icie a e mellada, adoi a indica es ados
de inmunodep esión. O a amen o con nis a ina ou ke oconazol ópicos.
Pode es ende se po ou as pa es da boca. A apa ición des a a ección en
pacien es sen exposición ecen e a a amen os con an ibió icos de amplo
espec o, co icos e oides ou adiación, suxi e unha al e ación do sis ema
inmune e debe en ia se a es udo médico.
4. Pe iodon i es ag esi as
Son pe iodon i es cunha cla a asociación amilia , máis ecuen es nas
mulle es e ca ac e izadas po unha ápida pe da da inse ción e ele ada
des ución ósea, con escasa o mación de bio ilme subxenxi al. Adoi an
es a asociadas a dis uncións dos polimo onuclea es que eñen diminuída a
súa capacidade quimio ác ica ou agocí ica e unha sob ep odución de
p odu os p oin lama o ios como a p os aglandina E2 (PGE2) ou a IL1 po
pa e dos mac ó agos. Ademais da súa ápida p og esión, adoi an
esponde peo ao a amen o con encional da pe iodon i e.
Pode p esen a se en o ma localizada (<30% das pezas a ec adas)
ou xene alizada (>30% das pezas a ec adas).
4.1. Localizada
Ca ac e ízase po ansco e con pouca placa sup axenxi al e
escasa in lamación xenxi al, pe o cunha o e pe da do óso al eola .
Xe almen e limí ase aos p imei os mola es e os incisi os. Ten unha o e
asociación amilia debida p obablemen e máis a ansmisión in a amilia
das cepas i ulen as que a ac o es xené icos.
- E ioloxía: cla amen e asociada a A. ac inomyce emcomi ans do
se o ipo b, p odu o de leuco oxina.
- T a amen o: mecánico e e aciclinas. En nenos pódese usa como
al e na i a a asociación me onidazol máis cla umox.
4.2. Xene alizada
Clinicamen e simila , sal o que a ec a a calque a peza e non es á
di ec amen e elacionada con A. ac inomyce emcomi ans se o ipo b.
- E ioloxía: íllanse bac e ias pe iodon opa óxenas como P. gingi alis
(en maio can idade que na pe iodon i e c ónica), P. in e media, E.
co odens, Capnocy ophaga e T eponema, aínda que non se coñece a
impo ancia eal de cada unha delas.
-T a amen o: dado que en moi os casos non es á asociado a A.
ac inomyce emcomin ans é p e e ible o me onidazol máis cla umox que as
e aciclinas. Nos casos nos que se illan con Fusobac e ium nuclea um e
P e o ella in e media, son con ecuencia esis en es ao a amen o habi ual.
UNIDADE DIDÁCTICA XVII: As en e midades pe iodon ais - 23
5. Abscesos xenxi ais e pe iodon ais
Son quizais as máis ecuen es a eccións pe iodon ais despois da xenxi i e
e pe iodon i e c ónicas, sendo moi o máis ecuen e o absceso pe iodon al.
Cons i úe a p incipal complicación da en e midade pe iodon al e consis e na
exace bación súbi a de cad o in eccioso. Xe almen e xé anse cando a
ape u a da bolsa pe iodon al se obs úe pola acumulación de sa io, es os
de ecidos mo os ou de alimen os.
- Clínica: apa ición súbi a (1 ó 2 días) con in lamación e
a ubiamen o da enxi a podendo apa ece ís ulas de d enaxe de pus a
ca idade o al.
- E ioloxía: asociada aos mic oo ganismos implicados na
en e midade pe iodon al (P. gingi alis, Fusobac e ium spp.), pe o poden
incluí ademais bacilos G am (+) como Ac inomyces e especies pióxenas
como S ep ococcus.
- T a amen o: a d enaxe do con ido pu ulen o do absceso e o uso de
colu o ios an isép icos adoi a se su icien e. É amén ú il o enxaugadu a con
auga épeda cada dúas ho as pa a a o ece a d enaxe. En p esenza de
lin adenopa ía mandibula , eb e ou ex ensión a ou os ecidos, pódense da
an ibió icos sis émicos.
6. Pe iimplan i e
É a in lamación da zona pe iodon al adxacen e aos implan es den ais. Da
mesma o ma que alamos de xenxi i e ou pe iodon i e, podemos ala de
mucosi e pe iimplan a ia (in lamación dos ecidos b andos adxacen es ao
implan e) ou de pe iimplan i e (con a ec ación da in e ase implan e-óso). A
clínica de pe iimplan i e é simila á pe iodon i e c ónica, pe o na súa
e ioloxía non pa ecen ele an es nin A. ac inomyce emcomi ans nin P.
gingi alis, obse ándose un inc emen o de bacilos G(-) móbiles,
espi oque as e usobac e ias. Es e enómeno pode es a elacionado coa
ausencia de ese o ios na u ais de bac e ias pe iodon opa óxenas
(especialmen e no caso de desden ados o ais).
É de des aca que a capacidade de S. sanguinis pa a adhe i se
di ec amen e ao i anio dos implan es e ac ua como pionei a da
colonización al e ando a e olución do bio ilme.
