Ka ol IV Luksembu ski jako ideał władcy w świe le
Ca alogus abba um Saganensium Ludol a z Żagania1
aleksand a Filipek-Misiak
CHARLES IV. AS THE IDEAL OF A KING IN THE WORK CATALOGUS ABBATUM
SAGANENSIUM BY LUDOLF OF ŻAGAŃ FROM THE END OF THE 14TH CENTURY
The aim o he p esen ed a icle is o analyse he image o an ideal ule , p esen ed in he La in ch o-
nicle o he egula canons in Żagań (ca. 1398). The au ho o his ch onicle — Ludol o Żagań —
uses Cha les IV. Luxembou g as a model. The ch onicle is a unique example o he 14 h cen u y Sile-
sian his o iog aphy. The a icle deals wi h why he w i e o he ch onicle ocused on Cha les, and
ha ’s why i compa es Ludol ʼs ch onicle wi h he P ague ch onicles o he 14 h cen u y.
KEYWORDS:
Silesia; Bohemia; monas ic his o iog aphy; ideal ule ; i ues; Ludol o Żagań; Cha les IV. Luxem-
bou g
Zagadnienie ideału ś edniowiecznego władcy podejmowano w his o iog a ii wielo-
k o nie. P zedmio em s udiów było za ówno ok eślenie modelu, na k ó y składał się
pewien zes aw cech,2 jak i analiza ylko wyb anych elemen ów cha ak e ys yki do-
skonałego władcy.3 Najczęściej badania opisujące modelowy ob az panującego do-
yczyły unkcjonowania ga unku „zwie ciadeł władców” (speculum egis, speculum
1 P aca naukowa inansowana ze ś odków budże owych w la ach 2012–2015 w amach p og a-
mu „Diamen owy G an “ n 0077/DIA/2012/41. A ykuł pows ał akże p zy częściowym wy-
ko zys aniu wyników badań zawa ych w mojej niepublikowanej p acy magis e skiej: Sac um
i p o anum na późnoś edniowiecznym Śląsku. Kon ak y klasz o u kanoników egula nych z ksią-
żę ami żagańskimi w świe le Ca alogus abba um Saganensium Ludol a z Żagania, W ocław 2012.
2 Wymienię u ylko niek ó e p ace polskie i czeskie, akże dla ego, iż są najba dziej ade-
kwa ne do p oponowanej p zez nas ema yki: Je zy GRYGIEL, Ideał władcy ś edniowiecz-
nego w dziele Pa la Žídka Sp á o na Jiřího k ále, in: An oni Ba ciak — Wojciech Iwań-
czak (edd.), Piśmiennic wo Czech i Polski w ś edniowieczu i we wczesnej epoce nowo-
ży nej, Ka owice 2006, s. 342–355; Ma ké a BOUBÍNOVÁ, Ideální pano ník předs a ách
s ředo ěkých au o ů doby posledních Přemyslo ců a p ních Lucembu ků, in: S anisław Ro-
sik — P zemysław Wiszewski (edd.), Causa c eandi. O p agma yce ź ódła his o ycznego
(AUW .2783, His o ia CLXXI), W ocław 2005, s. 377–395; Robe ANTONÍN, Ob az ideál-
ního pano níka e Zb asla ské k onice, in: Ma in Wihoda (ed.), S á , s á nos a i uály pře-
myslo ského ěku, B no 2006, s. 197–215; Robe ANTONÍN, Ideální pano ník českého s ře-
do ěku, P aha 2013 (najwięcej o władcach do Wacława III, choć znajdziemy akże analizę
pos aci Ka ola i Wacława IV).
3 Zob. np. K zysz o OŻÓG, Rex illi e a us quasi asinus co ona us. Ideał władcy wyksz ałconego
w ś edniowiecznej Eu opie. Za ys p oblemu, in: P zełomy w his o ii. XVI Powszechny Zjazd
His o yków Polskich, W ocław 15–18 w ześnia 1999. Pamię nik II/1, To uń 2000, s. 81–96
(a ykuł sięga e leksją do XV w. włącznie).
OPEN ACCESS
aLEKSandRa FILIPEK-MISIaK 77
p incipis) — począwszy od czasów ka olińskich, aż po późne ś edniowiecze4 — i kon-
cen owały się na badaniu poszczególnych dzieł zaliczanych do ego ga unku. Za ym,
że p zekazy ego ypu były is o ne dla óżnych społeczności ś edniowiecznych, p ze-
konuje ak , że ob az idealnego władcy pojawia się ównież w u wo ach, k ó e nie są
„zwie ciadłami” pod względem ga unkowym. Możemy je odnaleźć między innymi
w k onikach klasz o nych sensu s ic o,5 j. wo zonych na po zeby danej wspólno y
zakonnej.
W niniejszym a ykule będziemy się s a ali skupić p zede wszys kim na ukazaniu
ob azu idealnego władcy w Ka alogu opa ów żagańskich p zez opisanie poszczegól-
nych cech p zypisywanych mu w ym dziele.6 Z acji wyko zys ania p zez au o a
k oniki pos aci Ka ola IV jako ucieleśniającego ideał władcy, na u alnymi ź ódłami
po ównawczymi będą k oniki czeskie pows ałe za panowania ego władcy. Chcemy
uchwycić mo ywy, jakimi kie ował się au o żagańskiej k oniki, podejmując wą ek
ideału władcy. Czy sięgał po powszechnie używane klisze, czy eż s a ał się wo zyć
swoją opowieść w opa ciu o ealne wyda zenia?
Dla podję ych u ozważań decydujące znaczenie ma kon eks pows ania komuni-
ka ów, k ó e zos aną poddane analizie. K onika opac wa żagańskiego, a w zasadzie jej
pie wsza część, zos ała spisana p zez Ludol a z Żagania.7 Jej ukończenie da uje się na
ok 1398.8 K onika a opisuje dzieje konwen u kanoników egula nych od momen u
undacji w Nowog odzie Bob zańskim (da owanej p zez au o a Ka alogu na ok 1217),
pop zez jego anslację do Żagania, aż do oku 1398. Zos ała zaklasy ikowana do ka e-
go ii k onik p zybie ających pos ać ges a abba um.9 Poza ym badacze włączają Ka a-
log do g ona k onik e o ma o skich.10 Dla analizy Ka alogu duże znaczenie ma zna-
4 Za kluczowe p ace dla ej ema yki uznaje się: Wilhelm BERGES, Die Fü s enspiegel des
hohen und spä en Mi elal e s (MGH-Sch i en 2), Leipzig 1938.
5 Sze szą de inicję i li e a u ę p zedmio u z nią związaną omówił: Wojciech MROZOWICZ,
Ś edniowieczne śląskie dziejopisa s wo klasz o ne, in: An oni Ba ciak (ed.), Tysiącle nie dzie-
dzic wo kul u owe diecezji w ocławskiej, Ka owice 2000, s. 141–159.
6 Gus a Adol STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium [dalej CAS], in: Sc ip-
o es e um Silesiaca um ode Sammlung schlesische Geschich ssch eibe [dalej
SRS] I, B eslau 1835, s. 172–528 (część spisana p zez Ludol a: s. 172–248; p zez Pio a
Wayknech a: s. 249–426 [do 1505 oku]; p zez cz e ech kon ynua o ów [do oku 1614]
s. 426–528).
7 F anz MACHILEK, Ludol on Sagan, in: Die deu sche Li e a u des Mi elal e s: Ve as-
se lexikon V, szp. 977–984; Wojciech MROZOWICZ, Ludol o Żagań, in: G aem Dunphy —
Ta a And ews — S e e Bagge — Kei h Ba e — Ma ek De wich (edd.), The encyclopedia
o he medie al ch onicle II: J–Z, Leiden — Bos on 2010, s. 1049–1050.
8 CAS, s. 248.
9 Tzn. opisujących dzieje klasz o u p zez p yzma ządów poszczególnych opa ów. O ges a
abba um zob. W. MROZOWICZ, Ś edniowieczne śląskie dziejopisa s wo, s. 142 i 157.
10 Tzn. opisujących e o my życia wewnę znego w klasz o ze (czy eż ich p óby). Po .
zwłaszcza p acę Cons ance PROKSCH, Klos e e o m und Geschich ssch eibung im Spä -
mi elal e (Kollek i e Eins ellungen und soziale Wandel im Mi elal e , N.F. 2), Köln —
Weima — Wien 1994, s. 129–137 o az 181–201.
78 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015
jomość życio ysu Ludol a z Żagania (1353–1422).11 Na począ ku la siedemdziesią ych
XIVwieku s udiował on na uniwe sy ecie p askim, gdzie uzyskał y uł bakała za p aw
(baccala ius in dec e is). Jes sp awą spo ną, kiedy dokładnie ws ąpił do klasz o u, choć
wiele wskazuje na o, że s ało się o około 1386 oku.12 Badacze są na omias zgodni co
do ok esu sp awowania p zez niego unkcji opa a (1394–1422)13. Poza k oniką Ludol
najba dziej znany jes z działalności pozaklasz o nej. Był uczes nikiem synodów w o-
cławskich o az sobo u w Pizie,14 gdzie głosił kazania, w ym najsłynniejsze sobo owe
In una domo comede is.15 Napisał dwa ak a y, w k ó ych widoczne są jego poglądy
koncylia ys yczne.16 Ponad o był au o em licznych kazań n . m.in. mo alności kle u.17
Ludol w zapoczą kowanej p zez siebie k onice klasz o nej zawa ł obsze ne
us ępy do yczące panowania óżnych władców. Byli o za ówno Pias owie żagańscy,
k ó zy opiekowali się opac wem jako po omkowie nowych unda o ów (po ansla-
cji), jak i k ólowie czy cesa ze niezwiązani z klasz o em. Na le uwag, jakie k onika z
poświęcił innym władcom, wy aźnie ysuje się p opagowany p zez Ludol a ob az
idealnego władcy w osobie wspomnianego Ka ola IV Luksembu skiego. Choć nie jes
on jedyną pos acią chwaloną na ka ach k oniki, o zes aw cech ok eślających jego
samego bądź s e ę sp awowanej p zez niego władzy ma cha ak e kompleksowy, opi-
sujący całość jego ak ywności jako władcy. Od óżnia o poświęcone mu uwagi od ych
do yczących innych pos aci „dob ych” władców i władczyń (Hen yka VI S a szego,
księżnej Jadwigi żagańskiej o az Jadwigi Andegaweńskiej). W ich p zypadku uwy-
puklano jedynie pewne specy iczne cechy objawiające się w elacjach z opac wem.18
11 F anz MACHILEK, Ludol on Sagan und seine S ellung in de Auseinande se zung um Konzi-
lia ismus und Hussi ismus, München 1967, s. 12.
12 Za okiem 1386 op uje F. MACHILEK, Ludol on Sagan, s. 12 o az 29–32. Na omias we-
dług nowszej eo ii Cons ance P oksch (Klos e e o m und Geschich ssch eibung, s. 52–53,
łącznie z p zypisem 257) Ludol miałby ws ąpić do klasz o u żagańskiego już w 1376 oku.
13 F. MACHILEK, Ludol on Sagan, in: Ku Ruh (ed.), Ve asse lexikon V, Be lin — New
Yo k 1985, szp. 977–984; Ba ba a LESZCZYŃSKA, W sp awie monog a ii Ludol a z Żaga-
nia (AUW . 23), W ocław 1964, s. 148; C. PROKSCH, Klos e e o m und Geschich ssch ei-
bung, s. 54.
14 F. MACHILEK, Ludol on Sagan, s. 37.
15 Ibidem, s. 104–106.
16 Omówienie do obku Ludol a jako koncylia ys y p zeds awili akże: Ba ba a LESZCZYŃ-
SKA, Koncylia yzm Ludol a z Żagania, in: Roman Heck — Wacław Ko a — Józe Leszczyń-
ski (edd.), S udia z dziejów kul u y i ideologii o ia owane Ewie Maleczyńskiej w 50 oczni-
cę p acy dydak ycznej i naukowej, W ocław — Wa szawa — K aków 1968, s. 154–163; Jan
DRABINA, Idee koncylia yzmu na Śląsku. Wkład miejscowych ś odowisk in elek ualnych w ich
upowszechnienie, K aków 1984, s. 75–81.
17 Ba ba a LESZCZYŃSKA, K y yka duchowieńs wa w pismach Ludol a z Żagania, Sobó ka 22,
1967, s. 291–303.
18 Więcej na en ema w a ykule: Aleksand a FILIPEK, Vis o me us o How he Monas ic
Ch onicle — Ludol o Sagan — P esen ed he Rela ionships o Canons Regula Wi h Local Dukes
(14 hcen u y), in: Radosław Ko ecki — Jacek Maciejewski (edd.), Ecclesia e Violen ia. Violen-
ce agains he Chu ch and Violence wi hin he Chu ch in he Middle Ages, Camb idge 2014,
s. 236–251.
aLEKSandRa FILIPEK-MISIaK 79
W niniejszym a ykule zas anowimy się, jakie cele p zyświecały au o owi k oniki
p zeds awiającemu ob az idealnego władcy? Swego dzieła nie spisał dla o oczenia
zewnę znego, co wynika z samego cha ak e u ga unkowego p acy. Skupił się w niej
głównie na losach konwen u za czasów poszczególnych opa ów. A jako p zykład ide-
ału władcy opa Ludol wyb ał pos ać, k ó a nie miała bezpoś ednio żadnej s yczności
z klasz o em. T udno wskazać, jaką konk e ną ko zyść dla konwen u mógł uzyskać
k onika z p zeds awiając pozy ywny wize unek ego władcy. Nie znajdziemy w dziele
suges ii o jego p zeznaczeniu do słuchania bądź czy ania p zez ówczesne eli y władzy.
Au o spisał ją aczej z chęci uw ażliwienia samych zakonników na zachowanie wład-
ców lokalnych. Jednym z doda kowych czynników, poza własną in encją pisa ską,
k ó e mogły wpłynąć na k onika za, była o icjalna his o iog a a pańs wowa doby Ka-
ola IV19 — Vi a Ca oli IV,20 K onika Pulkawy21 o az K onika Jana z Ma ignoly.22 W obu ych
k onikach ideał władcy, k ó ego p o o ypem był ob az Ka ola IV (z Vi a Ca oli), cecho-
wały nas ępujące cno y: pobożności, poko y, szczod ości, sp awiedliwości, mąd o-
ści, siły (dzięki k ó ej będzie panował w k óles wie pokój), majes a u silnego władcy
o az szlache ności (nobili as) odziny k ólewskiej.23 K oniki F anciszka P askiego24
19 Na ema his o iog a ii czeskiej doby Ka ola zob. np. Ma ie BLÁHOVÁ, S a očeská k onika
ak řečeného Dalimila 3: S a očeská k onika ak řečeného Dalimila kon ex u s ředo ěké his o io-
g a ie la inského kul u ního ok uhu a její p amenná hodno a, P aha 1995, s. 134–140; EADEM,
…ad p obos mo es exemplis delec abilibus p o ocemus… Funkce o iciální his o iog a ie předs a-
ách Ka la IV., in: Tomáš Bo o ský — Libo Jan — Ma in Wihoda (edd.), Ad i am e ho-
no em. P o eso u Ja osla u Mezníko i přá elé a žáci k pě asedmdesá ým na ozeninám,
B no 2003, s. 105–118.
20 Wydanie: Jose EMLER (ed.), Vi a Ka oli IV., in: FRB III, P agae 1882, s. 323–417. O ej
au obiog a ii Ka ola więcej: Jiří SPĚVÁČEK, Ka el IV. Ži o a dílo (1316–1378), P a-
ha1979, s. 348–358; Ma ie BLÁHOVÁ, K oniky doby Ka la IV., in: K oniky doby Ka -
la IV., p zeł. M. Bláho á — Jakub Pa el — Jana Zacho á, P aha 1987, s. 559–564; u
akże p zekłady wszys kich niżej wymienionych k onik na język czeski (s. 14–523);
M.BLÁHOVÁ, S a očeská k onika ak řečeného Dalimila, s. 135. Więcej boga ej li e a u y
p zedmio u zbie a Wojciech IWAŃCZAK, Po co Ka ol IV napisał swą au obiog a ię?, in:
S. Rosik — P. Wiszewski (edd.), Causa c eandi, s. 279–291, o az M. BOUBÍNOVÁ, Ideál-
ní pano ník, s. 377–399.
21 Jose EMLER — Jan GEBAUER (edd.), K onika Pulka o a, in: FRB V, P aha 1893, s. 1–326.
Więcej o k onice: M. BLÁHOVÁ, K oniky doby Ka la IV., s. 572–579; M. BLÁHOVÁ, S a-
očeská k onika ak řečeného Dalimila, s. 137.
22 Jose EMLER (ed.), K onika Jana z Ma ignoly [dalej K onika Jana z Ma ignoly], in: FRB III,
P aha 1882, s. 485–604. Więcej o k onice: M. BLÁHOVÁ, K oniky doby Ka la IV.,
s. 580–583; M. BLÁHOVÁ, S a očeská k onika ak řečeného Dalimila, s. 136.
23 M. BOUBÍNOVÁ, Ideální pano ník, s. 380; R. An onín (Ideální pano ník, s. 360) zauważa, że
w Vi a najba dziej uwidaczniają się zy cechy Ka ola: pobożność, mąd ość i sp awiedliwość.
24 Jose EMLER (ed.), K onika F an iška P ažského, in: FRB IV, P aha 1884. s. 345–456. Nowe
wydanie: Jana ZACHOVÁ (ed.), Ch onicon F ancisci P agensis, K onika F an iška P ažského
[dalej K onika F an iška], FRB SN I, P aha 1997. Więcej o k onice: M. BLÁHOVÁ, K o-
niky doby Ka la IV., s. 564–567. M. BLÁHOVÁ, S a očeská k onika ak řečeného Dalimila,
s. 137–138.
80 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015
o az Benesza z Wei mile25 pows ały w podobnym ok esie, choć żadnej z nich nie zali-
cza się do o icjalnych dwo skich k onik pańs wowych.26 P ezen ują one (wg Ma ké y
Boubíno ej) nieco odmienny ob az idealnego władcy.27 Za ówno Benesz z Wei mile,
jak i F anciszek P aski podk eślali bowiem doda kowo znaczenie wyksz ałcenia
władcy na p zykładzie pos aci Ka ola.28 Ludol był związany z p askim uniwe sy-
e em, a nie można wykluczyć, że do czasu ws ąpienia do klasz o u żagańskiego
p zebywał w dalszym ciągu w Czechach (nawe w samej P adze). S ąd wyko zys a-
nie pos aci Ka ola w celu p zeds awienia go jako władcy idealnego mogło wynikać
z wpływów, k ó ym podlegał Ludol w ś odowisku p askim/czeskim. Jes o o yle
możliwe, że ź ódła pows ałe na Śląsku — za ówno k oniki (K onika książą polskich),29
jak i oczniki (Rocznik w ocławski większy)30 — pochodzące z XIV wieku o Ka olu wspo-
minają dość oszczędnie. T udno za em mówić o powszechnym k eowaniu w śląskiej
his o iog a ii pos aci Ka ola jako ideału władcy. S ąd eż ewen ualne p zeniesienie na
g un śląski p zez Ludol a pos aci idealnego władcy w osobie Ka ola byłoby wyją ko-
wym p zykładem anslacji idei z k ęgu p askiego, czy sze zej — czeskiego na Śląsk.
Aby wykazać zasadność ezy o inspi owaniu się Ludol a ideami żywymi w Cze-
chach, będziemy s a ali się wskazać zbieżności bądź podobieńs wa eści Ka alogu
opa ów żagańskich z zawa ością wymienionych k onik z k ęgu czeskiego. Pamię ajmy
jednak, że nie mamy innych (poza wyko zys aniem pos aci Ka ola) dowodów na ich
znajomość p zez Ludol a. Na ej pods awie jes jednak możliwe po ównanie ewen-
ualnych zbieżności i podobieńs w z na acją zawa ą w Ka alogu opa ów żagańskich,
a w en sposób — p ześledzenie możliwych ź ódeł, z k ó ych ko zys ał k onika z.
Kolejnym zagadnieniem będzie py anie o ob az idealnego władcy (w osobie Ka-
ola) zawa y w Ka alogu. Zas anowimy się, k ó e cechy władcy Ludol akcen ował
25 Jose EMLER (ed.), Ch onicon Benessi de Wei mile [dalej K onika Beneše], in: FRB IV, P a-
ha 1884, s. 457–548. Więcej o k onice: M. BLÁHOVÁ, K oniky doby Ka la IV., s. 566–571.
M.BLÁ HOVÁ, S a očeská k onika ak řečeného Dalimila, s. 138–139.
26 Uznaje się, że zeczywiście Ka ol dawał Beneszowi ins ukcje co do ego, jak ma wyglądać
k onika, jednak en jego poleceń nie wykonał. Ponad o sam au o dedykuje k onikę akże
„swojemu a cybiskupowi i kapi ule p askiego Kościoła”. Więcej a gumen ów p zeciwko
ezie o o icjalnym i dwo skim cha ak e ze k oniki Benesza: M. BLÁHOVÁ, K oniky doby
Ka la IV., s. 570–571. W p zypadku k oniki F anciszka a gumen y p zeciwko ezie o dwo -
skim, a jednocześnie o icjalnym cha ak e ze k oniki wykłada Ma ie BLÁHOVÁ, Die Ho -
geschich ssch eibung am böhmischen He sche ho im Mi elal e , in: Rudol Schie e — Ja o-
sław Wen a (edd.), Die Ho geschich ssch eibung im mi elal e lichen Eu opa, To uń 2006,
s. 64.
27 Różnica wynikać ma ze ź ódeł, na k ó ych się opie ały. F anciszek P aski wzo ował się bo-
wiem na zw. D ugiej kon ynuacji Kosmasa o az K onice Zb asławskiej. Z kolei Benesz wy-
ko zys ał ównież (poza zw. D ugą kon ynuacją Kosmasa) K onikę F anciszka P askiego
o az m.in. Vi a Ka oli.
28 M. BOUBÍNOVÁ, Ideální pano ník, s. 381 o az 395.
29 K onika książą polskich (Ch onica p incipum Poloniae), in: Augus Bielowski (ed.), Monu-
men a Poloniae His o ica III [dalej MPH III], Lwów 1878, s. 423–578.
30 Zygmun WĘCLEWSKI (ed.), Rocznik w ocławski większy, in: MPH III, s. 688–690; Wacław
KORTA, Ś edniowieczna annalis yka śląska, W ocław 1966, s. 263–267.

aLEKSandRa FILIPEK-MISIaK 81
szczególnie i czy można pos awić znak ówności między jego wizją, a wizjami do-
b ego władcy zawa ymi w k onikach czeskich doby Ka ola. Choć już F anz Machilek
w p acy poświęconej Ludol owi z Żagania wskazywał na cechy Ka ola jako władcy,
o obił o częs o w sposób ba dziej ogólny (bo eż nie aki był cel jego badań).31 Czy
podobieńs wa świadczą o anslacji idei z k ęgu p askiego na Śląsk, czy eż są wy a-
zem ogólnej wspólno y wyob ażeń sze okich k ęgów pisa zy am ej epoki? Dla ego
eż zas anowimy się, czy pos aci innych książą , k ólów i cesa zy p zywołane wKa-
alogu Ludol p zeds awił, w kon ekście ideału p zeds awionego w opisie dziejów
Ka ola. Jeśli ak, o Ka ol była dla Ludol a jedynie — i aż — ucieleśnieniem ogólnego,
powszechnego ideału władcy. Jeśli nie, o jego ob az miał cha ak e szczególny, uni-
kalny, ba dziej odpowiedni dla koncepcji anslacji idei wyją kowości ego władcy
z Czech na Śląsk.
IMPERATOR RELIGIOSSIMUS
Począ ek pod ozdziału Ka alogu poświęconego Ka olowi ozpoczyna się in o macją
o jego śmie ci, a za az po em au o nazywa go „najpobożniejszym z cesa zy” (impe-
a o eligiosissimus).32 Taki p zydomek nosi na ka ach k oniki wyłącznie Ka ol. To
pie wsza z wielu pozy ywnych cech p zypisywanych emu władcy, ale wa o już e-
az zw ócić uwagę na akcen położony właśnie na ę cno ę. W dalszej części Ludol
pow ócił do ema yki pobożności cesa za, wskazując, że cesa z był: „oddany poboż-
nym p ak ykom i poko ze (de ocioni e humili a i), o oczył szczególną go liwością,
jako b oń dla naszego zbawienia, cesa skie i k ólewskie elikwie o az elikwie świę-
ych. Dla uczczenia świę ej włóczni (…) wzniósł kaplicę d ogocenną, zdumiewająco
ozdobioną, i ozpoczął p ace na zamku Ka ls ein o az upiększył d ogocennymi ka-
mieniami kaplicę świę ego Wacława męczennika w kościele p askim”.33 O poko ze
(humili as) Ka ola powiemy sze zej w innym miejscu — u odno ujmy jej powiązanie
p zez k onika za z pobożnością. O undacjach na zecz Kościoła Ludol wspomniał
jeszcze dość ogólnie w innym miejscu: „ ozważając, co p ze o księciu ch ześcijań-
skiemu właściwe, szanował kle , budował nowe kościoły, a zniszczonym p zyw a-
cał dawną świe ność ak, że za ówno w mieście p askim, jak i w innych miejscach
wiele bazylik i klasz o ów było p zez niego u undowanych o az wspie anych”.34 Zna-
mienne, że k onika z wymienił z nazwy właśnie zamek cesa ski o az kaplicę św. Wa-
cława, k ó ego kul p opagował sam cesa z. K onika z uznał za oczywis e, że Ka ol
dbał o Kościół i jego p zeds awicieli. Była o bowiem jego powinność jako ch ześci-
jańskiego władcy. Dla ego zasadniczym wy azem pobożności władcy była, wedle Lu-
dol a, jego oska o ins y ucjonalny Kościół.
W zes awieniu eści k oniki żagańskiej z opisem działalności undacyjnej Ka-
ola na zecz Kościoła na ka ach k onik F anciszka P askiego o az Benesza z Wei -
31 F. MACHILEK, Ludol on Sagan, s. 137–139 ( u o wszys kich wymienionych poniżej cechach).
32 CAS, s. 210.
33 CAS, s. 210–211.
34 CAS, s. 210. F. MACHILEK, Ludol on Sagan, s. 137–138.
82 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015
mile (bo głównie oni o akiej ak ywności wspominają) na ację ej pie wszej ce-
chuje znaczna powściągliwość. Częściowo mogło o wynikać z niewiedzy Ludol a
i dos ępu do ź ódeł pisanych bądź us nych z d ugiej ęki, a częściowo ze świado-
mego działania. T eść na acji wskazuje, że celem au o a nie było p zeds awienie
szczegółowej lis y undacji. To k onika ze p ascy (F anciszek i Benesz) s a ali się
jak najwie niej opisać znane sobie undacje Ka ola na zecz Kościoła. Także dla ego,
że należeli do wspólno y lokalnej am ejszego kle u, mającego s yczność z dwo em.
Ludol zaś p zede wszys kim skupiał się na dziejach wspólno y, do k ó ej należał.
Pisał więc o zamiłowaniu cesa za do elikwii o az o kilku jego sz anda owych un-
dacjach, jednak o k onika ze p ascy dokładnie wymieniali, jakie elikwie Ka ol
sp owadził o az co, gdzie i kiedy u undował na zecz Kościoła.35 Jedynym wyją -
kiem w Ka alogu (pod względem szczegółowości) jes opis cudu z ośnięcia się eli-
kwii palca św. Mikołaja.36
Wspólną cechą k onik p askich (zwłaszcza F anciszka i Benesza) w zes awieniu
z k oniką żagańską jes wskazywanie na wa ość pobożności władcy, k ó a p zeja-
wia się w undacjach, g omadzeniu elikwii i donacjach na zecz Kościoła. Jes o
jednakże dość ypowa cecha p zypisywana władcom. Dla ego na ej ylko pods awie,
p zy zdecydowanie odmiennym cha ak e ze dokonanych p zez Ludol a i k onika zy
czeskich opisów ej pobożności, nie można po wie dzić, że Ludol inspi ował się aku-
a czeskimi k onikami czasów Ka ola. Na omias pow a zalność niek ó ych elemen-
ów składowych „pobożności” ego władcy świadczy o oddziaływaniu na żagańskiego
dziejopisa wizji dob ego władcy p opagowanej w k ęgu Ka ola. Zbieżności eks ualne
w ym p zypadku są jednak zby słabo uchwy ne, aby mówić o bezpoś ednim ko zy-
s aniu p zez Ludol a z k onik k ęgu p askiego.
Pobożność — akcen owana jako cno a idealnego władcy — wydaje się być najważ-
niejszą jego cechą w ujęciu k oniki żagańskiej. Wys ępuje akże we wszys kich k o-
nikach czeskich doby Ka ola. Jako uosobienie cno y pobożności cha ak e yzowany
jes akże Ka ol (w ych k onikach, k ó e nawiązują bezpoś ednio do panowania ego
władcy). T udno powiedzieć bez pogłębionych s udiów, czy cno a pobożności była
ównież cechą wiodąca w opisie idealnych władców w innych k onikach p askich
doby Ka ola. Nie dziwi na omias jej podk eślanie w żagańskiej k onice klasz o nej,
ponieważ w innych k onikach klasz o nych, nie ylko ej epoki, obse wujemy analo-
35 F anciszek pisze za ówno o elikwiach zbie anych p zez Ka ola jak i o undacjach (np.
K onika F an iška, s. 181–182, 201–211). Z kolei bez wą pienia najwięcej miejsca za ówno e-
likwiom jak i undacjom poświęca Benesz (K onika Beneše, np. s. 515, 520, 521, 524, 527, 531,
533; undacje o az s. 519, 522; elikwie). Więcej o działalności undacyjnej Ka ola: Ma ie
BLÁHOVÁ, Kláš e ní undace Ka la IV., in: Klá a Benešo ská — Ka eřina Kubíno á (edd.),
Emauzy. Benedik inský kláš e Na Slo anech s dci P ahy, P aha 2007, s. 18–31, zaś o sa-
mych elikwiach (z pe spek ywy his o yka sz uki) Ka el OTAVSKÝ, Kul nás ojů K is o a
umučení za Ka la IV. a ka lš ejnská lá ka s anděly, in: am éž, s. 61–76 o az IDEM, Reliquien
im Besi z Kaise s Ka ls IV., ih e Ve eh ung und ih e Fassungen = K elik iím las něným císařem
Ka lem IV., k jejich uc í ání a jejich sch ánkám, in: Jiří Faj (ed.), Cou chapels o he high and
la e middle ages and hei a is ic deco a ion, P aha 2003, s. 129–141.
36 CAS, s. 193.
aLEKSandRa FILIPEK-MISIaK 83
giczne endencje. Zwłaszcza cha ak e ys yczna jes pobożność władcy p zejawiająca
się w undacjach i nadaniach na zecz Kościoła.37 W k ęgu czeskim cno a pobożności
władcy jes akcen owana między innymi w cys e skiej K onice zb asławskiej.38 Z kolei
na Śląsku cno a pobożności mona chy pojawia się p zy okazji opisu undacji klasz-
o u cys e skiego w Hen ykowie. Tu aj jednak do miana „pobożnego” poza książę-
ami, Hen ykami śląskimi (a zwłaszcza „o icjalnym” unda o em Hen ykiem Poboż-
nym), może p e endować akże no a iusz Mikołaj.39
ZELATOR PACIS ET AMATOR JUSTICIE
Opis pokojowych ządów Ka ola Luksembu skiego zos ał w k onice żagańskiej po-
p zedzony us ępem do yczącym cie pienia doświadczanego p zez Ka ola od Ludwika
Bawa skiego.40 Jak kon ynuuje Ludol , Ka ol musiał jeszcze walczyć o ko onę zym-
ską z Gün he em ze Schwa zbu ga. Kiedy w eszcie i o się udało, cesa z, ok eślany
jako „władca ka olicki, miłośnik sp awiedliwości i go liwy p opaga o pokoju” („p in-
ceps ca holicus, ama o jus icie e zela o pacis”), mógł zap owadzić pokój wKo onie
Czeskiej. Za jego ządów „ ód p zeciwko odowi nie użył miecza ani nie is niał s ach
na g anicach. W lasach i na u wiskach panował pokój i bezpieczeńs wo ak, że nie
d żał ze s achu p zed napaścią i k adzieżą en, k o chciał nieść zło o na d odze pu-
blicznej”.41
Ka ola jako „księcia miłującego pokój” (p inceps paci icus) ok eślił już F anciszek
P aski w kon ekście jego walki z Ludwikiem Bawa skim.42 Benesz z Wei mile ów-
nież wspomina dbałość Ka ola o pokój podczas sp awowania unkcji ma g abiego
Mo aw. Dla Benesza Ka ol był „miłośnikiem sp awiedliwości i pokoju” (jus icie e pa-
cis ama o ). 43 Ten pokój wał dopóki Ka ol władał Czechami i s a ał się, aby było go
jak najwięcej akże wś ód książą i mias cesa s wa.44 Książę a zaś dzięki Ka olowi,
ok eślonemu jako ama o jus icie e p inceps pacis, wp owadzali jego plany w życie.
Cesa z sp awiedliwy i wp owadzający pokój o wzó do naśladowania dla innych
37 Jö g KASTNER, „His o iae unda ionum monas e io um”. F üh o men monas ische Ins i u-
ionsgeschich ssch eibung im Mi elal e (Münchene Bei äge zu Mediä is ik und Renais-
sance-Fo schung 18), München 1974.
38 M. BOUBÍNOVÁ, Ideální pano ník, s. 378.
39 Roman GRODECKI (ed.), Libe unda ionis claus i Sanc e Ma ie Vi ginis in Hein ichow, czyli
Księga hen ykowska (dalej Księga hen ykowska), W ocław 19912.
40 CAS, s. 183–184 o az 210.
41 Ibidem, s. 210. F anz Machilek (Ludol on Sagan, s. 137) zauważa, że podobny ob az po-
kojowych ządów i bezpieczeńs wa na d odze za Ka ola (jes mowa akże o niesieniu zło-
a) p zeds awia dominikanin Kon ad on Halbe s ad . Zob. Kon ad on HALBERSTADT,
Ch onog aphia In e mina a 1277–1355/59 (Wissensli e a u im Mi elal e . Sch i en des
Sonde o schungsbe eichs 23), ed. Raine Leng, Wiesbaden 1996, s. 243.
42 K onika F an iška, s. 201.
43 Fe dinand SEIBT, Ka ol IV. Cesa z w Eu opie 1346–1378, Wa szawa 1996, s. 290.
44 K onika Beneše, s. 525.
84 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015
władców. Chodzi u o pokój jako wa ość uniwe salną, a nie ylko w odniesieniu do
dób Kościoła. Ludol z kolei pisał o Ka olu jako ym, k ó y „[…] zawsze u zymywał
pokój z Kościołem, zawsze p zyjmował i ak ował z hono em jego lega ów o az był
ochoczym współp acownikiem Kościoła w jego po zebach”.45
Na miano wzo u ch ześcijańskiego władcy zasługuje akże Ka ol w oczach k oni-
ka za w kon ekście swoich podbojów mili a nych. Po a ił zyskać sobie posłuch bez
ozlewu k wi, do k ó ego miał nie być sko y.46 W en sposób Ludol dodaje do ka a-
logu cnó Ka ola kolejne cechy władcy: mąd ość (sapien ia) i łaskawość (libe ali as),
k ó e łączy z gene alnie pokojowym usposobieniem władcy.
O pokojowym s osunku cesa za do Kościoła Benesz wypowiada się bezpoś ednio
p zynajmniej az. Komen ując pow ó Ka ola z d ugiej wyp awy do I alii (w k onice
da owany na ok 1370), mówi, że am ów p inceps pacis s a ał się wp owadzić „pokój
w Kościele zymskim i świę ym cesa s wie”,47 choć kosz owało go o wiele wysiłku
i zb ojnych po yczek. Aby jednak ozwiązać kon lik , cesa z musiał o en pokój, akże
dla Kościoła, zb ojnie zawalczyć, co uczynił na p ośbę papieża U bana V.48
Pomijając óżnice w szczegółowości opisu wyda zeń u obydwu au o ów, nie
można nie zauważyć podobieńs wa językowego (ama o jus icie e zela o pacis u Lu-
dol a), jeśli w ęcz nie zbieżności (ama o pacis e jus icie; ama o jus icie e p inceps pacis
u Benesza). Obaj k onika ze łączyli akże w pa ę sp awiedliwość i pokój. Nie świad-
czy o jednak o zacze pnięciu z k oniki Benesza ej cno y idealnego władcy p zez
Ludol a, bowiem ów zw o był częs o s osowany w piśmiennic wie ś edniowiecznym
w dwo skich opisach władcy.49 Topos ex jus us e paci icus analizowany ozłącznie ma
swoje ko zenie za ówno biblijne, jak i an yczne. Na omias jako jedna całość może
wywodzić się za ówno od Cyce ona, jak i św. Augus yna.50 Wspólne wyko zys anie
owego zw o u ma na pewno związek z podobną o macją in elek ualną obydwu au-
o ów. Po az kolejny widać akże oddziaływanie ś odowiska p askiego na k onikę
spisywaną p zez Ludol a (choć ponownie – aczej nie związane z bezpoś ednim ko-
zys aniem z k onik doby Ka ola), a o p zez p zypisanie po az kolejny ych samych
cnó , podobnie we balizowanych osobie Ka ola Luksembu skiego.
45 CAS, s. 211.
46 CAS, s. 212. Ludol wymienia akże p zyłączenie do K óles wa Czech Ma chii B andenbu -
skiej, Łużyc i „wielu innych ziem”. Zob. akże F. MACHILEK, Ludol on Sagan, s. 138.
47 K onika Beneše, s. 540.
48 Ibidem, s. 537.
49 M. BOUBÍNOVÁ, Ideální pano ník, s. 382–384.
50 Joachim BUMKE, Cou ly cul u e. Li e a u e & Socie y in he High Middle Ages, Be kley 1991,
s. 278. Więcej o unkcjonowaniu ego oposu w Cesa s wie za S au ów zob.: Knu GÖRICH,
Rex ius us e paci icus? De He sche als schlich ende Rich e und als in e essie e Pa ei in s au-
ische Zei , in: Rol Ballo (ed.), Geschich e des Mi elal e s ü unse e Zei (E äge des
Kong esses des Ve bandes de Geschich sleh e Deu schlands „Geschich e des Mi elal-
e s im Geschich sun e ich “), S u ga 2003, s. 249–261.