Os a ni Luksembu gowie (zwłaszcza Zygmun )
w świadomości i p ak yce poli ycznej Ko ony Czeskiej
w dobie podieb adzko-ko winowsko-jagiellońskiej,
czyli p óba ewizji niek ó ych mi ów (nie ylko)
czeskiej his o iog a ii
Bogusław czechowicz
THE LAST LUXEMBOURGS (ESPECIALLY SIGISMUND) IN THE CONSCIOUSNESS
AND POLITICAL PRACTICE OF THE CROWN OF BOHEMIA IN THE PODIEBRAD-
KORWIN-JAGIELLON PERIOD OR AN ATTEMPT TO REVISION SOME MYTHS OF
(NOT ONLY) CZECH HISTORIOGRAPHY
The a icle challenges he s e eo ypes o his o iog aphy and i deals wi h se e al examples o e e ence
o a ious poli ical igu es o he Kingdom o Bohemia o he pe iod o he ule o he House o
Luxembou g, namely Sigismund. The “da k legend” o his ule s ands in sha p con as o he ac ual
his o ic esou ces om he second hal o he 15 h cen u y. E en a cu so y analysis shows ha he
poli ical and con essional modus i endi es ablished du ing Sigismund’s ule became a alued no m,
de ended by he Czech u aquis s du ing he ule o king Vladislaus. E en King Vladislaus Jagiello
p esen ed himsel o he public ( he Powde Towe in P ague) as he hei o he Luxembou g legacy. I
was only la e , when his o ians d ew om he Hussi e e a esou ces, ha he image o “e il Sigmund”
came o li e. Du ing 15 h and 16 h cen u y, Sigmund was emembe ed as a good king.
KEYWORDS:
House o Luxembou g; Sigmund o Luxembou g; Wenceslas IV o Bohemia; John o Gö li z; Geo ge
o Poděb ady; his o iog aphy; s e eo ypes; ep esen a ion o powe ; u aquism
Nie zeba nikogo, zwłaszcza w Czechach, p zekonywać, że nadmia sympa ii uloko-
wanych w osobie Ka ola IV i jego swois y his o iog a iczny kul zaszkodziły synom
cesa za, zwłaszcza Zygmun owi, k ó y s ał się „cza ną owcą” czeskich dziejów i pod
ym względem może konku ować chyba ylko z Maciejem I. Jeśli pewną p zychylność
zyskał sobie w oczach po omnych Wacław IV, k ó ego nieudolność wyzwoliła po ężny
po encjał us acji czeskiego społeczeńs wa ychło p zeob ażony w husy yzm, o
chyba ylko dla ego, że s anowił ło dla „jeszcze go szego” Zygmun a. Gdzieś w ym hi-
s o iog a icznym „s a ciu gigan ów” zagubił się najmłodszy z b aci, Jan zgo zelecki.
O poli ycznym dziedzic wie Wacława IV mówić jes udno, bo jego czeskie ządy,
zwłaszcza ich d uga połowa, o pos ępujący ozkład i des ukcja dzieła ojca o az
dziada. Z pewnością jednak owo udne dziedzic wo mogłoby się s ać ema em ja-
kiegoś kolokwium, k ó e, jak sądzę, chyba nieuch onnie wiodłoby do p zewa ościo-
wania opinii o dobie zwanej husycką i pohusycką. Tu wskażmy kilka p zykładów
pamięci o dokonaniach Wacława IV i nawiązywania do nich.
OPEN ACCESS
BOguSłaW cZEcHOWIcZ 149
Zwołany na 28. lis opada 1465 oku zjazd ka olickiej opozycji wobec k óla Je-
zego spisał dokumen sankcjonujący jej cele i sposoby działania. Sp zeciw kon e-
de a ów wzbudziło p zede wszys kim o, że Je zy wymagał od nich uczes niczenia
w wyp awach poza K óles wem Czeskim („do d uhé země”) i nie płacił za o żołdu,
co było sp zeczne z dawnymi zwyczajami. Odwoływano się u pamię anych jesz-
cze „policyjnych” wyp aw z czasów Wacława IV („[…] když K ál Wáclaw Český JM
sla né pamě i za řádu a pokoje dobý al Hasnš eina […]”), k ó e jednak, zdaniem
ska żących, miały cha ak e „legalny”. Wś ód wielu wnoszonych wówczas ska g
była i a do ycząca złego pieniądza emi owanego p zez k óla.1 Ma o o yle znacze-
nie, że cz e y la a później, ledwie w miesiąc po ołomunieckiej elekcji Macieja na
k óla czeskiego (3 maja 1469 oku), Je zy zdecydował się pop awić kondycję cze-
skich g oszy. O p zyczynie e o my mówi eks S a ych le opisów czeskich — był o
a alny s an mennic wa czeskiego w dobie podieb adzkiej: wielok o ne zmiany
pieniądza i osnące niezadowolenie poddanych. W zais niałej sy uacji, po elekcji
Macieja, Je zy nie mógł sobie pozwolić na o, by dalej d enować zau anie do swoich
ządów. Pojawienie się nowego, ka olickiego k óla na czeskiej scenie poli ycznej
i po zeba umocnienia p zez Podieb ada swej władzy ak w s e ze ekonomicznej,
jak i p es iżowej, były u z pewnością do aźnym ka aliza o em.2 Odnowione p a-
skie g osze „[…] jako za k ále Václa a, i pod ojné peníze a haléře s ko unkou”,3
is o nie do złudzenia p zypominały g osze Wacława IV z o łem czeskim na awe sie
i ko oną na ewe sie. A chaizowano nawe napisy w o okach, ak, by upodabniały
się do ych z końca XIV wieku. W s osownym dokumencie z 5. s ycznia 1469 oku
Je zy — jak pisał — działał dla dob a Ko ony Czeskiej, podk eślając p zy ym, że
e o my nie p zep owadziło jego zech pop zedników: „Ačkolwěk nám o s we-
likú z znameni ú ujmú a škodú přijde, a že předci naši ciesař Sigmun , k ál Al-
b ech , k ál Ladisla , slawné pamě i, oho su neučinili; a my čyniece weliké zna-
meni é náklady p o ko unu k álows wie oho o, w om uži ku našeho nic hledě i
nechceme, a p o obecné dob é k álows wie našeho u o wěc wám učini i chceme
1 F an išek PALACKÝ (ed.), A chi český čili s a é písemné pamá ky české i mo a ské, P aha
1846, IV, s. 110–114, n 7; F an išek PALACKÝ, Dějiny ná odu českého Čechách a na Mo a ě
dle pů odních p amenů X, P aha 1928, s. 223–227; F an išek BENEŠ, Osud zápisu panské jed-
no y (zelenoho ské) z 28. lis opadu 1465 jako his o ického p amene, Minulos í Západočeského
k aje 6, 1968, s. 214–222; Ja osla BOUBÍN, Nižší šlech a a znik Zelenoho ské jedno y, ČČH
88, 1990, s. 351–355; Pe ČORNEJ — Milena BARTLOVÁ, Velké dějiny zemí Ko uny České
VI: 1437–1526, P aha — Li omyšl 2007, s. 229–231.
2 Inna zecz, że e o ma a spo kała się z k y yką ze s ony Czechów. P es iż mona chy nie
zyskał więc na niej; F. PALACKÝ (ed.), A chi český IV, s. 437–440, n 8; Ja osla PORÁK —
Ja osla KAŠPAR (edd.), Ze s a ých le opisů českých, P aha 1980, s. 209 (s ąd cy a w akapi-
cie). O e o mie Lubomí NEMEŠKAL, Česká minco ní e o ma z oku 1469 ši ších peněžně-
-his o ických sou islos ech, Časopis Ná odního muzea [ P aze], řada his o ická 125, 1983,
s. 97–111; Pe VOREL, Od p ažského g oše ke ko uně české. P ů odce dějinami peněz českých
zemích, P aha 2000, s. 83–84, 86–87; IDEM, Od českého ola u ke s ě o ému dola u. Z ození
ola u a jeho ces a e opském a s ě o ém peněžním oběhu 16.–20. s ole í, P aha 2003, s. 12–13;
P. ČORNEJ — M. BARTLOVÁ, Velké dějiny, s. 268–269.
3 F. PALACKÝ(ed.), A chi český IV, s. 437, n . 8.
150 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015
[…]“.4 Już na pods awie ych p zykładów wy aźnie widać, że doba luksembu ska
jawiła się w zeciej ćwie ci XV wieku jako czas unkcjonowania p awa i po ządku
o az dob oby u.
Czasy luksembu skiej świe ności pańs wa czeskiego p zywoływały akże dzieła
o cha ak e ze monumen alnym, mające podnieść p es iż k óla Je zego, k ó ego
nas ęps wo na onie czeskim na uszyło zasadę legi ymizmu i jako akie wywo-
łało opó p zede wszys kim ze s ony W ocławia. Jednym z akich dzieł jes de-
ko acja zeźbia ska wieżowej b amy zewnę znej p ywa nego zamku Podieb ada
we wschodnich Czechach. Li ice, bo o nich mowa, cechuje dość wyją kowa w ym
czasie ekspozycja k ólewskiego majes a u. Wize unkowi siedzącego w a kadzie
mona chy owa zyszą napisy, między innymi: „ eg — na i / A[nno]. d[omini]. —
M[illesimo]. / cccc [=quad ingen esimo]. — sex[agesimo]. / iij [=oc a o]– egi /
geo — gio”, o az: „Ta o eze dielana / za nayjasniejsiho k / ale gi ziho czeskeho
k [ále a] / ma k abi mo awskeho”. Dopełniający o p zesłanie p og am he aldyczny
obejmuje głównie cz e y a cze: dwie do yczą K óles wa Czeskiego (dwuogonowy
lew po p awej) i Ma g abs wa Mo awskiego (o zeł po lewej); niżej mamy dwie
a cze w skłonie ku sobie: lewa o znak odowy k óla Je zego, p awa ukazuje mu
z zema blankami, zza k ó ego wyłania się pół czeskiego dwuogonowego lwa.5
He b en nawiązuje do he bów znanych nam z asady Wieży S a omiejskiej Mos u
Ka ola w P adze, gdzie obok siebie widnieją znaki odnoszące się do Księs wa Zgo-
zeleckiego i Ziemi Budziszyńskiej. Pie wszy z nich o dwupolowa a cza z polem
gó nym wypełnionym wize unkiem lwa czeskiego, a dolnym — mu em (czy elne
są ciosy kamienia, ale b ak blankowania — mu jes gó ą ówny); he b d ugi o mu
z zema wy aźnymi blankami. He b znany z Li ic o za em jakby syn eza obu ych
znaków, co odzi py anie o o, do jakiego e y o ium się on odnosi. Wiele wskazuje
na o, że mamy u p óbę s wo zenia wspólnego he bu dla Ziemi Budziszyńskiej
i Ziemi Zgo zeleckiej, k ó a — jako uposażenie najmłodszego syna Ka ola IV Jana —
s ała się na pewien czas Księs wem Zgo zeleckim. Co ważne, w swej y ula u ze
k ól Je zy używał czasem y ułu księcia zgo zeleckiego, na co zw óciła niedawno
4 Ibidem.
5 He b en czasem in e p e owano jako znak Gó nych Łużyc (Tomáš ŠIMEK (ed.), H ady,
zámky a ze Čechách, na Mo a ě a e Slezsku VI: Východní Čechy, P aha 1989, s. 277), co za-
kwes ionował Jiří Ku han (Jiří KUTHAN, K álo ské dílo za Jiřího z Poděb ad a dynas ie Ja-
gellonců I: K ál a šlech a, [P aha 2010], s. 50), nie podając jednak innej p opozycji. Z boga-
ej li e a u y na ema zamku Li ice: Augus SEDLÁČEK, H ady, zámky a ze K álo s í
českého II, P aha 19312, s. 75–91; Oli a PECHOVÁ, Li ice. S á ní h ad a pamá ky okolí, P a-
ha 1959; Dob osla a MENCLOVÁ, České h ady II, P aha 1972, s. 280–286; F an išek MU-
SIL, H ady a zámky ok esu Ús í nad O licí, Ús í nad O licí 1995; Mi osla a CEJPOVÁ, S á ní
h ad Li ice nad O licí, ok es Ús í nad O licí — poznámky k s a ebnímu ý oji h adu, Cas ellolo-
gica bohemica 6, 1998, s. 245–256; Tomáš DURDÍK, Ilus o aná encyklopedie českých h adů,
P aha 1999, s. 338–341; os a nio obsze nie Bogusław CZECHOWICZ, Hle, k ál sedí b áně.
Hledání biblických asociací h adu Li ice, in: Zdeněk Be an (ed.), Východočeská šlech a, její
sídla a e i o ia, P aha 2013, s. 111–118, 193–194.
BOguSłaW cZEcHOWIcZ 151
uwagę Lenka Bobko á.6 Byłoby o więc odwołanie do adycji związanej z Janem
Zgo zeleckim.7
He b jednak ma najpewniej sze szy zak es e y o ialny niż samo księs wo Jana.
W ź ódłach ej doby upowszechniło się bowiem po az pie wszy ok eślenie Gó ne
Łużyce — w liście Macieja Ko wina z 29. w zesnia 1469 oku Ja osla ze Š e nbe ka
ok eślony zos ał jako „ad oca us sex ci i a um e supe io is Lusacie”.8 Pojawił się
wówczas akże e min „ o am Lusaciam e Sex Ci i a es“.9 To, obok wzmianki współ-
czesnego annalis y o misji Zdeňka ze Š e nbe ka mającej u walić władzę Je zego
w „[…] lužické země, a en sjednal smlou y, k e ými se o o é ods í zase připojilo
k zemi”,10 pozwala nam widzieć w he bie na zamku Li ice p óbę powołania do życia
he bu Gó nych Łużyc, a nie ylko nawiązanie do Księs wa Zgo zeleckiego. Być może
b ak jasności, jak o jednoczące się e y o ium ok eślać, sp awił, że w insk ypcji obok
he bów mamy ylko dwa y uły Je zego — czeski k ólewski i mo awski ma g abiow-
ski, b ak zaś książęcego zgo zeleckiego lub jakiegokolwiek łużyckiego.11 Syn eza
dwóch he bów p zyszła za em ła wiej niż wspólny e min — Gó ne Łużyce — k ó y
ok po pows aniu elie ów pojawił się w k ęgu Macieja.
6 Lenka BOBKOVÁ, Česká ko una na sklonku s ředo ěku, in: L. Bobko á a kol. (ed.), Česká ko-
una na ozces í. K dějinám Ho ní a Dolní Lužice a Dolního Slezska na přelomu s ředo ěku
a aného no o ěku (1437–1526) (Tempo a e memo ia I), P aha 2010, s. 51. Podobny y uł
pojawiał się akże w dobie Macieja — „Mannscha und S äd e unse es Fü s en hums de
Sechs äd e Budissin Gö li z in Obe lausi z gelegen”; He mann KNOTHE, Die e schiede-
nen Benennungen des je zigen Ma kg a hums Obe lausi z, A chi ü Sächsische Geschich e
und Al e humskunde, se ies no a 1, 1875, s. 71–72; zob. eż Gus a KÖHLER, Übe den Na-
men Obe - und Niede -Lausi z, NLM 20, 1842, s. 51–52.
7 Choć może nie ylko, albowiem He mann Kno he zw ócił ongiś uwagę na pieczęć Wacława
IV z 1373 oku z napisem o okowym (z ozwiązanymi ab ewiacjami): „Wenceslaus, dei g a-
cia Boemie ex, B andenbu gensis ma chio, Luczenbu gensis, Slezie e Lusacie dux“, He -
mann KNOTHE, Das Landeswappen de Obe lausi z, Neues A chi ü Sächsische Geschich e
und Al e humskunde 3, 1882, n 2, s. 99. Niedwuznacznie wynika z ego, że w o oczeniu
Ka ola IV mówiono o Księs wie Łużyckim zanim jeszcze pows ało Księs wo Zgo zeleckie.
8 L. BOBKOVÁ, Česká ko una, s. 59, p zyp. 129 ( u odesłanie do ź ódeł a chiwalnych).
9 He mann MARKGRAF (ed.), His o ia W a isla iensis e que pos mo em egis Ladislai sub
elec o Geo gio de Podieb a Bohemo um ege ili Accide an p ospe a e ad e sa. Von Mag. Pe e
Eschenloe (SRS VII), B eslau 1872, s. 135. Już wcześniej epizodycznie wy óżniano „gó ną
część k aju” — 1419: „obi landen / Obe lande”, 1446: „in Obi lausi z”, 1450: „Lusa iam ac
ci i a es supe io is”, 1453: „obi land”, 1466: „S äd e de Obe lausi z, welche die Sechs äd-
e genann zu we den p legen”; po . G. KÖHLER, Übe den Namen Obe - und Niede -Lau-
si z, s. 51–52; H. KNOTHE, Die e schiedenen Benennungen, s. 71–72.
10 J. PORÁK — J. KAŠPAR (edd.), Ze s a ých le opisů, s. 260, s. 183.
11 Ty uł książęcy — bez sp ecyzowania, o jakie e y o ium chodzi — p zylgnął jednak do
Je zego ównież po jego zgonie, jak o ym świadczy lis jego syna Hen yka do mieszczan
chebskich z 1471 oku: „ ü s en und he n Jo gen konig zu Pehem e c. unse n lieben he n
a e […]”; po . Adol BACHMANN (ed.), U kunden und Ak ens ücke zu ös e eichischen Ge-
schich e im Zei al e Kaise F ied ichs III. und König Geo gs on Böhmen (1440–1471) (Fon es
Re um Aus iaca um II, Diploma a ia e Ac a, 42), Wien 1879 s. 520–521, n 388.
152 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015
Deko acja zeźbia ska zamkowej b amy nie znajdowała uznania his o yków
sz uki. Wspomniany Jiří Ku han napisał o niej „He aldickou ýzdobou nější b ána
Li icích připomínala okázalé b ány doby Ka la IV. a Václa a IV. — mimo jiné b ánu
Václa o a h adu Točníka. Zdá se, že souk omý h ad k ále Jiřího se měl alespoň
dílem připodobni monumen ům doby lucembu ské. Ale za ímco am šude p a-
co ali p o řídní kameníci, ú o eň kamenického díla Li icích je esk ze p o in-
ciální, p o edení je h ubé a neob a né”.12 Ocena a w znacznej mie ze jes słuszna,
zeba jednak zauważyć w li ickich elie ach ys pewnej a chaizacji, p zybliżającej
zeźby do wzo ów jeszcze s a szych — omańskich.13 Z ego samego podglebia a-
dycji sz uki omańskiej wy as a inna monumen alna undacja związana z k ólem
Je zym. Chodzi o agmen deko acji zeźbia skiej na zbudowanej (lub ylko ukoń-
czonej) z woli Podieb ada wyższej, północnej wieży małos anskiego p zyczółka
Mos u Ka ola. Nawiązując do wielkiego pop zednika na czeskim onie, Je zy legi-
ymizowal swoją władzę nie ylko w Czechach, ale w całej Ko onie, k ó ą Ka ol IV
powołał do życia. Także i u, jak ma o miejsce na elewacji mos owej Wieży S a o-
miejskiej, możemy bez udu odczy ać s uk u ę łuku ium alnego zapisaną w o -
mach go yckich, yle, że w s osunku do an ycznych wzo ów up oszczoną. Są o zy
os ołuczne nisze spię e łukami z sześcioma ialami. Deko acja a widnieje za ówno
na elewacji wschodniej (od s ony zeki), jak i zachodniej (od s ony Małej S any).
Nie wiemy, jakie igu y — jeśli w ogóle jakieś — s ały w niszach.14 Milena Ba -
lo á p zypuszczała niedawno, że na elewacji wschodniej — niczym echo deko acji
wschodniej elewacji Wieży S a omiejskiej — poś odku znajdował się wize unek
k óla Je zego, a w niszach po bokach — zymacze he bowi.15 Można by u jednak na
zasadzie ównop awnej hipo ezy posilonej analogią na d ugim, wschodnim k ańcu
mos u, mówić o wize unkach „ś ednich“ synów k óla, Wik o yna i Hen yka S a -
szego (najs a szy Boczek był niesp awny, a najmłodszy Hynek p zyszedł na świa
w 1452 oku, a w 1468 oku, kiedy p awdopodobnie kończono p ace p zy północnej
Wieży Małos ańskiej, liczyl sobie ledwie 16 la ). To jednak ylko p zypuszczenia.
Fak em na omias pozos aje o, że w p og amie deko acji b amy wyko zys ano
s a sze he by, najpewniej z końca XIV wieku, do yczące nas ępujących podmio ów:
Cesa s wa Rzymskiego, K óles wa Czeskiego, (Dolnych) Łużyc, S a ego Mias a P a-
skiego i Małej S any.16 Obecność he bu do yczącego e enu (Dolnych) Łużyc, a b ak
12 J. KUTHAN, K álo ské dílo, s. 51.
13 Zw acałem na o uwagę w a ykule: B. CZECHOWICZ, Hle, k ál sedí b áně, s. 112–114.
14 J. KUTHAN, K álo ské dílo, s. 45–46.
15 M. BARTLOVÁ, Vlas ní ces ou. Vý a né umění e službách ladařské ep ezen ace Jiřího
z Poděb ad a českých s a ů době jagelonské, in: Lenka Bobko á — Mlada Holá (edd.),
Lesk k álo ského majes á u e s ředo ěku. Poc a P o . PhD . F an išku Ka ko i, CSc.
k nedoži ým 85. na ozeninám, P aha — Li omyšl 2005, s. 245–246; P. ČORNEJ —
M.BARTLOVÁ, Velké dějiny, s. 399; Ma ek ZÁGORA, Jiří z Poděb ad e izuálních p a-
menech pozdního s ředo ěku a počá ku no o ěku, Východočeské lis y his o ické 25, 2008,
s. 70.
16 Růžena BATKOVÁ — Klá a BENEŠOVSKÁ — Ja mila ČIŽINSKÁ, Malos anské mos ecké
ěže, in: Pa el Vlček (ed.), Umělecké pamá ky P ahy, Malá S ana, P aha 1999, s. 120–121.

BOguSłaW cZEcHOWIcZ 153
znaków innych k ajów ko onnych, łumaczyć należy czasem pows ania ej pie wo -
nej deko acji, kiedy o w la ach 1348–1407 właścicielami zachodnich wież mos o-
wych byli książę a sascy. He b en w dobie Je zego był jednak uży eczny zapewne
z acji wspomnianych jego nawiązań do łużyckiej y ula u y książęcej Wacława IV
lub zgo zeleckiej y ula u y Jana.
Ekspozycja w P adze i na wschodnioczeskim zamku he bów do yczących Łużyc
(Dolnych lub Gó nych) może mieć związek z kompleksem Je zego jako władcy nie po-
chodzącego z żadnej dynas ii. Jej z ęby k ól dopie o wo zył, czyniąc ze swoich synów
książą Rzeszy i h abiów kłodzkich.17 Odwołanie w Li icach do Gó nych Łużyc pozwa-
lało mu jednak śmielej używać y ułu — obok czeskiego k ólewskiego i mo awskiego
ma g abskiego — akże książęcego. A en, jeśli myślimy o Łużycach, wiązał się głów-
nie z pamięcią o władczym epizodzie Jana Zgo zeleckiego. Mimo, iż jego ządy wały
k ó ko, okazały się być chyba jakimś punk em odniesienia w nies abilnych, pełnych
p zewa ościowań czasach Podieb ada.
Nie zapomniano w pańs wie czeskim ego czasu o ś ednim z synów Ka ola IV —
Zygmuncie. Odwołania do jego osoby nie mogą zaskakiwać w obozie ka olickim,
wpoczynaniach Macieja czy poli yce W ocławia, k ó y sięgał po au o y e cesa za
na swoich pawężach18 i na ka ach his o ycznego dzieła Pe e a Eschenloe a. Zygmun-
owe oznaczenie śląskiej me opolii jako „al e a sedes egni” łumaczył on jako „andi
s uhl zu Behmen”.19 Pamięcią o wielkim cesa zu epa owały e abula oł a zowe w ko-
ściołach a nych Ołomuńca20 i W ocławia,21 a akże malowidła i napisy w świdnickim
Podano u, że chodzi o he b Gó nych Łużyc, ale ak de iniowane e y o ium, czy aczej
samo pojęcie, nie is niało na p zełomie XIV i XV w. Poza ym, mamy u byka, k ó y odno-
sił się do (Dolnych) Łużyc.
17 Ma in ŠANDERA, Jiří z Poděb ad a jeho snahy o založení no é dynas ie, in: Ondřej Felcman —
Radek Fukala (edd.), Poděb ado é. Rod českomo a ských pánů, kladských h aba a slez-
ských kníža , P aha 2008, s. 60–82.
18 B. CZECHOWICZ, O miejsce w Ko onie: k ól Je zy i W ocław, Východočeské lis y his o ické
25, 2008, s. 57–64.
19 He mann MARKGRAF — Osca FRENZEL (edd.), B eslaue S ad buch, en hal end die
Ra hslinie on 1287 ab und U kunden zu Ve assungsgeschich e de S ad (Codex diploma icus
Silesiae XI), B eslau 1882, s. 181, n . 39; Pe e ESCHENLOER, Geschich e de S ad B eslau,
ed. Gunhild Ro h, Müns e — New Yo k — München — Be lin 2003, s. 304.
20 Chodzi o zw. oł a z ajh adzki z k yp opo e em m.in. cesa za Zygmun a — M. BAR-
TLOVÁ, Poc i é ob azy. Desko é malířs í Čechách a na Mo a ĕ 1400–1460, P aha 2001,
s. 323–324; P. ČORNEJ — M. BARTLOVÁ, Velké dějiny, s. 394–395; W. FRANZEN, Mis
Rajh adského ol áře, in: Jiří Faj — Ba ba a D ake Boehm (edd.), Ka el IV. Císař z Boží Mi-
los i. Kul u a a umění za lády Lucembu ků 1310–1437, P aha 2006, s. 619–621 (z wcze-
śniejszym da owaniem na około 1440 oku i iden y ikacją pos aci młodzieńca i s a ca pod
Uk zyżowaniem jako cesa za Zygmun a i jego nas ępcy Alb ech a); M. ZÁGORA, Ladisla
Poh obek e izuálních p amenech pozdního s ředo ěku, Ac a Facul a is Philosophicae Uni e -
si a is Os a iensis. His o ica 16, 2009, s. 29
21 Chodzi o zachowane we agmen ach dawne e abulum oł a za głównego z kościoła św. El ż -
bie y, w k ó ym skłonny jes em doszukać się akże k yp opo e u Zygmun a; o agmen-
cie dzieła z około 1460–1462 oku — Pe e STRIEDER, Ta elmale ei in Nü nbe g 1350–1550,
154 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015
a uszu, d ugim obok W ocławia śląskim mieście, k ó e było nośnikiem dziedzicz-
nych p aw do władzy p zypisanej do osoby k óla czeskiego.22
Ba dziej zaskakujące może być jednak o, że świadec wa p zywiązania do os a -
niego Luksembu ga znajdujemy w poczynaniach „s any podobojí“. Jak pokazały e-
alia os a niej e cji XV wieku, odwołania e miały zasadnicze znaczenie dla ob ony
p zez u akwis ów swoich pozycji, zag ożonych nie ylko o ensywą ku ii zymskiej,
W ocławia, ka olickich magna ów czeskich o az Macieja, ale i p óbami eka olicy-
zacji podejmowanymi p zez Władysława Jagiellończyka. Dos zec je można nawe
wś ód współp acowników Je zego z Podieb adów, s ojącego wszak po p zeciwnej
s onie poli ycznego i kon esyjnego kon lik u niż Zygmun .23 Pomimo o modus i-
endi, wyp acowany p zez cesa za u schyłku jego życia, s awał się w czasach jagiel-
lońskich p awną no mą. Widać o wy aźnie w p opozycji kapi ulacji wybo czych
Władysława Jagiellończyka z cze wca 1471 oku, p zedłożonych p zez Czechów s o-
nie polskiej w K akowie „[…] podlé zápisuow a ujis ěnie ciesaře Sigmun a slawné
pamě i […]“.24 Dziesięć la później, w czasie negocjacji k óla z pows ańcami p askimi
w 1484 oku, ci os a ni chcieli już ylko ego, by mona cha „[…] ponecha[l] jejich p á a
a p i ilegia i majes á císaře Zikmunda […]”, czyli cesa ską gwa ancję u zymania
kompak a ów z 20. lipca 1436 oku.25
Tu pozwolę sobie na ogólniejsza uwagę. Pos zeganie p zez znaczną część cze-
skiej his o iog a ii ak u uznania akże p zez nieka olickich Czechów w 1436 oku
Zygmun a swym k ólem jako ak ównoznaczny z począ kiem jego czeskiego pano-
wania26 jes jedną z większych manipulacji czeskiej his o iog a ii. Z jednej s ony
bowiem z a encją ozpisywano się o sukcesach poli ycznych Jana i Ka ola IV powięk-
szających e y o ialnie pańs wo czeskie i wo zących — w osobie ego d ugiego —
Königs ein 1993, s. 193; Ma eusz KAPUSTKA, Hans Pleydenwu i wzo ce czyli mi ologia
wpływowego a ys y, Dzieła i In e p e acje 6, 2000, s. 113–139.
22 Na en ema os a nio Bogusław CZECHOWICZ, Lokale Syn hese zweie dynas ische T a-
di ionen. Das his o ische Gedäch nis on Schweidni z im 15.–18. Jah hunde , in: L. Bobko á —
Jan Zdichynec (edd.), Geschich e, E inne ung und Selbs iden i ika ion. Die sch i liche
Kul u in den Lände n de Böhmischen K one im 14–18. Jah hunde (Die K onlände in
de Geschich e des böhmischen S aa es V.), P aha 2011, s. 278–296; IDEM, Księs wa Świd-
nickie i Jawo skie a sukcesja na onie czeskim w dobie Zygmun a Luksembu skiego. P zyczynek do
dyskusji o znaczeniu p zes zeni symbolicznej w późnoś edniowiecznym pańs wie czeskim, Śląski
Kwa alnik His o yczny Sobó ka 58, 2013, 3, s. 23–37. Nie wycze puje o wizualnych p ze-
jawów pamięci o Zygmuncie w k ajach Ko ony Czeskiej, wspomnieć można bowiem i ka el
z zamku opolskiego, najpewniej z wyob ażeniem cesa za z około 1435 oka; po . B.CZE-
CHOWICZ, Biblijny dydak yzm późnoś edniowiecznych ezydencji jako elemen unkcjonowania
dwo u, in: Ja osla Boubín — Dana D ořáčko á (edd.), D o y a ezidence e s ředo ěku III:
Všední a s á eční ži o na s ředo ěkých d o ech (MHB, Supplemen um 3), P aha 2009,
s. 375.
23 Po . p zemówienie Václa a Ko andy mł. do Piusa II w Rzymie wiosną 1462 oku; J.KALOU-
SEK (ed.), A chi český VIII, P aha 1888, s. 333.
24 F. PALACKÝ (ed.), A chi český IV, s. 452–453, n 11, pk . 12.
25 J. PORÁK — J. KAŠPAR (edd.), Ze s a ých le opisů, s. 260.
26 Np. F an išek KAVKA, Husi ská e oluční adice, P aha 1953, s. 28.
BOguSłaW cZEcHOWIcZ 155
Ko onę K óles wa Czech.27 Z d ugiej s ony ok es ządów Zygmun a ok eślano jako
dobę husycką — dla lwiej części czeskich his o yków nie jes o już doba luksem-
bu ska!28 Wciąż poku ują swois e zaklęcia, jak e p zy oczone p zez Jose a Macka:
„Zikmund, < en o poli o áníhodný pa asi , da mož ou , loudil, hýřil, opilec, šašek,
zbabělec, kejklíř> s al se p o husi y přímo zosobněním nejho ších nepřá el české
země“.29 Wp awdzie niek ó zy zachowywali u ozsądek, jak Kamil K o a, k ó y do-
s zegał olę Zygmun a w in eg owaniu całej Ko ony Czeskiej („Uznáním Zikmunda
za k ále celé oblas i české ko uny, k němuž došlo zá o eň s přije ím kompak á ,
byla obno ena o řesená jedno a českého s á u, ale nes alo se o ano dokonale, p o ože
nepřes alo nepřá els í mezi jeho zeměmi […]“30 lub nieco później Václa Husa, pi-
szący o o malnym ylko zde onizowaniu Zygmun a w 1421 oku.31 Jednak powszech-
nie — jak pisałem na ws ępie — os a ni Luksembu g o dla współczesnych Czechów
swois y cza ny cha ak e . Taką ocenę ej pos aci u walono budując podwaliny pod
mesjanis yczną wizję czeskich dziejów, na odowych i zde e minowanych duchem
p o o e o macji. A akże p o odemok a ycznych: „R. 1421 se sešel Čásla i sněm,
k e ý z olil d ace ičlennou za ímní ládu zemi. […] Od é doby zasedala měs a na
sněmu ale, český s á se s al s a o skou mona chií […]“ [pog ubienie wedle o y-
ginału] — czy amy w pod ęczniku his o ii z 1965 oku.32 Jeszcze dalej poszli au o zy
podobnego dzieła z 1980 oku, pisząc o sejmie czasławskim jako o „p ém ná odním
sh omáždění na e opském kon inen u“.33
Mocno by się pewnie zdziwili czescy u akwiści czasów Je zego z Podieb adów
i Władysława Jagiellończyka czy ając powyższe słowa. Jak wynika z p zy oczonych
ź ódeł, w os a nich dekadach XV wieku aczej ciepło wspominali oni osobę Zyg-
mun a, widząc w dokonanych pod jego poli ycznym pa ona em ozs zygnięciach
swois ą epokę. P zykładem może u być memo andum czeskich kaliks yńskich mias
skie owane do Władysława II w 1474 oku: „Dále milos iwý k áli! o meči papežowě
a ciesařowě powieme WM i o o: po sm i k ále Wáclawa, předka WM i, ciesař Sig-
27 Cha ak e ys yczny jes u y uł książki: Jiří SPĚVÁČEK, Rozmach české s á nos i za lády
Lucembu ků sou islos ech e opské poli iky, P aha 1987.
28 Zob. dziełko z 1968 oku, gdzie mamy pod ozdziały: Český s á době předhusi ské (1346–1419)
o az Husi s í (1419–1437) a po em Slo ensko e 14. a na poč. 15. s ol. (1342–1437); po . I an
HLAVÁČEK, K ize, in: Dějiny Českoslo enska da ech, P aha 1968, s. 92–122.
29 Jose MACEK, Období pře ahy chudiny (1419–1421), in: Týž — F an išek G aus — Ján Tiben-
ský — Jiří Spě áček, Přehled českoslo enských dějin I, Do oku 1848, P aha 1958, s. 197.
30 Kamil KROFTA, Dějiny českoslo enské, P aha 1946, s. 199.
31 Václa HUSA, Dějiny Českoslo enska, P aha 1962, s. 95.
32 Jiří HÁNL — Mi osla ŠERÁK — Václa MEJSTŘÍK — Ladisla VARCL, Dějepis p o 1. očník
odbo ných škol, P aha 19657, s. 215. O k ólu i pobocznych k ajach Ko ony nie ma u ani
słowa!
33 Jose JANÁČEK — Ja osla ERŠIL — Jiří SPĚVÁČEK — F an išek ŠMAHEL — Dušan
TŘEŠTÍK, České země době husi ské (1419–1471), in: Ja osla Pu š — Mi osla K opilák
(edd.), Přehled dějin Českoslo enska, P aha 1980, s. 4. Os a nio ozsądniej o ym Pe Čo -
nej: „Sjednání kompak á bylo i podmínkou nás upu Zikmunda Lucembu ského na český
ůn. Husi é ak mlčky uznali pla nos ko uno ace z če ence 1420.“; P. ČORNEJ, Husi -
s í, in: Dějiny zemí Ko uny české I: Od příchodu Slo anů do oku 1740, P aha 1992, s. 177.
156 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2015
mun nápadem po b a u swém ch ěl o o k álows wie obd že i; po om áhl do země
moci; u P ažané oblehli Wyšeh ad zámek JM i, en ch ěl e owa i; u byl JM po ažen,
škodu welikú wzal, po om z země áčil áchnú i JM . A ak áhl do swa é říše, a am o
jednal, že zdwihl o ce swa ého papeže i wšecky ko e š y duchownie i swě ské i měs a
říská, ak že wedle JM i wšickni áhli do Čech; a papež na swém mies ě poslal Juliana
ka dinála, daw mu moc swú, a k omu ko ůhew bielů s če weným křížem. Po om
při áhli k pomezí Českému, u p o i nim Čechowé čelili; a ak dal na ně pán buoh
s ach, než Čechy dobře opa řili, až před nimi běželi, a ak po aženi byli. Po om ciesař
JM poznal o, že žádnými přá ely, ani žádnú mocí nemouž Čechouw přemoci. I wzal
o před se, že po om sk ze smlúwy dosáhl Českého k álows wie. A poznal o JM , že
žádná moc nenie w ko uně České ak mocná, jako P aha i měs a, i k uob aně pána
swého p o i nepřá elóm meč, a p o i neposlušným me la; nadewšycky jiné je áčil
dáwa i; a obyčejné přislo ie o o bylo JM i, což měs óm dáwáme, o do našie komo y
kladem; a při sůdiech zemských áčil jim swá naučenie dáwa i, a ich pře na se b á i.
P o ož milos iwý k áli! k ew- ě WM i byl a p aděd; p osíme poko ně, ač e JM i
w om následowa i: a myť se WM i wě ně budem přid že i do našich žiwo uow i s a -
kuow, a od WM i nikam” [pog ubienie — B.C.].34 Zygmun , jakkolwiek walczył z mia-
s ami u ożsamiającymi się u z całymi Czechami, o jednak poznał ich siłę i na nich
opa ł swą władzę. I ak obecnie — głosi cy owany eks — powinien pos ąpić Włady-
sław. Powinien b ać p zykład ze swego p adziadka Zygmun a — adzili u akwiści!
W ym kon ekście wa o spoj zeć na jedną z budowli glo y ikujących Władysława
w P adze. Chodzi o wieżę B amy P ochowej nieopodal dawnego zamku Wacława IV,
zamieszkiwanego do 1483 oku p zez Jagiellona. Wi ała ona jadących do P agi z Ku -
nej Ho y. W 1475 oku „[…] pondělí po K ě né neděli [20. 3.] se začaly s a ě základy
ěže u k álo a d o a na Příkopě. S a oměs š í kopali základy a sám k ál Vladisla
položil p ní kámen do ýchodního ohu základů. V om oce ji yhnali nad příkop
a zá o eň pos a ili mos ”.35 Wieża uzyskała boga y, zgoła e o yczny p og am ide-
owy. Liczne insk ypcje sławiły ak samego k óla, jak i P agę jako poli yczne cen-
um Ko ony i jej mieszczan: „CERNIS HUC INGENTEM TURRIS EGREGIE MOLEM
FUNDATAM MANIBUS DIVI WLADYSLAI REGIS SANGUINE ALTO CRETI DUCUM
CESARUMQUE ANNO MILLENO TETRAS AC SEPTUNA QUINTO ERIGIT HANC SI-
MUL PERFICIT ATQUE SUMPTIBUS INSIGNI REGIA PRAGENSIS INCLITAQUE URBS
ANTIQUA CAPUT DECUS ET GLORIA REGNI STET IMMOTA DIU STET FELICITER
SECULA MULTA” o az: „LETA BOZIEHO MCCCCLXXV DWACATY DEN BREZNA
MIESICZE WLADISLAW DRUHY CZESKY KRAL NAYASNIEYSSI S POMOCZI BOHA
PRWNI KAMEN TYTO WEZE ZALOZIL GEST, KTERAZ TO NAKLADY WLASTNIMI
MIESTIAN A OBCZE SLAWNEHO MIESTA PRAZSKEHO KE CTI A K OSLAWIE OBY-
WATELOM MIESTA GIZ PSANEHO WYZDWIZENA GEST”.36
Insk ypcje e pozwalają inaczej in e p e ować nie zachowany pie wo ny wys ój
zeźbia ski elewacji wieży. P awdopodobnie jej nie budzące najmniejszych wą pli-
34 F. PALACKÝ (ed.), A chi český IV, s. 480.
35 J. PORÁK — J. KAŠPAR (edd.), Ze s a ých le opisů, s. 260, s. 226.
36 Te i kolejne insk ypcje z wieży cy uję za: Jiří KUTHAN, K álo ské dílo za Jiřího z Poděb ad
z dynas ie Jagellonců I: K ál a šlech a, P aha 2010, s. 60.