XV-wieczni k ólowie Czech w elacjach k onika zy
śląskich klasz o ów kanoników egula nych o az
klasz o u kłodzkiego
an oni Ba ciak
FIFTEENTH-CENTURY KINGS OF BOHEMIA IN THE REPORTS OF THE CANONS
REGULAR CHRONICLERS FROM SILESIAN RELIGIOUS HOUSES AND FROM THE
CANONRY OF KŁODZKO
The pape analyses some 15 h cen u y ch onicles om canons egula monas e ies in Silesia and
Kłodzko, which ela e o he kings o Bohemia o his cen u y. The ch onicle s pe cei e he ule s in
he con ex o he e en s in Silesia and Kłodzko and in he con ex o hei links wi h he monas e -
ies o he canon egula s. They also ake no e o he o igins o he ule s and hei ela ionship wi h
he Roman Ca holic Chu ch and hen wi h he Hussi es.
KEYWORDS:
ch onicle s; canons egula ; kings o Bohemia; app aisal
W XV wieku na Śląsku znaczący udział w działalności dziejopisa skiej miały miej-
scowe klasz o y kanoników egula nych. Ważne iwa ościowe zaby ki his o io-
g a iczne pows ały wówczas w klasz o ach: we W ocławiu, k ó ego opaci zgłaszali
p e ensje do pie wszeńs wa w hono owej kolejności opa ów śląskich klasz o ów1,
wŻaganiu, a akże w pozos ającym w bliskich kon ak ach zklasz o ami kanoników
egula nych na Śląsku, jak w ogóle z ą ziemią, klasz o ze w Kłodzku, pozos ającym,
jak podk eślał o klasz o ny k onika z Michał Czache i z, pod zwie zchnic wem die-
cezji p askiej2. Wszys kie zy klasz o y były ze sobą, jak ównież zklasz o ami cze-
1 Wojciech MROZOWICZ, Zdyskusji nad począ kami klasz o ów w ś edniowiecznej his o iog a ii
śląskiej, Ac a Uni e si a is W a isla iensis (dalej ylko AUW ), His o ia 153, 2001, s.172n.
2 Zwłaszcza os a nimi czasy dos zec można wzmożone zain e esowanie klasz o ami ka-
noników egula nych na Śląsku. W nowszej li e a u ze pojawiły się akże p ace, k ó-
e odnoszą się do pows ałych w ych klasz o ach k onik o az ich au o ów; wymienione
zos aną u e najważniejsze. Wojciech MROZOWICZ, Kanonicy egula ni św. Augus yna
(augus ianie) na Śląsku, Śląski Kwa alnik His o yczny Sobó ka 53, 1998, z. 3, s.401–413;
TENŻE, K onika klasz o u kanoników egula nych w Kłodzku. Ze s udiów nad ś edniowiecz-
nym dziejopisa s wem klasz o nym, AUW , His o ia 143, 2001; TENŻE, Bogu czy ludziom?
Omo ywach wó czości dziejopisa skiej, AUW , His o ia 171, 2005, s.91–101; TENŻE, Ś e-
dniowieczne śląskie dziejopisa s wo klasz o ne, in: An oni Ba ciak (ed.), Tysiącle nie dzie-
dzic wo kul u owe diecezji w ocławskiej, Ka owice 2000, s.148–159; Leokadia MA-
TUSIK, Michał Czache i z zNysy na le kul u y kanoników egula nych XV wieku, AUW ,
His o ia 14, 1968, s.83–127; TAŻE, Ze s udiów nad ś edniowieczną kul u ą umysłową ka-
noników egula nych na Śląsku, Śląski Kwa alnik His o yczny Sobó ka 22, 1967, z. 1–2,
s.35–64; I an HLAVÁČEK, Ok onice Michala Czache i ze zNisy aněk e ých možnos ech
jejího yuži í, Zp a odaj Mís opisní komise ČSAV 21, 1980, č.1–4, s.313–327; Anna PO-
OPEN
ACCESS
anTOnI BaRcIaK 67
skimi, silnie powiązane, awypędzeni w XV w. zczeskich klasz o ów zakonnicy osie-
dlali się w klasz o ach śląskich (głównie we W ocławiu).
Pows ające we wspomnianych klasz o ach k oniki (właściwie ges a opa ów),
o dzieła kilku zazwyczaj k onika zy, p zełożonych miejscowych klasz o ów, opa-
ów, p zeo ów czy p epozy ów. Ich au o ami byli w p zypadku k oniki zŻagania,
znanej pod nazwą Ca alogus abba um Sagenensium3 p zeds awiającej dzieje żagań-
skiego klasz o u od jego począ ków po począ ek wieku XVII, Ludol zŻagania (żył
1353–1422)4 inas ępnie kon ynuowana była m. in. p zez osobę wyksz ałconą ip ezen-
ującą wysoki poziom in elek ualny Pio a Waynknech a (żył na p zełomie XV iXVI
wieku). Jego pie wszy au o , znany zwolennik koncylia yzmu, był zdecydowanym
zwolennikiem e o my wewnę znej w kościele, odnowy obyczajowości, zwłaszcza
zakonników. La a jego ządów w klasz o ze jako opa a (1394–1422) ok eśla się zło ym
ok esem w dziejach ego klasz o u.
W p zypadku Kłodzka k onikę klasz o ną zapoczą kował Michał Czache i z5 ipi-
sał ją do śmie ci, k ó a nas ąpiła w 1489 oku. Nie całkiem pewne jes au o s wo czę-
ści d ugiej, p zyjmuje się, że kon ynuował ją dziesią y p epozy Je zy Beye 6. K onikę
kanoników zW ocławia7 zapoczą kował Jodok zGłuchołazów8 idop owadził ją do
1429 oku inas ępnie kon ynuował do 1470 oku Benedyk Johnsdo (zma ł w 1503
oku)9. Nie jes wp awdzie znany o yginalny eks zapisu Jodoka. Nie wiemy eż, czy
BÓG-LENARTOWICZ, Elemen y piśmiennic wa p agma ycznego w wó czości śląskich ka-
noników egula nych wś edniowieczu, in: Jan Gancewski— And zej Wałkówski (edd.),
Piśmiennic wo p agma yczne w Polsce do końca XVIIIwieku na le powszechnym,
Olsz yn 2006, s.32–42; Ba ba a LESZCZYŃSKA, Koncylia yzm Ludol a zŻagania, S u-
dia zdziejów kul u y iideologii o ia owane Ewie Maleczyńskiej w 50 ocznicę p acy
dydak ycznej inaukowej, W ocław— Wa szawa— K aków 1968, s.154–163; TAŻE, K y-
yka duchowieńs wa w pismach Ludol a zŻagania, Śląski Kwa alnik His o yczny Sobó ka
22, 1967, n 1, s.291–303; TAŻE, W sp awie monog a ii Ludol a zŻagania, AUW , His o ia
8, 1964, s.147–159; Ka a zyna CHMIELEWSKA, Klasz o ijego p oblemy w ś edniowiecz-
nych śląskich ikłodzkich k onikach kanoników egula nych, Częs ochowa 2015; Aleksan-
d a FILIPEK-MISIAK, Książę, opa , pochówek. Władza książęca awładza opa a w świe le Ca-
alogus abba um Saganensium Ludol a zŻagania, in: P zemysław Wiszewski— Joanna
Woj kowiak (edd.), Po es as e socie as. Władza w ś edniowiecznej Eu opie, W ocław
2014, s.13–21; Józe MANDZIUK, Dzieje kanoników egula nych św. Augus yna na Śląsku,
Saeculum Ch is ianum 14, 2007, n 2, s.55–85.
3 Gus a Adol STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, Sc ip o es e um Silesiaca-
um (dalej ylko SRS) I–II, B eslau 1835.
4 OLudol ie po . B.LESZCZYŃSKA, W sp awie monog a ii Ludol a zŻagania.
5 Wojciech MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii canonico um egula ium in Glacz, W ocław
2003, s. XVI n.
6 Tamże, s. XVIII.
7 Gus a Adol STENZEL (ed.), Ch onica abba um Bea ae Ma iae i ginis in A ena, SRS II,
B eslau 1839.
8 L.MATUSIK, Ze s udiów nad ś edniowieczną kul u ą umysłową, s.35n.
9 Roman HECK, Główne linie ozwoju dziejopisa s wa śląskiego, S udia Ź ódłoznawcze 22, 1977,
s.61–75, u s.68.
OPEN
ACCESS
68 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
ijakich zmian dokonał w nim kon ynua o k oniki Benedyk Johnsdo , k ó y był
ównież au o em znanej K oniki czeskiej10.
Au o zy ych k onik oceniani są jako ze elni, dociekliwi, podchodzący k y ycz-
nie do ź ódeł k onika ze. Dzieła e w znacznym s opniu opa e zos ały na au opsji,
ale akże na p zekazach ź ódłowych11. Pomocą dla nich były boga e biblio eki ia -
chiwa własnych klasz o ów12. Sięgali p zy ym akże do znanych dzieł his o iog a ii,
np. d ugi k onika z zŻagania Pio Waynknech m. in. do dzieła Sylwiusza Piccolo-
miniego odziejach Czech13, zaś au o bezwzględnie większej części k oniki zKłodzka,
pochodzący zNysy, miejscowy p epozy Michał Czache i z, powoływał się na k onikę
klasz o ną zŻagania, a akże na Żywo a cybiskupa A nosz a14. K onika ze ci byli p zy
ym na ogół dob ze zo ien owani w genealogii odno owywanych władców ik ólów,
nie ylko czeskich (np. k onika z żagański zaznaczył, że k ól czeski Władysław II
Jagiellończyk był pie wo odnym synem Jagiełły, czy, że d ugą żoną Macieja Ko wina
była Ka a zyna, có ka Je zego zPodieb adów)15.
Szkiele ch onologiczny ych k onik, k ó e uznać można ogólnie za k oniki klasz-
o ne16, wyznaczają ok esy sp awowania unkcji opa a, czy p epozy a w klasz o ze.
Pods awę na acji s anowią dzieje klasz o u ak onika ze aczej zadko, poza głównie
dziełem pows ałym w klasz o ze w Żaganiu, wychodzili poza ę p oblema ykę. Jodok
zGłuchołazów iBenedyk Johnsdo zklasz o u w ocławskiego17 koncen owali się
głównie na dziejach swojego klasz o u w kon ekście ozwoju pods aw mają kowych,
10 F anz WACHTER (ed.), Die böhmische Ch onik des Benedic Johnsdo , SRS XII, B eslau 1883.
Ok onice ej po . Blanka ZILYNSKÁ, Die Geschich ssch eibung im Ausgang des Mi elal e s
als Ausd uck de egionalen Iden i ä . Eine Kon on a ion de Au assungen Benedik Johnsdo s
mi den Ansich en seine Zei genossen zum Thema Zugehö igkei Schlesiens zu Böhmischen K o-
ne, in: Lenka Bobko á— Jana Fan yso á-Ma ĕjko á (edd.), Te a— Duca us— Ma chio-
na us— Regio. Die Bildung und En wicklung de Regionen im Rahmen de K one des
König eichs Böhmen (K onlände in de Geschich e des Böhmischen S aa es VI), P aha
2013, s.308–334; po . eż W.MROZOWICZ, Ś edniowieczne śląskie dziejopisa s wo klasz o -
ne, s.148n.
11 K.CHMIELEWSKA, Klasz o ijego p oblemy, s.81n. Rze elnego op acowania doczekała się
ylko wspomniana już k onika klasz o na zKłodzka— W.MROZOWICZ, K onika klasz o-
u kanoników egula nych w Kłodzku.
12 Po . np. Al ed ŚWIERK, Ś edniowieczna biblio eka klasz o u kanoników egula nych Św. Au-
gus yna w Żaganiu, W ocław 1965; L.MATUSIK, Ze s udiów nad ś edniowieczną kul u ą umy-
słową, s.35–64.
13 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.309.
14 W.MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii canonico um egula ium in Glacz, s.3 i223. Oź ó-
dłach wyko zys anych w K onice po . eż W.MROZOWICZ, K onika klasz o u kanoników
egula nych, s.108–119.
15 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Sagnensium, s.380 i352.
16 Na ema k onik klasz o nych po . K.CHMIELEWSKA, Klasz o ijego p oblemy, s.25n.
17 Na ema ych au o ów iich dzieła po . K.CHMIELEWSKA, Klasz o ijego p oblemy, s.35n.
Także Leokadia MATUSIK, Kilka uwag w sp awie k oniki kanoników egula nych na Piasku we
W ocławiu, in: S udia zdziejów kul u y iideologii o ia owane Ewie Maleczyńskiej, W o-
cław 1968, s.180–196, u s.186n.
OPEN
ACCESS
anTOnI BaRcIaK 69
wyją kowo ylko sięgali do sp aw związanych zdziejami Śląska czy Czech. Na dzie-
jach wewnę znych klasz o u koncen ował się akże k onika z Michał Czache i z
zpozos ającego pod bezpoś ednią władzą k ólów czeskich ipołożonego na szlaku na
Śląsk Kłodzka18, s ąd zapewne k onika z en podaje nieco więcej in o macji o ym, co
działo się w Czechach czy na Śląsku, głównie jednak na ziemi kłodzkiej. K onika a
pos zegana jes , podobnie jak inne omawiane ipows ałe w klasz o ach kanoników
egula nych, jako dzieło op agma ycznym cha ak e ze19. Obsze ną na acją his o-
yczną odnoszącą się do Śląska iCzech iw ogóle Eu opy Ś odkowej, cha ak e yzuje
się na omias Ka alog opa ów żagańskich, w k ó ym wiek XV opisywał zasadniczo
d ugi zmiejscowych k onika zy— Pio Waynknech .
Omawiane k oniki, choć w óżnym s opniu, są więc akże ź ódłami do dziejów
Czech is osunków czesko-śląskich. T udny dla Czech wiek XV, zwłaszcza d uga jego
połowa, kiedy o zmieniali się w ym k aju władcy ipanujący, aP aga na pewien
czas p zes ała pełnić unkcje oś odka władzy, za ówno poli ycznej, jak ikościelnej,
o p zede wszys kim czas husy yzmu, uznawanego w k ęgach ka olickich za he ezję.
Nie był o akże ok es, kiedy czescy k ólowie byli w s anie ealizować ideał ś ednio-
wiecznego władcy, k óla pokojowego ( ex paci icus), dbającego opoddanych, zabez-
pieczającego im pokój ibezpieczeńs wo.
Wiek XV, o jednak akże s ulecie zasadniczych p zemian akże na Śląsku, ów-
nież ideologicznych, gdzie mieszkańcy budowali pods awy swojej od ębności i oż-
samości20. Jeszcze w końcu XIV s ulecia, jak s a ano się o wykazać w li e a u ze,
nas ąpiło wy wo zenie się pojęcia geog a icznego Śląska jako jednego e y o ium
poli ycznego, jako jedności poli ycznej21. Rozbi y na d obne księs wa iksięs ewka
Śląsk zaczął być pos zegany jako jedność poli yczna. XV s ulecie p zyniosło zna-
czące p zejawy świadomości egionalnej iod ębności ej ziemi, k ó ą H.Manikowska
ok eśliła mianem „świadomości p owincjonalnej”22. W połowie la sześćdziesią ych
na Śląsku pojawił się na ok eślenie ej ziemi e min pa ia23. Mieszkańcy zaś Śląska
zaczęli być ok eślani e minem Slezi e, k ó zy posługują się językiem śląskim, czemu
dał wy az m. in. d ugi k onika z zŻagania24.
18 W.MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii canonico um egula ium in Glacz, s. XXII.
19 Po . W.MROZOWICZ, K onika klasz o u kanoników egula nych w Kłodzku, s.89–90; W.MRO-
ZOWICZ, Ś edniowieczne śląskie dziejopisa s wo klasz o ne, s.144; A.POBÓG-LENARTOWICZ,
Elemen y piśmiennic wa p agma ycznego, s.32–42.
20 Op zemianach po . Tomasz JUREK, Die En wicklung eines schlesischen Regionalbewuss seins
im Mi elal e , Zei sch i ü Os mi eleu opa Fo schung 47, 1998, s.21–48, zwłaszcza
s.35n.
21 Po . p ace: Kazimie z ORZECHOWSKI, Ogólnośląskie zg omadzenia s anowe, Wa szawa—
W ocław 1979; O id PUSTEJOVSKY, Schlesiens Übe gang an die böhmische K one. Mach po-
li ik Böhmens im Zeichen on He scha und F ieden, Köln 1974.
22 Halina MANIKOWSKA, Świadomość egionalna na Śląsku w późnym ś edniowieczu, in: Bene-
dyk Zien a a (ed.), Pańs wo, na ód, s any w świadomości wieków ś ednich, Wa szawa 1990,
s.253–267.
23 Tamże, s.258n.
24 Po . G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.231 i352. Po . eż H.MANI-
KOWSKA, Świadomość egionalna, s.259n.
OPEN
ACCESS
70 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
Świadec wem ych p zemian ibudowania owej egionalnej świadomości s ała się
his o iog a ia, wp zęgnię a p zy ym w budowanie własnej świadomości his o ycz-
nej. Podk eślając więc od ębność Śląska, szukano począ ków miejscowej dynas ii
pias owskiej, nie wiązanej zpolską adycją dynas yczną. W XIV wieku na Śląsku
żywa była jeszcze świadomość związków zPolską iżywa była polska adycja, choć
budowane były już pods awy własnej śląskiej ożsamości, ap owadziło o do z ywa-
nie emocjonalnego s osunku zPolską25. Pos ępowała p zy ym in eg acja wewnę zna
na Śląsku, k ó y s awał się jednym egionem, zaś dużą olę w ej in eg acji odg ywał
kościół ijego ins y ucje26. W analizowanych k onikach olę pa onki Śląska pełniła
św. Jadwiga, k ó ą p zekazy ych k onik p óbowały łączyć zmiejscowymi książę ami,
dos zegając w niej niemal p o oplas ę miejscowych władców, akże szczególną opie-
kunkę ej ziemi27.
W XV w. na Śląsku zanikało zain e esowanie Polską ipolskimi sp awami, zanikała
świadomość związków ej ziemi ijej książą zPolską. W omawianych k onikach nie-
wiele pisze się oPolsce iPolakach izwiązkach Polski ze Śląskiem. Polacy uLudol a
zŻagania pos zegani są jako ludność należąca do niższych s e społecznych28. Nie-
chęć na Śląsku do Polski iPolaków pogłębiały wojny oczone między Władysławem
aKo winem izwiązane znimi niszczące najazdy wojsk polskich na ę ziemię.
Zmieniał się w eszcie na Śląsku p zyjazny albo p zynajmniej neu alny na ogół
do ąd ob az Czecha. P zyczyną ej zmiany był właśnie głównie husy yzm, k ó ego
genezę s a ał się obsze nie p zeds awić d ugi k onika z zŻagania, wypominający
Czechom, że byli niegdyś na odem szlache nym, związanym zkościołem29. S a ając
się pokazać począ ki husy yzmu w Czechach k onika z en za zucał Czechom chęć
ywalizacji in elek ualnej zNiemcami, czemu miało służyć wysłanie na sobó w Kon-
s ancji uczonych mężów czeskich Jana Husa iHie onima30. Niechęć do Czechów na
Śląsku ulegała pogłębieniu, ap zyczynił się do ego zasadniczo wybó Je zego zPo-
dieb adów na k óla Czech iniep zejednane s anowisko W ocławia wobec ego wy-
bo u31. Dał emu wy az M.Czache i z, pisząc oczasach k óla Je zego zPodieb adów,
że „Slesia esis eba unc Regi Bohemiae”32.
25 Po . T.JUREK, Die En wicklung, s.33–36.
26 Wskazywała na o Blanka ZILYNSKÁ, Role cí ke ních ins i ucí p ocesu in eg ace slezského e-
gionu, Śląski Kwa alnik His o yczny Sobó ka 66, 2011, z. 3, s.37–51.
27 Tak d ugi k onika z zŻagania po . G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium,
s.366 (ok eślenie „nobilissima s i ps bea e Hedwigis“), s.397; W.MROZOWICZ (ed.), C onica
monas e ii canonica um egula ium in Glacz, s.222 ( u omodłach dziękczynnych do ej świę-
ej po śmie ci Je zego zPodieb adów). Po . eż Halina MANIKOWSKA, Legenda św. Jadwigi—
obieg i ans o macja, in: B onisław Ge emek (ed.), Kul u a eli a na akul u a masowa w Pol-
sce późnego ś edniowiecza, W ocław 1978. Po . eż T.JUREK, Die En wicklung, s.42–43.
28 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.229.
29 Tamże, s.283–285.
30 Tamże, s.283–285.
31 Po . np. Janusz SMOŁUCHA, Czesi w pismach Pio a Eschenloe a, in: An oni Ba ciak— Woj-
ciech Iwańczak (edd.), Piśmiennic wo Czech iPolski w ś edniowieczu iwe wczesnej epo-
ce nowoży nej, edd., Ka owice 2006, s.319–328.
32 W.MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii canonico um egula ium in Glacz, s.117.
OPEN
ACCESS

anTOnI BaRcIaK 71
Śląsk pozos awał częścią ziem Ko ony Czeskiej, ak ólowie czescy pozos awali
zwie zchnimi władcami ej ziemi. D ugi k onika z zŻagania znaciskiem p zypo-
mniał oinko po acji Śląska do K óles wa Czech, wskazując jednoznacznie na Jana
Luksembu skiego, jako inspi a o a ej inko po acji33. Wspominany Benedyk John-
sdo dzieje Śląska jednoznacznie ak ował jako dzieje K óles wa Czech. Umocnie-
niu ulegała p zy ym ola czeskich władców w oli gwa an ów ładu poli ycznego na
Śląsku34. Rósł au o y e k óla czeskiego, zwłaszcza na ych śląskich ziemiach, k ó e
zos ały bezpoś ednio wcielone do K óles wa Czeskiego. Wspominani k onika ze nie
mieli wą pliwości— k ólowie czescy, o akże k ólowie Śląska. Widzieli w nich za em
swoich władców zwie zchnich.
Czeskich k ólów nie mogło więc zab aknąć w pows ałych na Śląsku dziełach hi-
s o iog a icznych, azwłaszcza w czeskim Kłodzku, awięc akże w k onikach klasz-
o ów kanoników egula nych. Wzo em władcy pozos awał cesa z Ka olIV. P zeja-
wiło się o zwłaszcza w dziele k onika za zKłodzka, w k ó ym Ka ol IV, o glo iosus
p inceps, k ó y m. in. us anowił me opolię p aską35. Opinie ego k onika za o ym
władcy nie mogą zaskakiwać, gdyż o w czasach panowania Ka ola IV założony zo-
s ał klasz o kanoników egula nych w ym mieście. K ólowie czescy w omawianych
k onikach pojawiali się w zasadzie głównie w kon ekście ich związków ze Śląskiem,
zich poby ami na ej ziemi, czy eż w konk e nym klasz o ze lub w Kłodzku iodbie-
aniem u hołdów lennych, czy w związku zza wie dzaniem lub nadaniem p zywile-
jów, jak ównież nałożeniem nowych obciążeń36. Tak jes zwłaszcza w dziele pows a-
łym wklasz o ze w ocławskim, gdzie k ólowie czescy pojawiają się niemal wyłącznie
wkon ekście ych związków, nie zawsze najlepszych, z ym klasz o em. Wspomniana
jes eż am wyp awa opa a Mikołaja do Ołomuńca celem złożenia hołdu Je zemu
zPodieb adów, ale połączone o było akże z uzyskaniem po wie dzenia p zez egoż
k óla p zywilejów klasz o u37. D ugi k onika z zŻagania odno ował spo kanie k ó-
lów Czech iPolski w Głogowie w 1462 ., ok eślone jako „sec e um”, ok ó ym „p o
unc apaucis agni um es ”38. Więcej uwagi czeskim k ólom poświęcili jedynie k oni-
ka ze zŻagania, pisząc wiele oich poli yce na le sy uacji w Eu opie ionich samych,
co ujawniło się w poświęconych im osobnych ozdziałach.
33 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.398.
34 P zypomniał o ym P zemysław WISZEWSKI, Des ukcyjne czy spajające egion? G upy spo-
łeczne na ś edniowiecznym Śląsku w kon ekście ak ywności poli ycznej (czwa a ćwie ć XII–XVw.),
Śląski Kwa alnik His o yczny Sobó ka 67, 2012, z. 4, s.103–138, zwłaszcza s.124.
35 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganiensium, s.4.
36 Sze eg p zykładów po . np. Władysław Pog obowiec w 1454 oku; G.A.STENZEL (ed.),
Ca alogus abba um Saganensium, s.332; po . eż s.359 (Alb ech iMaciej) is.384 (Ma-
ciej); G.A.STENZEL (ed.), Ch onica abba um Bea ae Ma iae Vi ginis in A ena, s.209, 233,
257–258 i d.; W.MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii canonico um egula ium in Glacz,
po . np. s.34, 36–37, 41, 49–50, 112 i d. Także p zywileje nadane p zez k óla Władysława
Jagiellończyka jeszcze p zed jego ko onacją k ólewską, amże, s.226.
37 G.A.STENZEL (ed.), Ch onica Bea ae Ma iae Vi ginis in A ena, s.243 wyp awa a miała na
celu akże uzyskanie zwolnienia zopła na zecz k óla zdób położonych w księs wie
świdnickim.
38 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.344.
OPEN
ACCESS
72 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
Pows aje więc py anie, jak ci czescy władcy byli pos zegani p zez wspomnianych
k onika zy? Co wa unkowało o pos zeganie iocenę ych k ólów? Jaki miało wymia
w nowej izmienionej sy uacji poli ycznej, co można odnieść do ówczesnej sy uacji
zwłaszcza w Czechach o az do unkcjonującego od dawna ideału władcy. Jak w ej
sy uacji pos zegani byli zwie zchni władcy Śląska, czescy k ólowie, co onich ijak
onich pisali klasz o ni k onika ze?
W swoich ocenach iopiniach au o zy Ka alogu opa ów żagańskich wyko zys ali spo-
ykane częs o w his o iog a ii p zeciws awianie sobie kolejnych władców na zasadzie
kon as ów39. Ludol zŻagania p zeds awianemu powszechnie jako wzó panującego
cesa za Ka ola IV, p zeciws awił jego syna WacławaIV. Miał on być p zeciwieńs wem
swego ojca, ok eślanego jako „in ic issimus” o az „se enissimus e eligiosissimus im-
pe a o Bohemie”40. Wacław IV w ocenie k onika za o ządzący „ypoc i a”41, ok ó ym
nic dob ego nie można było powiedzieć, bo był o „Romano um e Bohemo um non
am ex, quam ca ni ex”42, ap zy ym miał być powszechnie znienawidzony p zez
wszys kich, biednych iboga ych, chłopów imieszczan43, co nie do końca odpowiadało
ówczesnej zeczywis ości. W podobny p zeciws awny sposób s a ał się p zeds awić
Jan Waynknech Alb ech a iWładysława Pog obowca p zeciws awiając ich Je zemu
zPodieb adów. Pozy ywnie Władysława Pog obowca oceniał akże M.Czache i z, po-
święcając mu nieco uwagi, ale wynikało o aczej zmłodego wieku władcy44.
XV-wieczni k ólowie czescy pos zegani są p zede wszys kim pop zez ich s osu-
nek do kościoła o az husy yzmu, ale zab akło u cenionej niegdyś szczególnie oceny
ich pobożności. Począ ki husy yzmu Jan Waynknech wiązał zk ólem WacławemIV,
synem Ka ola IV, k ó y „apa e na nobili a e nimium degene an e, impe ium e e-
gnum Bohemie plus occupan e quam gube nan e, cepi he esis Wickle is a um e
Hussi a um in Bohemia e Mo a ia o i e e c esce e”45. K onika z wypomina mu akże
p ześladowania księży ikościoła46. Władca en był zdaniem ego k onika za człowie-
kiem, k ó y „nec deum ime nec homines”47. Rep esję wobec kle u w ocławskiego, wi-
dząc w nich p zejawy p ześladowania kościoła, k onika z po ównywał do ych, k ó e
miały miejsce uza ania ch ześcijańs wa48. Wypominał je akże Wacławowi IV pie w-
szy k onika z zklasz o u kanoników egula nych we W ocławiu, Jodok zGłuchoła-
zów. Na omias d ugi k onika z zŻagania, kolejnym czeskim władcom za zucał zby
39 Po . Czesław DEPTUŁA— Aleksand a WITKOWSKA, Wzo ce ideowe zachowań ludzkich
w XII iXIII wieku in: Aleksande Gieysz o (ed.), Polska dzielnicowa izjednoczona, Pań-
s wo— społeczeńs wo— kul u a, Wa szawa 1972, s.119–158, s.129n.
40 Tak go ok eśla d ugi k onika z zŻagania po . G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Sa-
ganensium, s.283 i213.
41 Tamże, s.215.
42 Tamże, s.213.
43 Tamże, s.214.
44 W.MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii Bea ae Ma iae Vi ginis in Glacz, s.104–105.
45 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.283.
46 Tamże, s.215–216.
47 Tamże, s.216.
48 G.A.STENZEL (ed.), Ch onica abba um Bea ae Ma iae Vi ginis in A ena, s.206.
OPEN
ACCESS
anTOnI BaRcIaK 73
małe zaangażowanie w zmaganiach zhe ezją49. Zasługą nas ępcy Wacława IV, k óla
Zygmun a, zdaniem ego k onika za, miało być dop owadzenie do jedności kościoła
na sobo ze w Kons ancji iBazylei50, choć wypomniana była mu zgoda na skazanie na
śmie ć Jana Husa iHie onima51, awięc poś ednio niedo zymanie wcześniejszych wo-
bec nich gwa ancji izobowiązań. Na omias M.Czache i z, o ym czeskim k ólu pisze
jedynie w kon ekście jego związków zklasz o em kłodzkim, podk eślając wzięcie pod
swoją opiekę o az po wie dzenie p zywilejów klasz o nych, ok eślając p zy ej okazji
ego władcę mianem „he es e us e legi imus”, „in ic issimus p inceps”52.
Dla k onika zy w ocenie czeskich k ólów miało akże znaczenie popa cie kościoła
dla ich kandyda u y do ko ony. Panujący w Czechach zaledwie niepełna dwa la a „ i
e udi us e o us i uosus adeoque pius” Alb ech , w elacji k onika za zklasz o u
w ocławskiego, wyb any zos ał na k óla Czech p zez „ba ones ch is iani egni Bohe-
mie cum consensu P agensis e alia um ci i a um ka holica um egni”53. Popa cie
k ęgów ka olickich dla Zygmun a wyeksponował k onika z zŻagania, podk eślając
sp zeciw jego wybo owi czeskich husy ów imias a P agi.54
Jednoznacznie ikonsekwen nie nega ywnie p zez k onika zy wspomnianych
klasz o ów kanoników egula nych pos zegany ioceniany był na odowy k ól
czeski Je zy zPodieb adów, wzbudzający unich zdecydowanie niechęć. Zdaniem
d ugiego k onika za zŻagania, k ó y poświęcił w swoim dziele wiele miejsca oko-
licznościom dojścia Je zego do władzy w Czechach ijego ządom55, o en czeski
władca p zyniósł najwięcej szkód głównie Ślązakom. Ka ie ę ego czeskiego k óla,
jeszcze p zed jego ko onacją k ólewską opisał M.Czache i z, uznając w nim he e-
yka, k ó y nazywał siebie k ólem Czech, awcześniej jeszcze gube na o em „Re-
gni Bohemiae”56, konsekwen nie ok eślając go p zy ym zd obniałą o mą imienia:
„Ge sicus” lub „Je sicus”, co miało mieć niewą pliwie odpowiedni wydźwięk57.
Ok eśleniem akim, używanym w Czechach, posługiwał się akże, choć już nie-
konsekwen nie, k onika z zw ocławskiego klasz o u58. Używał go ównież d ugi
k onika z zŻagania poświęcając Je zemu wiele miejsca iod ębne ozdziały, k ó y
wjego ocenie o „occupa o egni Bohemie”, „he e icus elapsus e condempna us”59,
p omujący he ezję60, ap zy ym wia ołomca nie do zymujący słowa iobie nic,
oczym miały dowodzić jego kon ak y zpapies wem61. K onika z en za zucając mu
49 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.284.
50 Tamże, s.279, 307.
51 Tamże, s.279–280 i307–308.
52 W.MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii canonico um egula ium in Glacz, s.37.
53 G.A.STENZEL (ed.), Ch onica abba um Bea ae Ma iae Vi ginis in A ena, s.233.
54 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.280.
55 Tamże, s.339–343
56 W.MROZOWICZ (ed.), Ca alogus monas e ii canonico um egula ium in Glacz, s.180.
57 Tamże, s.92, 180, 187.
58 G.A.STENZEL (ed.), Ch onica abba um Bea ae Ma iae Vi ginis in A ena, s.254.
59 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.366, po . eż s.351.
60 Tamże, s.284.
61 Tamże, s.342.
OPEN
ACCESS
74 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
bezwzględne dążenie do władzy62, obsze nie opisał budzącą sp zeciw jego ko ona-
cję63, czy zwy aźną sa ys akcją odwołanie akcep acji kompak ów p askich w 1462
o az ogłoszenie go p zez papieża he e ykiem ipozbawienie go onu64. Zjazd gło-
gowski z1462 Je zego zk ólem polskim Kazimie zem, d ugi k onika z zŻagania
ak ował, jak już wspomniano, jako spo kanie „sek e ne”, ap zy ym okazję do
us aleń co do p zyszłej obsady onu czeskiego.65
P zypominając ak sp zeciwu książą imias śląskich wobec elekcji Je zego, k o-
nika ze byli wy azicielami opinii na Śląsku o ym k ólu66. Dopełnia o obsze na e-
lacja M.Czache i za opowszechnej adości okazywanej publicznie w ej ziemi po
śmie ci k óla Je zego67.
Innym wyznacznikiem dla k onika zy w ocenie iopiniach oczeskich k ólach
były p owadzone p zez nich na e enie Śląska, czy ziemi kłodzkiej niszczące wojny.
P owadzenie akich wojen wypominane jes p zede wszys kim wobec Je zego zPo-
dieb adów68. Wyeksponowane zos ało p zy ym na as ające napięcie między W ocła-
wiem a ym k ólem ijego wyp awa na W ocław, k ó y konsekwen nie nie chciał uznać
władzy ego k óla69, choć uczynili o książę a śląskiej ziemi. Mias o o zaś odg ywało
na Śląsku zasadniczą ispecy iczną olę, s anowiąc w is ocie od ębną jednos kę p o-
wadzącą własną poli ykę, co z esz ą podnoszone było p zez k onika zy70. W ocław
odeg ał ważną olę w in eg acji Śląska iksz ał owaniu się egionalnej świadomości71.
Niszczące wojny, m. in. na Gó nym Śląsku, d ęczenie nadmie nymi cięża ami
ipoda kami, wypominał eż Jan Waynknech Maciejowi Ko winowi72. M.Czache i z
uska żał się na omias na wojny na ziemi kłodzkiej p owadzone między „Slesi as e
Bohemos”73. K onika skie opisy wojen koncen owały się na zniszczeniach, zwłasz-
cza w dob ach kościoła, głównie klasz o ów, pomijając zupełnie lansowany we wcze-
śniejszej his o iog a ii ideał k óla, jako władcy unikającego wojen („ ex paci icus”).
Niemal wszys kim ówczesnym k ólom czeskim k onika ze za zucają nadmie ne
obciążenia iskalne, zwłaszcza kościoła. Był o kolejny is o ny elemen w ocenach ych
62 Po . choćby elacje o eakcji ego czeskiego władcy na śmie ć Władysława Pog obowca—
G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.339.
63 Tamże, s.342.
64 Tamże, s.351–352.
65 Tamże, s.344–345.
66 Podk eśla o zwłaszcza k onika z Jan Waynknech — Tamże, s.340–341.
67 W.MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii canonico m egula ium in Glacz, s.222.
68 Po . m. in. amże, s.180n.
69 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.341. Opó W ocławia wobec Je ze-
go zPodieb adów p zeds awił obsze nie Pio Eschenloe — po . Gunhild ROTH (ed.), Ge-
schich e de S ad B eslau I–II, New Yo k— München— Be lin 2003, zwłaszcza w omie I.
70 Po . eż Ma in ČAPSKÝ, Z ození země. Komunikující společens í pozdně s ředo ěkého Slezska,
P aha 2013, s.83n.
71 Po . Ma in ČAPSKÝ, Komunikační sí ě jako p os ředek ku áření společné iden i y. Příspě ek
k o mo ání zemského ědomí pozdněs ředo ěkém Slezsku, Śląski Kwa alnik His o yczny So-
bó ka 66, 2011, z. 3, s.53–64, zwłaszcza s.55n.
72 G.A.STENZEL (ed.), Ca alogus abba um Saganensium, s.377, 384, 390.
73 W.MROZOWICZ (ed.), C onica monas e ii canonico um egula ium in Gla z, s.216.
OPEN
ACCESS