F yde yk Iwobec Śląska— Śląsk wobec F yde yka I:
między p ezen acją oczekiwań a ealizowaną poli yką
gab iela Wąs
FREDERICK I, ELECTOR PALATINE AND SILESIA: BETWEEN EXPECTATIONS
AND THE IMPLEMENTED POLICY
In connec ion wi h he joining o P o es an Silesian p inces and Es a es in he Bohemian Es a es
up ising in he yea 1619, his o ians ha e long deal wi h he jou ney o King F ede ick Io Wi els-
bach o Silesia, whose aim was o accep a ibu e om he P inces o Silesia and he Es a es in Feb-
ua y and Ma ch o 1620. Un il now, his o iog aphy has la gely ocused on he cou se o his jou -
ney and he ce emony associa ed wi h he king’s ecep ion, while his pape d aws a en ion o he
poli ico-legal con ex o he isi , and o he poli ical in en ions o he p i ilege o eligious eedom
ha F ede ick Iissued o he Silesian Cal inis s li ing in he ci y o W oclaw, in an Impe ial Cha e
o he Cal inis s da ed 5 Ma ch 1620.
KEYWORDS:
Silesia; Ea ly Mode n Age; Cal inism; F ied ich Io Wi elsbach (F ede ick I, Elec o Pala ine)
Zwyda zeń związanych zp zys ąpieniem p o es anckich książą is anów śląskich
do pows ania czeskiego w1619 oku pod óż F yde ykaI. na Śląsk celem p zyjęcia hoł-
dów lennych, k ó ą k ól podjął wlu ym 1620 oku od dawna wzbudzała zain e eso-
wanie his o iog a ii. Zwłaszcza u oczys y wjazd k ólewski do W ocławia 23 lu ego
skupiał na sobie uwagę za ówno k onika zy1, jak ijuż kilkak o nie his o yków o az
his o yków sz uki. Szczegółowo analizowano skład o szaku, złożonego zoddziałów
k ólewskich o az zpocz ów książą i yce zy śląskich, a akże miejsca i o my wy-
głaszanych o acji powi alnych o az dążono do us alenia i ine a ium k ólewskiego
na e enie mias a2. Wmia ę dokładnie, choć jedynie na pods awie opisów li e ac-
kich i ycin, z ekons uowano akże u oczys e deko acje plas yczne na p zywi anie
władcy, spo ządzone na zlecenie władz W ocławia. Wś ód nich uwagę badaczy sku-
piał zwłaszcza główny ich elemen , b ama ium alna w az zumieszonymi na niej
alego ycznymi p zeds awieniami isen encjami3. S a ano się akże od wo zyć wy-
mowę eści ikonog a icznych, zawa ych za ówno w o mach a chi ek onicznych,
1 Nikolaus POL, Jah büche de S ad B eslau V, ed. Johann Gus a Go lieb Büsching, B eslau
1824, s.186–202; F ied ich LUCAE, Schlesiens cu ieuse Denckwü digkei en ode ollkommene
Ch onica on Obe und Niede -Schlesien […], F ank u an de Ode 1689, s.500–505.
2 E ich FINK, Geschich e de landeshe lichen Besuche in B eslau, B eslau 1897, s.91–99; Ka l
BRUCHMANN, Die Huldigungs ah König F ied ichs I. on Böhmen (des „Win e königs“)
nach Mäh en und Schlesien, B eslau 1909; Anna ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy mona sze
do W ocławia wla ach 1527–1620, W ocław 2008, s.181–227.
3 Zwłaszcza wspomniane p ace K.B uchmanna o az A.Śliwowskiej. Po . akże Ch is ine
an EICKELS, Schlesien im böhmischen S ändes aa (Neue Fo schungen zu schlesischen Ge-
schich e 2), S u ga 1992 i eks Jany Hubko ej w ym omie.
OPEN
ACCESS
gaBRIELa WąS 149
jak ipozos ałych ozdobach plas ycznych. P ezen owane ws e ze publicznej deko a-
cje e miały unkcje komunikacyjną imożna by je ak ować jako nośniki anonsowa-
nia wyb anych opcji poli ycznych. Badano akże związane z ą wizy ą mona szą wy-
dawnic wa okazjonalne, k ó e najczęściej p zybie ały poe ycką o mę. Wkon ekście
już p zep owadzonych badań p zedmio em niniejszego eks u nie s anie za em opis
samego ad en us egis F yde yka do W ocławia, k ó y wich świe le mógłby polegać
jedynie na dop acowywaniu wiedzy oszczegółach ego wyda zenia. O zymane e-
zul a y badań posłużą na omias do analizy p oblemu zawa ego w y ule, skupio-
nego na p óbie wyjaśnienia niek ó ych aspek ów wających wlu y ima cu 1620
oku zmagań óżnych opcji poli yczno-wyznaniowych na Śląsku.
Wanalizie do ychczasowych us aleń zw acam uwagę, że ak wopisie, jak iwoce-
nie znaczenia ego wyda zenia, za ówno we współczesnych mu elacjach, jak
iwop acowaniach his o iog a icznych skupiano się p zede wszys kim na jego odbio-
ze p zez p o es an ów śląskich. Zw acano za em uwagę, że pods awowym wy aża-
nym zich s ony oczekiwaniem była ealizacja p zez k óla kon ede acji p aw wyzna-
niowych u ejszych lu e anów zagwa an owanych im wliście majes a ycznym z1609
oku. Innym o ównoległym znaczeniu komunika em kie owanym do k óla wlu ym
1620 oku było p agnienie, aby dokonywało się o zzachowaniem pokoju. Dezyde-
a en obecny był za ówno wsymbolach, alego iach, jak imaksymach umieszcza-
nych na okazjonalnej a chi ek u ze, a akże wad esach powi alnych kie owanych
do k óla. Akcen owano go ak in ensywnie, że p zek aczało o g anice oposu li e-
ackiego izwyczajowego wy ażania p zekonania owa ości pokoju dla pomyślności
społeczności ipańs wa, mani es owanego wpodobnych okolicznościach wobec mo-
na chów wp zeszłości, anabie ało angi dezyde a u poli ycznego. To życzeniowe żą-
danie pokoju p zedkładano F yde ykowi na p zekó konsekwencjom p zyjmowania
go wmieście jako legalnego mona chy. Wpublicznej ecepcji niemal nieobecna była
na omias podję a już p zeciwko pows ańcom inicja ywa wojenna zde onizowanego
Fe dynanda II on Habsbu ga, zdecydowanego na pow o u do władzy siłą. Wop a-
cowaniach nie uwypuklano eż kon eks u poli yczno-pańs wowego ej wizy y ijej
znaczenia dla umocnienia śląsko-czeskiej kon ede acji. Podawano zazwyczaj wwą -
pliwość sensowność wydania wielkich sum pieniędzy na ep ezen acyjny, wający
kilka ygodni, pochód nowego mona chy p zez k aje swego k óles wa wokoliczno-
ściach już wającej wojny. Dos zegano w ej inicja ywie ma no awienie ś odków
p zez F yde yka, sp agnionego oz aczania splendo u swego k ólewskiego maje-
s a u4. Jednak zjednej s ony aku a en wą ek, odnoszący się do poli ycznej jedno-
ści pięciu skon ede owanych k ajów czeskich, pojawiał się wplas ycznych eściach
publicznych deko acji we W ocławiu. Zd ugiej s ony dopie o odnowienie hołdów
lennych p zyw acało wałość związku pańs wowego Śląska zK óles wem Czeskim
ibyło ak em niezbywalnym wświe le ówczesnego p awa. Wypływała s ąd nie ylko
konieczność ich złożenia, ale jak najszybszego ich dopełnienia. W ym po ównaniu
4 Rudol STANKA, Die böhmische Con öde a ionsak e on 1619, Be lin 1932, s.76–81. Zpunk u
widzenia wybi nie śląskiego, po . He mann PALM, Die Con öde a ion de Schlesie mi den
Böhmen im Jah e 1619 in ih en nächs en Folgen, Zei sch i des Ve eins ü Geschich e und
Al e hum Schlesiens, 8, 1867, s.267–318.
OPEN
ACCESS
150 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
in e p e acji his o iog a icznej ip zebiegu wyda zenia wynika za em ównież wą ek
ozbieżności pomiędzy samym wyda zeniem (na ile jes ono do z ekons uowania)
ajego wybió czą ecepcją whis o iog a ii. W amach ego a ykułu, ze względu na
niewielkie amy publikacji, podję y on zos ał jednak jedynie ma ginalnie.
Z easumowany powyżej odbió wyda zenia ujmowany był wwizję his o iog a-
iczną pows ania s anowego z1619–1620 jako kon lik u dla Śląska wybi nie wyzna-
niowego, de e minując jednocześnie p ezen owanie opcji lu e ańskiej jako ożsamej
z odzimie śląską. Sp zyjało o neu alizowaniu okoliczności, że śląskie eli y poli-
yczne ws osunku do celów pows ania s anowego p zeciwko Fe dynandowiII, jego
de onizacji o az elekcji F yde ykaI. on Wi elsbacha w1619 były głęboko podzie-
lone p zez mo ywy wyznaniowo-poli yczne. Na uboczu z eguły badań pozos awały
akże e aspek y wyda zeń, k ó e ujawniałyby, że nie był o jedynie podział bina ny,
na opcję ka olicką ip o es ancką: książęco-s anowi śląscy pows ańcy p o es anccy
byli bowiem jeszcze podzieleni na pa ię lu e ańską ikalwińską. Nie był o ylko
wewną zp o es ancki podział kon esyjny, ale miał on akże znaczące kono acje
poli yczne iodniesienia do będącego in s a u nascendi us oju s anowego pańs wa
czeskiego. Wś ód członków s anów śląskich, posiadających w óżnym s opieniu
up awnienia do udziału wżyciu poli yczno-publicznym, jak się wydaje, na pods awie
jednak jedynie szacunkowym, liczbowo zdecydowanie dominowali lu e anie. Jed-
nak wymienione zy kie unki wyznaniowe na Śląsku były p zed wybuchem wojny
zydzies ole niej iwpie wszym jej ok esie niemal ównomie nie ep ezen owane
wś ód ścisłych eli poli ycznych k aju, książą śląskich, zasiadających imających głos
wi ylny wpie wszej ku ii sejmu śląskiego. W akcie opisywanych wyda zeń ka o-
likami byli zej książę a: książę-biskup Ka ol on Habsbu g, władca nysko-o mu-
chowsko-g odkowski, książę opawski Ka ol on Liech ens ein o az książę cieszyński
F yde yk Wilhelm zdynas ii Pias ów. Kalwinizm ep ezen owany był ównież p zez
zech książą : księcia b zeskiego, Jana Ch ys iana ijego b a a, księcia legnickiego,
Je zego Rudol a o az księcia ka niowskiego Jana Je zego on Hohenzolle na. Lu e-
anów wś ód książą było na omias ylko dwóch. Byli nimi książę Hen yk Wacław
bie u owsko-oleśnicki ijego b a Ka ol F yde yk oleśnicki, zdynas ii Podieb adów.
Do okoliczności, że k ól kon ede acji czeskiej F yde yk Ibył wp awdzie p o e-
s an em, ale kalwińskiego wyznania, p zykładano whis o iog a ii znacznie mniej
uwagi. Kalwinizm k óla ozpa ywano p zede wszys kim jako czynnik owadze
ogólnopańs wowej, k ó y miał międzyna odowe konsekwencje dla nega ywnego
us osunkowania się do czeskiego pows ania s anowego iodmowy współp acy
zkon ede acją niemal wszys kich liczących się, nieka olickich sił poli ycznych
wCesa s wie iogólniej wEu opie Zachodniej5. Znacznie mniej zw acano uwagi na
k ólewski kalwinizm jako na zagadnienie ważące akże bezpoś ednio na sp awach
śląskich. Wkon ekście wizy y k óla F yde yka Iwe W ocławiu późną zimą 1620 ani
w elacjach k onika skich, ani wpóźniejszych op acowaniach— choć jak się wydaje
z óżnych powodów— nie p zywiązywano do ego aspek u nowej władzy k ólew-
skiej szczególniejszego znaczenia.
5 Mo i z RITTER, Deu sche Geschich e im Zei al e de Gegen e o ma ion und des D eißigjäh i-
gen K ieges (1555–1648) III, S u ga — Be lin 1908, s.66–73.
OPEN
ACCESS
gaBRIELa WąS 151
W en sposób kluczowe wyda zenie zzak esu wyznaniowej poli yki F yde ykaI.
na Śląsku— wydanie p zez niego p awa wolności wyznaniowej dla kalwinis ów
śląskich na e enie W ocławia, czyli lis u majes a ycznego zdnia 5 ma ca 16206—
wp awdzie odno owywano whis o iog a ii, ale ak owano epizodycznie iwa ościo-
wano jako zda zenie ma ginalne. Ak en pos zegano eż zazwyczaj wka ego iach
nielegalności, wczym pow a zano a gumen lu e anów śląskich z am ych czasów.
Uważano, że zap zysięgając 27 lu ego 1620 wce emonii hołdowniczej śląski lis ma-
jes a yczny z1609, k ól F yde yk nie miał p awa do nadania kalwinis om wolności
kul u. Jednocześnie banalizowano o zda zenie— oewiden nie poli ycznym wymia-
ze— komen a zem, że nie p zyspo zyło ono k ólowi sympa ii lu e anów śląskich.
Nadawano mu cha ak e spon anicznego iemocjonalnego działania mona chy na
zecz współwyznawców, nie pos zegając ogłoszenia ego ak u wka ego iach czyn-
nika s e ującego poli yką k ólewską na Śląsku.7 Dla po wie dzenia akiej in e p e-
acji powoływano się na okoliczność, że k ól wydał en ak os a niego dnia poby u
hołdowniczego, uż p zed wyjazdem zW ocławia, jakby na ma ginesie głównych
sp aw, k ó ych p zep owadzeniu służył jego poby na Śląsku iwe W ocławiu. Nie
dos zega się eż sze zej p oblemu dążenia do ównoup awnienia p awno-wyznanio-
wego kalwinis ów p zez F yde yka na Śląsku wpe spek ywie jego poli yki ogólno-
pańs wowej. Ap zecież swe działania dop owadzające do— og aniczonej wp awdzie
e y o ialnie, ale pełnej na e enie W ocławia— wolności wyznania ikul u kalwini-
s ycznego, co wy aźnie wliście majes a ycznym z16208 zos ało zapisane, legalizował
6 Biblio eka Uniwe sycka we W ocławiu, Oddział Rękopisów, Biblio eka Rehdige a, sygna-
u a R 651: E angelische Gemeinde B eslau. Bi sch i en und Bescheide in Sachen de
e angelisch- e o mie en Gemeinde zu B eslau, An die zu Böhaimb Kön[igliche] M[ajes-
ä ] König F ide icum Supplica ion, [dalej: BUW , sygn. 651], k. 6 : „De Augsbu gischen
Con eßion in ih em ech en o s and , unnd wie die on den E angelischen Chu und
Fu s en e läu e unnd e klä e wo den nich zuewiede , insonde hei abe mi de Bö-
haimbischen Con eßion alle dings eins immbig”. Lo ha NOACK, Bi sch i en und Beschei-
de in Sachen de e angelisch- e o mie en Gemeinde zu B eslu (W ocław) aus dem Jah e 1620.
Ein Bei ag zu Geschich e de e o mie en Kon ession, Ge manica W a isla iensia. Mik o i-
sche 1989, 7, s.117–174; Gab iela WĄS, Re o macja iwładza. Re o my ch ześcijańs wa wnu cie
e o macji aspo y owładzę na Śląsku wXVI ipie wszym dwudzies oleciu XVII wieku, K aków
2017, s.219–275.
7 Michael MORGENBESSER, Geschich e Schlesiens. Ein Handbuch, B eslau 1835, s.269–270;
Ka l Adol MENZEL, Neue e Geschich e de Deu schen sei de Re o ma ion III, B eslau 1854,
s.391; Ch is ine an EICKELS, Schlesien in böhmische S ändes aa . Vo ausse zungen und Ve -
lau de böhmischen Re olu ion on 1618 in Schlesien, S u ga 1992, s.355–356. K.BRUCH-
MANN, Die Huldigungs ah , s.87; Geo g JAECKEL, Die s aa s ech liche G undlagen des
Kamp es de e angelischen Schlesie um ih e Religions eihei , in: Jah buch ü schlesische Ki -
chengeschich e, s.63–64; B ennan C.PURSELL, The Win e king. F ede ick Vo Pala ina and
he Coming o he Thi y Yea sʼ Wa , Alde sho 2003, s.99–100.
8 BUW , sygn. 651, k. 10 –15 ; F ied ich LUCAE, Schlesiens cu ieuse Denckwü digkei en,
s.503–505; He mann PALM (Hg.), Ac a Publica. Ve handlungen und Co espondenzen de
schlesischen Fü s en und S ände, Jah gang 1620, B eslau 1872, s.56–58.
OPEN
ACCESS
152 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
k ól na pods awie ak u kon ede acji, kons y ucyjnego ak u pańs wa czeskiego9 pod-
pisanego p zez książę a is any śląskie wlipcu 161910.
Tymczasem na le ego, jak p zeds awia okoliczności wydania p zywileju dla
kalwinis ów śląskich z1620 his o iog a ia, wyda zenie o wydaje się mało niez o-
zumiałe. P zyczyn b aku zadawalającej in e p e acji ej k ólewskiej inicja ywy
można by doszukiwać się wskupieniu uwagi, ak współczesnych, jak ihis o yków,
jak zaznaczono, wyłącznie na eściach p zekazywanych k ólowi p zez lu e anów
śląskich inie p zykładaniu wagi do ych, k ó e były zkolei komunikowane p zez
samego k óla ani p zez inne g upy wyznaniowe. In e p e acje his o iog a iczne ej
p oblema yki sp awiają w ażenie naśladowania p zez his o iog a ów sposobu po-
s ępowania śląskich lu e anów zepoki, polegającej na p zemilczaniu odmienności
wyznaniowej k óla. Dominującemu, lu e ańskiemu, nu owi his o iog a icznemu
zależało na s wo zeniu wizji p zeszłości, wk ó ej wys ępowała jedność celów po-
li ycznych zwyznaniowymi: mo ywem p zys ąpienia książą is anów śląskich do
pows ania iżądania uznania ich udziału we władzy pańs wowej miała być ob ona
wyznania lu e ańskiego. W eściach komunikowanych na omias p zez śląskich
p o es an ów wi ających k óla we W ocławiu w1620, zdominowanych p zez opcję
lu e ańską, p awdopodobnie nie odnoszono się do kwes ii inności wyznania k ó-
lewskiego ogólnie z akiego powodu, że oznaczałoby o wp owadzanie do dysku su
publicznego ema u kon lik ogennego miedzy lu e anami ikalwinis ami. Mogło o
zakwes ionować sensowność do ychczasowej pows ańczej poli yki p o es anckich
książą is anów śląskich, anawe dop owadzić do o wa ego ijawnego, być może
p owadzącego do wewnę znego ozłamu, kon lik u między większością lu e ańską
ik ólem-kalwinis ą i o wwa unkach wojny.
T eści, k ó e władze W ocławia jako odpowiedzialne za u oczys ą op awę wjazdu
k óla p ezen owały wp zygo owanych deko acjach, miały cechy pozo owania no -
malności isymulowanie, iż odbywa się właśnie adycyjna ad en us egis. Wpublicz-
nym p zekazie niemal nieobecne były wą ki związane oak ualnych d ama ycznych
okolicznościach, wjakich znalazło się pańs wo od podjęcia decyzji opows aniu
s anów. Ani de onizacja do ychczasowego k óla Fe dynanda II, ani jego oska że-
nia nieka olickich s anów pańs wa obun wobec legalnej władzy, ani decyzje poli-
yczne obecnego ządu, k ó e już dop owadziły do ozpoczęcia wojny, nie znalazły
odzwie ciedlenia wkomunikacji publicznej wczasie wizy y F yde ykaI.Czy b ak
publicznych odniesień do nadzwyczajnej sy uacji poli ycznej pańs wa iwyją kowości
s a usu F yde yka jako k óla czeskiego można in e p e ować akże jako pewnego o-
9 Ja osla PÁNEK, Us awy k ajowe wkon ekście zmian kons y ucyjnych wEu opie Ś odkowej
wXVI ina począ ku XVII wieku, in: Tenże, Czechy aPolska na p ogu czasów nowoży nych, To-
uń 2014, s.187–200; TENŻE, S aa sbildung in eine übe s aa lichen Mona chie: De Fall Böh-
men, in: Wol gang E.J.Webe (ed.), De ühmode ne S aa in Os zen aleu opa I, Augs-
bu g 1999, s.88–102; Win ied BECKER, S ändes aa und Kon essionsbildung am Beispiel de
böhmischen Kon öde a ionsak e on 1619, in: Die e Alb ech u. a. (ed.), Poli ik und Kon es-
sion. Fes sch i ü Kon ad Repgen zum 60.Gebu s ag, Be lin 1983, s.77–99.
10 He mann PALM (ed.), Ac a Publica. Ve handlungen und Co espondenzen de schlesischen Fü -
s en und S ände, Jah gang 1619, B eslau 1869, s.367–385.
OPEN
ACCESS

gaBRIELa WąS 153
dzaju eze wę władz miejskich wobec nowego władcy? Może było o ep ezen owanie
p zez nią pos awy życzeniowej, anawe ine cyjnej, wk ó ej unikano we balizowa-
nia sp aw udnych. Wwe sach ułożonych p zez Thomasa Sch öe a, dok o a p awa
iówczesnego ławnika w ocławskiego, człowieka za em za ówno wyksz ałconego, jak
izaangażowanego wsp awowanie władzy, k ó y spo ządził poe yzujące opisy wizy y
k óla F yde yka Iwe W ocławiu, b zmi nieco niepokojąca, ale cha ak e ys yczna dla
dominującej wówczas pos awy śląskich p o es an ów, nu a zby niego op ymizmu:
„Tak więc, gdy gospoda z ko onę o zymał, Słońce świeci mu bez żadnej obawy, gdyż
nawałnica p zeminęła”11.
Po ównanie do ychczasowych u oczys ych wyjazdów mona szych do W ocławia
dla odeb ania hołdu książą is anów śląskich (dla p zej zys ości wywodu odwołano
się jedynie do zech wjazdów mona chów wok esie p zed 1620, czyli p zybycia
wcelach odeb ania hołdu do W ocławia k ólów czeskich Rudol a II, Macieja iFe -
dynandaII) zwjazdem F yde yka ujawnia, że p zebieg u oczys ości wzwiązku
zpoby em ego os a niego władcy wy óżniały p zede wszys kim dwie okoliczności:
powszechny adosny nas ój wi ających iinna op awa kościelna ej u oczys ości.
Wukon en owaniu okazywanym F yde ykowi p zez mieszczańs wo w ocławskie,
była p zede wszys kim sympa ia do k óla ak owanego wka ego iach an agoni-
s y ka olickich dążności kon e o macyjnych. Radosny nas ój wś ód książą ipo-
sels w yce skich miał ponad o i en aspek , że do W ocławia dla złożenia hołdu
p zybyli ylko ci, k ó zy byli poli ycznymi zwolennikami nowego k óla. P zes ze-
nią eligijnych u oczys ości p zywi ania k óla wdniu 23 lu ego 1620 wmieście s ał
się kościół św. Elżbie y, ajego lu e ańskie duchowieńs wo celeb owało związane
z ym nabożeńs wo. Odbie ało za em ono e unkcje duchowieńs wu ka olickiemu,
k ó e pop zednio dokonywało kościelnego powi ania p zybywających mona chów
wka ed ze św. Jana. W en sposób wkomunikacji symboliczno-kościelnej nie ylko
ma ginalizowano ka olicyzm, ale akże p zez p zeniesienie powi ania k ólewskiego
do miejskie a y ósł p es iż mias a ijego Kościoła lu e ańskiego, co woczywis y
sposób jeszcze podnosiło pozy ywną a mos e ę wś ód mieszczańs wa wzwiązku
zpoby em F yde ykaI.
Po ównanie ozmia ów iliczby o szaków, ujawnia za azem, że pocz y książęce
is anowe wchodzące wskład pochodu powi alnego p zy wjeździe do W ocławia
k ólów Rudol a w1577 iMacieja w1611, znacznie p zewyższały swą liczebnością e,
k ó e wzięły udział wo icjalnym wjeździe do mias a k óla F yde yka12. Częściowo
11 Za: A.ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy mona sze, s.209.
12 A.ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy mona sze, s.90, 112, 200. P zy wjeździe Rudol a licz-
ba koni wo szakach śląskich miała wynosić 2073 o az 660 wo szaku władcy, czyli azem
2733; wpowi aniu Macieja wo szaku wzięło na omias udział 4582 jeźdźców. Odnośnie
do wjazdu Fe dynanda II w1617 nieznana jes liczba całkowi a konnego pochodu, podana
zos ała ylko liczba o szaków śląskich, k ó a wynosiła 1000 koni, acały pochód miał wy-
nieść 1278 jeźdźców. P zybycie Fe dynanda II miało eż ochę mniejszą angę, był o bo-
wiem hołd składany nas ępcy za życia jeszcze obecnie panującego k óla. Także sumy pie-
niędzy wydawane p zez adę miejską na deko ację mias a zwiększały się sys ema ycznie
p zy okazji każdego zwjazdów, ale p awdopodobnie było o związane ba dziej ze zmiana-
OPEN
ACCESS
154 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
powody były oczywis e. Ka oliccy książę a iczęść wolnych panów s anowych nie
ylko nie uznali decyzji kon ede a ów wzak esie de onizacji Fe dynanda ielekcji
F yde yka, inie ylko sami nie p zybyli na ę u oczys ość, ale eż zab onili szlachcie
swych księs wach wysłania pocz ów powi alnych do W ocławia. Znamienne jednak
jes danie posłuchu ym nakazom na p zykład p zez p o es anckie yce s wo księ-
s wa nyskiego. Dalszym czynnikiem łumaczącym mniejsze ozmia y pocz ów ksią-
żęco-s anowych był oczywiście czas wojenny. Zwłaszcza yce s wo księs w iwładz w
wsąsiedz wie g anicy zRzeczpospoli ą, obawiając się pow ó nego w a gnięcia za-
ciągnię ych p zez Habsbu gów oddziałów polskich13, nie p zysłało do W ocławia
wogóle lub ylko niewielkie pocz y yce s wa14. Jednak nies awienie się we W ocła-
wiu akże posels w s anowych zk ólewskich księs w dziedzicznych ujawnia, że na-
we śląski obóz lu e ański nie zajął jednolicie a i mującego s anowiska wobec elekcji
F yde yka. We W ocławiu, powołując się na p zywilej składania hołdu lennego ylko
na e y o ium własnego księs wa, nie złożyli go bowiem F yde ykowi nie ylko e-
p ezen anci księs wa świdnicko-jawo skiego, ale akże yce s wo księs wa głogow-
skiego iopolsko- acibo skiego. Do ychczas jednak ylko wodniesieniu do pie wszego
zwymienionych księs w, podwójnego księs wa świdnicko-jawo skiego, en sposób
składania od ębnego hołdu był p ak ykowany.
Wce emonii powi ania F yde yka udno ponad o od óżnić o, co wynikało
wjego ybie z y uału i u yny akich mona szych wjazdów, od ego, co było nowe
ispecy iczne ip zygo owane ylko dla ego k óla. Wiele elemen ów deko acji o az po-
mysłów widowiskowych pop zednich wjazdów k ólewskich uży ych zos ało w1620
pow ó nie. Choć główny elemen u oczys ej op awy wyjazdu, b amę yum alną,
budowano wo yginalnym ksz ałcie, sam jej mo yw był zawsze używany p zy okazji
odwiedzin mona chów wmieście, aponad o do wzniesienia jej izdobienia wyko-
zys ano zachowane elemen y ipomysły deko acyjne zwjazdu Fe dynanda II w1617.
Należały do nich na p zykład niek ó e zwielkich igu zdobiących b amę yum-
alną, k ó e pe soni ikowały cechy, jakich pożądano we władcy lub k ó e wyob ażały
sy uacje, jakich sobie życzono zażywać pod jego panowaniem. Ich an ykizujące wy-
ob ażenia nie ylko odpowiadały smakowi es e ycznemu czasu, wk ó ym pows a-
wały, ale eż należały do ak ogólnego epe ua u ówczesnych ypów p zeds awień, iż
udno było związać je zjakimś konk e nym p og amem poli ycznym. Wś ód kilku-
mi cen niż zwiększającymi nakładami, zob. dane podawane p zez E.FINK, Geschich e des
landeshe lichen Besuche, s.68–96.
13 Szczególnie do kliwe ib u alne w a gnięcie zaciągu wojsk polskich miało miejsce właśnie
w akcie pod óży p zez F yde yka po k ajach lennych. Po odeb aniu hołdu od s anów mo-
awskich wpoczą kach lu ego 1620, k ól musiał zawiesić kon ynuowanie swej pod óży na
Śląsk na ponad dwa ygodnie zpowodu obaw p zed ponownym najazdem ych wojsk; Au-
gus MOSBACH, Wiadomości do dziejów polskich zA chiwum P owincji Szląskiej, W ocław
1860, s.274–276; Adam SZELĄGOWSKI, Śląsk iPolska wobec pows ania czeskiego, Lwów
1904, s.87–119.
14 Ch. an EICKELS, Schlesien in böhmische S ändes aa , s.341. Nie b ali udziału akże wol-
ni panowie: Pszczyny, Sei ied on P omni z, chociaż był lu e aninem o az Ka l Hannibal
on Dohna, ka olickiego wyznania pan Sycowa.
OPEN
ACCESS
gaBRIELa WąS 155
dziesięciu wy óżniano zwłaszcza cz e y igu y gigan ów, opisywanych jako Phebus
iHono o az Glo ia iThalia, k ó ym owa zyszyły wyob ażenia Me ku ego, Ma s, Ba-
chusa iCe es15. Ani zich wyob ażenia, ani zkon igu acji ich umiejscowienia niewiele
więcej daje się odczy ać poza ogólnym s wie dzeniem owy ażaniu p zez nie życzenia
wiążącego unkcjonowanie k óles wa jako mocnego pańs wa z ozkwi em ipowodze-
niem ma e ialnym jego mieszkańców. Pojawienie się na b amie yum alnej dalszych
wielkich igu ok eślonych jako Ius i ia, Libe as, Religia iSpes16, na sposób opiczny
odnosiło się nieco ba dziej bezpoś ednio do sy uacji eligijnej wpańs wie. Ale eż
same e igu y zjednej s ony umożliwiały nadaniem im óżnych sensów wzależ-
ności od in encji ich unda o ów, azd ugiej s ony p zypisane im eści symbolizo-
wały wa ości ogólnie pozy ywne ipodzielane ówcześnie wpublicznej komunikacji
p zez eli y poli yczne wszelkich odcieni wyznaniowych. Za specy icznie związane
zwyznaniem lu e ańskim izpopa ciem dla k óla kon ede acji można je było wiązać
ylko— jak wspomniano wyżej— in encyjnie. Winnych okolicznościach poli yczno-
-wyznaniowych można było p zypisać im inną eść inadać odmienną in e p e ację.
Byli ego świadomi sami zleceniodawcy wykonania b amy yum alnej ijej deko acji
w1620, ap zykładem dokonania p zez nich akiej „ ein e p e acji” znaczenia sym-
bolicznego plas ycznych deko acji była opisywana w elacjach zp zejazdu F yde yka
Ipod łukiem b amy yum alnej zawieszona am uchoma igu ka, k ó a miała wień-
czyć ko oną głowę p zejeżdżającego pod nią F yde yka. Wlu ym 1620 in e p e o-
wana ona była jako symboliczne wy ażenie w en sposób szczególnej p zychylności
eli śląskich dla p o es anckiego k óla. Była ona jednak jedynie pow ó zeniem ego
samego widowiska zwjazdu mona szego Fe dynanda II on Habsbu ga w1617 oku,
p zyjmowanego wówczas we W ocławiu już wnapię ej a mos e ze p zedpows a-
niowej, ylko że zamias nieok eślonego geniusza igu ka miała ym azem pos ać
aniołka17.
Wysoki poziom me a o yki ialego yczności wzak esie eści i o my powodo-
wał, że ówczesne p zeds awienia miały cha ak e udno czasem de iniowalnego
komunika . Odpowiednio z ozumiane mogły być ylko wkon ekście spo ządzenia
do nich konk e nego opisu. Chociaż niek ó e znich mogły by mieć nieco ba dziej
wale związane znaczenia, ale b ak badań po ównawczych nad wizualizacja poli-
yczno- eligijnych eści na e enie k ajów kon ede acji czeskiej uniemożliwia wy-
suwanie w ym zak esie ba dziej s anowczych s wie dzeń. Na w ocławskim łuku
yum alnym kon ede ację pięciu k ajów czeskich symbolizowano jako pęk pięciu
s zał, ajej zawa cie wyob ażeniem ęczy, na omias K óles wo Czeskie uwolnione
od au o y a nej władzy Habsbu gów p zeds awiano pod pos acią „nieosiodłanego
białego konia”18. Nawe dla większości współczesnych, akże dla ych, k ó zy wi ali
15 K.BRUCHMANN, Die Huldigungs ah , s.31–32; A.ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy,
s.203–218.
16 Tamże.
17 A.ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy, s.185.
18 Zw aca na o uwagę komen a z wp acy A.ŚLIWOWSKIEJ, U oczys e wjazdy, s.207, gdzie
p zy oczony zos ał we s zpoema u Sch öe a, p zy aczany ównież wp acy K.BRUCH-
MANN, Die Huldigungs ah , s.27, k ó y po słowach podziwu dla p zygo owanych deko a-
OPEN
ACCESS
156 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
adośnie F yde yka Iwe W ocławiu wlu ym 1620, wyob ażenia e spełniały aczej
olę ozdobnej o my owa zyszącej wyda zeniu niż ob azowego komunika u poli-
ycznego. Zdając sobie z ego sp awę, ówcześni p o es anccy wó cy słowa, jak Tho-
mas Sagi a ius, ek o gimnazjum św. Elżbie y, czy wspomniany Thomas Sch öe ,
pisali, iż jedną zin encji komponowania p zez nich poe yckich elacji wizy y k óla
F yde yka we W ocławiu jes wyjaśnienie sensu iznaczenia deko acji. Jednak język
poe ycki ównież nie sp zyjał uczynieniu ich zby z ozumiałymi, lecz ak samo jak
plas yczne deko acje miał na celu p zede wszys kim p zekazanie uczuć wzniosłych
wpowi aniu k óla F yde yka19. Ta niep ecyzyjność ob azu jako na zędzia komuni-
kacji miała nie ylko en aspek , że dla jego z ozumienia wymagane było zwe balizo-
wanie zawa ego wnim znaczenia, ale ównież en, że nawe słowny opis w o mie
poezji nie s awał się jasną eksplikacją jego poli ycznych eści.
Publiczną ecepcję odmienności wyznaniowej k óla wś ód śląskich lu e anów,
ak is o ną wkon ekście ozwoju sy uacji poli ycznej ak wewnę znej, jak ize-
wnę znej wK óles wie Czeskim, z udem udaje się odszukać akże w eściach
związanej zwizy ą mona chy spo ej p odukcji okolicznościowych wydawnic w,
zw. d uków ulo nych, a akże wniewydanych, zwłaszcza poe yckich, u wo ach
owa zyszących wyp awie hołdowniczej F yde yka Ina Śląsk, ok ó ych już nieco
wspomniano, a wo zone były p zez osoby wyksz ałcone, częs o sp awujące jakieś
ważne unkcje u zędowe20. Wkazaniach głównego w ocławskiego kaznodziei lu-
e ańskiego Zacha iasa He mann (1563–1637), k ó y p zemawiał za ówno wi ając
k óla na p ogu świą yni św. Elżbie y 23 lu ego, anas ępnie głosił kazanie w ym
dniu, jak iwczasie p owadzonego p zez niego k ó kiego nabożeńs wa wdniu hołdu
książą is anów śląskich 27 lu ego 1620, nie znalazły się żadne aluzje do odmienno-
ści wyznaniowej k óla21. Zain e esowanie wniekomunikowaniu in o macji na en
ema ilus uje pow a zane wź ódłach iwhis o iog a ii wyda zenie. Gdy p zybyły
w az zF yde ykiem do W ocławia Ab aham Scul e us (1566–1625), kaznodzieja k ó-
lewski, op owadzany po kościele św. Elżbie y p zez duchowieńs wo lu e ańskie,
zasuge ował, iż należałoby mu udos ępnić kazalnicę ego kościoła, o uwaga a zo-
cji, azwłaszcza b amy yum alnej, usp awiedliwiając pows anie swego u wo u napisał
„Und weiß doch nich ein jede mann/ Was diß Gebew bedeu e ”.
19 U wo y poe yckie opisujące b amę yum alną iwyjaśniające jej symboliką o np. dzieła
T. SCHRÖERA Ca men elegicum, wniemieckiej we sji wydane pod y ułem F ied-Eh en-
-Th on, Thomasa Sagi a iusa O a io His o ico-Poe ica F ide icum Regem Bohemo um […] o az
Po a Pacis augus issima F ide ico Regi Bohemiae […] czy Jacoba Ba scha OReX Magne, haVe
aC aVens aDes o […], wszys kie zos ały wydane we W ocławiu wwa sz acie ypog a icz-
nym Geo ga Baumanna w1620 oku, Ka l BRUCHMANN, Die au den e s en Au en hal des
Win e königs in B eslau bezüglichen Flugsch i en de B eslaue S ad biblio hek. Ein Bei ag zu
Quellenkunde des d eißigjäh igen K ieges, P og amm des königlichen König-Wilhelm-Gym-
nasium zu B eslau ü das Schuljah 1904/1905, B eslau 1905, s.14–16.
20 K.BRUCHMANN, Die au den e s en Au en hal , s.1–36; idem, A chi alia inedi a zu Geschi-
ch e des Win e königs, P og amm des Königlichen König-Wilhelm-Gymnasium zu B eslau
ü das Schuljah 1908/1909, B eslau 1909, s.3–16.
21 K.BRUCHMANN, Die Huldigungs ah , s.56–57, 63.
OPEN
ACCESS