Fryderyk I wobec Śląska — Śląsk wobec Fryderyka I: między prezentacją oczekiwań a realizowaną polityką

F yde yk Iwobec Śląska— Śląsk wobec F yde yka I: między p ezen acją oczekiwań a ealizowaną poli yką gab iela Wąs FREDERICK I, ELECTOR PALATINE AND SILESIA: BETWEEN EXPECTATIONS AND THE IMPLEMENTED POLICY In connec ion wi h he joining o P o es an Silesian p inces and Es a es in he Bohemian Es a es up ising in he yea 1619, his o ians ha e long deal wi h he jou ney o King F ede ick Io Wi els- bach o Silesia, whose aim was o accep a ibu e om he P inces o Silesia and he Es a es in Feb- ua y and Ma ch o 1620. Un il now, his o iog aphy has la gely ocused on he cou se o his jou - ney and he ce emony associa ed wi h he king’s ecep ion, while his pape d aws a en ion o he poli ico-legal con ex o he isi , and o he poli ical in en ions o he p i ilege o eligious eedom ha F ede ick Iissued o he Silesian Cal inis s li ing in he ci y o W oclaw, in an Impe ial Cha e o he Cal inis s da ed 5 Ma ch 1620. KEYWORDS: Silesia; Ea ly Mode n Age; Cal inism; F ied ich Io Wi elsbach (F ede ick I, Elec o Pala ine) Zwyda zeń związanych zp zys ąpieniem p o es anckich książą is anów śląskich do pows ania czeskiego w1619 oku pod óż F yde ykaI. na Śląsk celem p zyjęcia hoł- dów lennych, k ó ą k ól podjął wlu ym 1620 oku od dawna wzbudzała zain e eso- wanie his o iog a ii. Zwłaszcza u oczys y wjazd k ólewski do W ocławia 23 lu ego skupiał na sobie uwagę za ówno k onika zy1, jak ijuż kilkak o nie his o yków o az his o yków sz uki. Szczegółowo analizowano skład o szaku, złożonego zoddziałów k ólewskich o az zpocz ów książą i yce zy śląskich, a akże miejsca i o my wy- głaszanych o acji powi alnych o az dążono do us alenia i ine a ium k ólewskiego na e enie mias a2. Wmia ę dokładnie, choć jedynie na pods awie opisów li e ac- kich i ycin, z ekons uowano akże u oczys e deko acje plas yczne na p zywi anie władcy, spo ządzone na zlecenie władz W ocławia. Wś ód nich uwagę badaczy sku- piał zwłaszcza główny ich elemen , b ama ium alna w az zumieszonymi na niej alego ycznymi p zeds awieniami isen encjami3. S a ano się akże od wo zyć wy- mowę eści ikonog a icznych, zawa ych za ówno w o mach a chi ek onicznych, 1 Nikolaus POL, Jah büche de S ad B eslau V, ed. Johann Gus a Go lieb Büsching, B eslau 1824, s.186–202; F ied ich LUCAE, Schlesiens cu ieuse Denckwü digkei en ode ollkommene Ch onica on Obe und Niede -Schlesien […], F ank u an de Ode 1689, s.500–505. 2 E ich FINK, Geschich e de landeshe lichen Besuche in B eslau, B eslau 1897, s.91–99; Ka l BRUCHMANN, Die Huldigungs ah König F ied ichs I. on Böhmen (des „Win e königs“) nach Mäh en und Schlesien, B eslau 1909; Anna ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy mona sze do W ocławia wla ach 1527–1620, W ocław 2008, s.181–227. 3 Zwłaszcza wspomniane p ace K.B uchmanna o az A.Śliwowskiej. Po . akże Ch is ine an EICKELS, Schlesien im böhmischen S ändes aa (Neue Fo schungen zu schlesischen Ge- schich e 2), S u ga 1992 i eks Jany Hubko ej w ym omie. OPEN ACCESS gaBRIELa WąS 149 jak ipozos ałych ozdobach plas ycznych. P ezen owane ws e ze publicznej deko a- cje e miały unkcje komunikacyjną imożna by je ak ować jako nośniki anonsowa- nia wyb anych opcji poli ycznych. Badano akże związane z ą wizy ą mona szą wy- dawnic wa okazjonalne, k ó e najczęściej p zybie ały poe ycką o mę. Wkon ekście już p zep owadzonych badań p zedmio em niniejszego eks u nie s anie za em opis samego ad en us egis F yde yka do W ocławia, k ó y wich świe le mógłby polegać jedynie na dop acowywaniu wiedzy oszczegółach ego wyda zenia. O zymane e- zul a y badań posłużą na omias do analizy p oblemu zawa ego w y ule, skupio- nego na p óbie wyjaśnienia niek ó ych aspek ów wających wlu y ima cu 1620 oku zmagań óżnych opcji poli yczno-wyznaniowych na Śląsku. Wanalizie do ychczasowych us aleń zw acam uwagę, że ak wopisie, jak iwoce- nie znaczenia ego wyda zenia, za ówno we współczesnych mu elacjach, jak iwop acowaniach his o iog a icznych skupiano się p zede wszys kim na jego odbio- ze p zez p o es an ów śląskich. Zw acano za em uwagę, że pods awowym wy aża- nym zich s ony oczekiwaniem była ealizacja p zez k óla kon ede acji p aw wyzna- niowych u ejszych lu e anów zagwa an owanych im wliście majes a ycznym z1609 oku. Innym o ównoległym znaczeniu komunika em kie owanym do k óla wlu ym 1620 oku było p agnienie, aby dokonywało się o zzachowaniem pokoju. Dezyde- a en obecny był za ówno wsymbolach, alego iach, jak imaksymach umieszcza- nych na okazjonalnej a chi ek u ze, a akże wad esach powi alnych kie owanych do k óla. Akcen owano go ak in ensywnie, że p zek aczało o g anice oposu li e- ackiego izwyczajowego wy ażania p zekonania owa ości pokoju dla pomyślności społeczności ipańs wa, mani es owanego wpodobnych okolicznościach wobec mo- na chów wp zeszłości, anabie ało angi dezyde a u poli ycznego. To życzeniowe żą- danie pokoju p zedkładano F yde ykowi na p zekó konsekwencjom p zyjmowania go wmieście jako legalnego mona chy. Wpublicznej ecepcji niemal nieobecna była na omias podję a już p zeciwko pows ańcom inicja ywa wojenna zde onizowanego Fe dynanda II on Habsbu ga, zdecydowanego na pow o u do władzy siłą. Wop a- cowaniach nie uwypuklano eż kon eks u poli yczno-pańs wowego ej wizy y ijej znaczenia dla umocnienia śląsko-czeskiej kon ede acji. Podawano zazwyczaj wwą - pliwość sensowność wydania wielkich sum pieniędzy na ep ezen acyjny, wający kilka ygodni, pochód nowego mona chy p zez k aje swego k óles wa wokoliczno- ściach już wającej wojny. Dos zegano w ej inicja ywie ma no awienie ś odków p zez F yde yka, sp agnionego oz aczania splendo u swego k ólewskiego maje- s a u4. Jednak zjednej s ony aku a en wą ek, odnoszący się do poli ycznej jedno- ści pięciu skon ede owanych k ajów czeskich, pojawiał się wplas ycznych eściach publicznych deko acji we W ocławiu. Zd ugiej s ony dopie o odnowienie hołdów lennych p zyw acało wałość związku pańs wowego Śląska zK óles wem Czeskim ibyło ak em niezbywalnym wświe le ówczesnego p awa. Wypływała s ąd nie ylko konieczność ich złożenia, ale jak najszybszego ich dopełnienia. W ym po ównaniu 4 Rudol STANKA, Die böhmische Con öde a ionsak e on 1619, Be lin 1932, s.76–81. Zpunk u widzenia wybi nie śląskiego, po . He mann PALM, Die Con öde a ion de Schlesie mi den Böhmen im Jah e 1619 in ih en nächs en Folgen, Zei sch i des Ve eins ü Geschich e und Al e hum Schlesiens, 8, 1867, s.267–318. OPEN ACCESS 150 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 in e p e acji his o iog a icznej ip zebiegu wyda zenia wynika za em ównież wą ek ozbieżności pomiędzy samym wyda zeniem (na ile jes ono do z ekons uowania) ajego wybió czą ecepcją whis o iog a ii. W amach ego a ykułu, ze względu na niewielkie amy publikacji, podję y on zos ał jednak jedynie ma ginalnie. Z easumowany powyżej odbió wyda zenia ujmowany był wwizję his o iog a- iczną pows ania s anowego z1619–1620 jako kon lik u dla Śląska wybi nie wyzna- niowego, de e minując jednocześnie p ezen owanie opcji lu e ańskiej jako ożsamej z odzimie śląską. Sp zyjało o neu alizowaniu okoliczności, że śląskie eli y poli- yczne ws osunku do celów pows ania s anowego p zeciwko Fe dynandowiII, jego de onizacji o az elekcji F yde ykaI. on Wi elsbacha w1619 były głęboko podzie- lone p zez mo ywy wyznaniowo-poli yczne. Na uboczu z eguły badań pozos awały akże e aspek y wyda zeń, k ó e ujawniałyby, że nie był o jedynie podział bina ny, na opcję ka olicką ip o es ancką: książęco-s anowi śląscy pows ańcy p o es anccy byli bowiem jeszcze podzieleni na pa ię lu e ańską ikalwińską. Nie był o ylko wewną zp o es ancki podział kon esyjny, ale miał on akże znaczące kono acje poli yczne iodniesienia do będącego in s a u nascendi us oju s anowego pańs wa czeskiego. Wś ód członków s anów śląskich, posiadających w óżnym s opieniu up awnienia do udziału wżyciu poli yczno-publicznym, jak się wydaje, na pods awie jednak jedynie szacunkowym, liczbowo zdecydowanie dominowali lu e anie. Jed- nak wymienione zy kie unki wyznaniowe na Śląsku były p zed wybuchem wojny zydzies ole niej iwpie wszym jej ok esie niemal ównomie nie ep ezen owane wś ód ścisłych eli poli ycznych k aju, książą śląskich, zasiadających imających głos wi ylny wpie wszej ku ii sejmu śląskiego. W akcie opisywanych wyda zeń ka o- likami byli zej książę a: książę-biskup Ka ol on Habsbu g, władca nysko-o mu- chowsko-g odkowski, książę opawski Ka ol on Liech ens ein o az książę cieszyński F yde yk Wilhelm zdynas ii Pias ów. Kalwinizm ep ezen owany był ównież p zez zech książą : księcia b zeskiego, Jana Ch ys iana ijego b a a, księcia legnickiego, Je zego Rudol a o az księcia ka niowskiego Jana Je zego on Hohenzolle na. Lu e- anów wś ód książą było na omias ylko dwóch. Byli nimi książę Hen yk Wacław bie u owsko-oleśnicki ijego b a Ka ol F yde yk oleśnicki, zdynas ii Podieb adów. Do okoliczności, że k ól kon ede acji czeskiej F yde yk Ibył wp awdzie p o e- s an em, ale kalwińskiego wyznania, p zykładano whis o iog a ii znacznie mniej uwagi. Kalwinizm k óla ozpa ywano p zede wszys kim jako czynnik owadze ogólnopańs wowej, k ó y miał międzyna odowe konsekwencje dla nega ywnego us osunkowania się do czeskiego pows ania s anowego iodmowy współp acy zkon ede acją niemal wszys kich liczących się, nieka olickich sił poli ycznych wCesa s wie iogólniej wEu opie Zachodniej5. Znacznie mniej zw acano uwagi na k ólewski kalwinizm jako na zagadnienie ważące akże bezpoś ednio na sp awach śląskich. Wkon ekście wizy y k óla F yde yka Iwe W ocławiu późną zimą 1620 ani w elacjach k onika skich, ani wpóźniejszych op acowaniach— choć jak się wydaje z óżnych powodów— nie p zywiązywano do ego aspek u nowej władzy k ólew- skiej szczególniejszego znaczenia. 5 Mo i z RITTER, Deu sche Geschich e im Zei al e de Gegen e o ma ion und des D eißigjäh i- gen K ieges (1555–1648) III, S u ga — Be lin 1908, s.66–73. OPEN ACCESS gaBRIELa WąS 151 W en sposób kluczowe wyda zenie zzak esu wyznaniowej poli yki F yde ykaI. na Śląsku— wydanie p zez niego p awa wolności wyznaniowej dla kalwinis ów śląskich na e enie W ocławia, czyli lis u majes a ycznego zdnia 5 ma ca 16206— wp awdzie odno owywano whis o iog a ii, ale ak owano epizodycznie iwa ościo- wano jako zda zenie ma ginalne. Ak en pos zegano eż zazwyczaj wka ego iach nielegalności, wczym pow a zano a gumen lu e anów śląskich z am ych czasów. Uważano, że zap zysięgając 27 lu ego 1620 wce emonii hołdowniczej śląski lis ma- jes a yczny z1609, k ól F yde yk nie miał p awa do nadania kalwinis om wolności kul u. Jednocześnie banalizowano o zda zenie— oewiden nie poli ycznym wymia- ze— komen a zem, że nie p zyspo zyło ono k ólowi sympa ii lu e anów śląskich. Nadawano mu cha ak e spon anicznego iemocjonalnego działania mona chy na zecz współwyznawców, nie pos zegając ogłoszenia ego ak u wka ego iach czyn- nika s e ującego poli yką k ólewską na Śląsku.7 Dla po wie dzenia akiej in e p e- acji powoływano się na okoliczność, że k ól wydał en ak os a niego dnia poby u hołdowniczego, uż p zed wyjazdem zW ocławia, jakby na ma ginesie głównych sp aw, k ó ych p zep owadzeniu służył jego poby na Śląsku iwe W ocławiu. Nie dos zega się eż sze zej p oblemu dążenia do ównoup awnienia p awno-wyznanio- wego kalwinis ów p zez F yde yka na Śląsku wpe spek ywie jego poli yki ogólno- pańs wowej. Ap zecież swe działania dop owadzające do— og aniczonej wp awdzie e y o ialnie, ale pełnej na e enie W ocławia— wolności wyznania ikul u kalwini- s ycznego, co wy aźnie wliście majes a ycznym z16208 zos ało zapisane, legalizował 6 Biblio eka Uniwe sycka we W ocławiu, Oddział Rękopisów, Biblio eka Rehdige a, sygna- u a R 651: E angelische Gemeinde B eslau. Bi sch i en und Bescheide in Sachen de e angelisch- e o mie en Gemeinde zu B eslau, An die zu Böhaimb Kön[igliche] M[ajes- ä ] König F ide icum Supplica ion, [dalej: BUW , sygn. 651], k. 6 : „De Augsbu gischen Con eßion in ih em ech en o s and , unnd wie die on den E angelischen Chu und Fu s en e läu e unnd e klä e wo den nich zuewiede , insonde hei abe mi de Bö- haimbischen Con eßion alle dings eins immbig”. Lo ha NOACK, Bi sch i en und Beschei- de in Sachen de e angelisch- e o mie en Gemeinde zu B eslu (W ocław) aus dem Jah e 1620. Ein Bei ag zu Geschich e de e o mie en Kon ession, Ge manica W a isla iensia. Mik o i- sche 1989, 7, s.117–174; Gab iela WĄS, Re o macja iwładza. Re o my ch ześcijańs wa wnu cie e o macji aspo y owładzę na Śląsku wXVI ipie wszym dwudzies oleciu XVII wieku, K aków 2017, s.219–275. 7 Michael MORGENBESSER, Geschich e Schlesiens. Ein Handbuch, B eslau 1835, s.269–270; Ka l Adol MENZEL, Neue e Geschich e de Deu schen sei de Re o ma ion III, B eslau 1854, s.391; Ch is ine an EICKELS, Schlesien in böhmische S ändes aa . Vo ausse zungen und Ve - lau de böhmischen Re olu ion on 1618 in Schlesien, S u ga 1992, s.355–356. K.BRUCH- MANN, Die Huldigungs ah , s.87; Geo g JAECKEL, Die s aa s ech liche G undlagen des Kamp es de e angelischen Schlesie um ih e Religions eihei , in: Jah buch ü schlesische Ki - chengeschich e, s.63–64; B ennan C.PURSELL, The Win e king. F ede ick Vo Pala ina and he Coming o he Thi y Yea sʼ Wa , Alde sho 2003, s.99–100. 8 BUW , sygn. 651, k. 10 –15 ; F ied ich LUCAE, Schlesiens cu ieuse Denckwü digkei en, s.503–505; He mann PALM (Hg.), Ac a Publica. Ve handlungen und Co espondenzen de schlesischen Fü s en und S ände, Jah gang 1620, B eslau 1872, s.56–58. OPEN ACCESS 152 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 k ól na pods awie ak u kon ede acji, kons y ucyjnego ak u pańs wa czeskiego9 pod- pisanego p zez książę a is any śląskie wlipcu 161910. Tymczasem na le ego, jak p zeds awia okoliczności wydania p zywileju dla kalwinis ów śląskich z1620 his o iog a ia, wyda zenie o wydaje się mało niez o- zumiałe. P zyczyn b aku zadawalającej in e p e acji ej k ólewskiej inicja ywy można by doszukiwać się wskupieniu uwagi, ak współczesnych, jak ihis o yków, jak zaznaczono, wyłącznie na eściach p zekazywanych k ólowi p zez lu e anów śląskich inie p zykładaniu wagi do ych, k ó e były zkolei komunikowane p zez samego k óla ani p zez inne g upy wyznaniowe. In e p e acje his o iog a iczne ej p oblema yki sp awiają w ażenie naśladowania p zez his o iog a ów sposobu po- s ępowania śląskich lu e anów zepoki, polegającej na p zemilczaniu odmienności wyznaniowej k óla. Dominującemu, lu e ańskiemu, nu owi his o iog a icznemu zależało na s wo zeniu wizji p zeszłości, wk ó ej wys ępowała jedność celów po- li ycznych zwyznaniowymi: mo ywem p zys ąpienia książą is anów śląskich do pows ania iżądania uznania ich udziału we władzy pańs wowej miała być ob ona wyznania lu e ańskiego. W eściach komunikowanych na omias p zez śląskich p o es an ów wi ających k óla we W ocławiu w1620, zdominowanych p zez opcję lu e ańską, p awdopodobnie nie odnoszono się do kwes ii inności wyznania k ó- lewskiego ogólnie z akiego powodu, że oznaczałoby o wp owadzanie do dysku su publicznego ema u kon lik ogennego miedzy lu e anami ikalwinis ami. Mogło o zakwes ionować sensowność do ychczasowej pows ańczej poli yki p o es anckich książą is anów śląskich, anawe dop owadzić do o wa ego ijawnego, być może p owadzącego do wewnę znego ozłamu, kon lik u między większością lu e ańską ik ólem-kalwinis ą i o wwa unkach wojny. T eści, k ó e władze W ocławia jako odpowiedzialne za u oczys ą op awę wjazdu k óla p ezen owały wp zygo owanych deko acjach, miały cechy pozo owania no - malności isymulowanie, iż odbywa się właśnie adycyjna ad en us egis. Wpublicz- nym p zekazie niemal nieobecne były wą ki związane oak ualnych d ama ycznych okolicznościach, wjakich znalazło się pańs wo od podjęcia decyzji opows aniu s anów. Ani de onizacja do ychczasowego k óla Fe dynanda II, ani jego oska że- nia nieka olickich s anów pańs wa obun wobec legalnej władzy, ani decyzje poli- yczne obecnego ządu, k ó e już dop owadziły do ozpoczęcia wojny, nie znalazły odzwie ciedlenia wkomunikacji publicznej wczasie wizy y F yde ykaI.Czy b ak publicznych odniesień do nadzwyczajnej sy uacji poli ycznej pańs wa iwyją kowości s a usu F yde yka jako k óla czeskiego można in e p e ować akże jako pewnego o- 9 Ja osla PÁNEK, Us awy k ajowe wkon ekście zmian kons y ucyjnych wEu opie Ś odkowej wXVI ina począ ku XVII wieku, in: Tenże, Czechy aPolska na p ogu czasów nowoży nych, To- uń 2014, s.187–200; TENŻE, S aa sbildung in eine übe s aa lichen Mona chie: De Fall Böh- men, in: Wol gang E.J.Webe (ed.), De ühmode ne S aa in Os zen aleu opa I, Augs- bu g 1999, s.88–102; Win ied BECKER, S ändes aa und Kon essionsbildung am Beispiel de böhmischen Kon öde a ionsak e on 1619, in: Die e Alb ech u. a. (ed.), Poli ik und Kon es- sion. Fes sch i ü Kon ad Repgen zum 60.Gebu s ag, Be lin 1983, s.77–99. 10 He mann PALM (ed.), Ac a Publica. Ve handlungen und Co espondenzen de schlesischen Fü - s en und S ände, Jah gang 1619, B eslau 1869, s.367–385. OPEN ACCESS gaBRIELa WąS 153 dzaju eze wę władz miejskich wobec nowego władcy? Może było o ep ezen owanie p zez nią pos awy życzeniowej, anawe ine cyjnej, wk ó ej unikano we balizowa- nia sp aw udnych. Wwe sach ułożonych p zez Thomasa Sch öe a, dok o a p awa iówczesnego ławnika w ocławskiego, człowieka za em za ówno wyksz ałconego, jak izaangażowanego wsp awowanie władzy, k ó y spo ządził poe yzujące opisy wizy y k óla F yde yka Iwe W ocławiu, b zmi nieco niepokojąca, ale cha ak e ys yczna dla dominującej wówczas pos awy śląskich p o es an ów, nu a zby niego op ymizmu: „Tak więc, gdy gospoda z ko onę o zymał, Słońce świeci mu bez żadnej obawy, gdyż nawałnica p zeminęła”11. Po ównanie do ychczasowych u oczys ych wyjazdów mona szych do W ocławia dla odeb ania hołdu książą is anów śląskich (dla p zej zys ości wywodu odwołano się jedynie do zech wjazdów mona chów wok esie p zed 1620, czyli p zybycia wcelach odeb ania hołdu do W ocławia k ólów czeskich Rudol a II, Macieja iFe - dynandaII) zwjazdem F yde yka ujawnia, że p zebieg u oczys ości wzwiązku zpoby em ego os a niego władcy wy óżniały p zede wszys kim dwie okoliczności: powszechny adosny nas ój wi ających iinna op awa kościelna ej u oczys ości. Wukon en owaniu okazywanym F yde ykowi p zez mieszczańs wo w ocławskie, była p zede wszys kim sympa ia do k óla ak owanego wka ego iach an agoni- s y ka olickich dążności kon e o macyjnych. Radosny nas ój wś ód książą ipo- sels w yce skich miał ponad o i en aspek , że do W ocławia dla złożenia hołdu p zybyli ylko ci, k ó zy byli poli ycznymi zwolennikami nowego k óla. P zes ze- nią eligijnych u oczys ości p zywi ania k óla wdniu 23 lu ego 1620 wmieście s ał się kościół św. Elżbie y, ajego lu e ańskie duchowieńs wo celeb owało związane z ym nabożeńs wo. Odbie ało za em ono e unkcje duchowieńs wu ka olickiemu, k ó e pop zednio dokonywało kościelnego powi ania p zybywających mona chów wka ed ze św. Jana. W en sposób wkomunikacji symboliczno-kościelnej nie ylko ma ginalizowano ka olicyzm, ale akże p zez p zeniesienie powi ania k ólewskiego do miejskie a y ósł p es iż mias a ijego Kościoła lu e ańskiego, co woczywis y sposób jeszcze podnosiło pozy ywną a mos e ę wś ód mieszczańs wa wzwiązku zpoby em F yde ykaI. Po ównanie ozmia ów iliczby o szaków, ujawnia za azem, że pocz y książęce is anowe wchodzące wskład pochodu powi alnego p zy wjeździe do W ocławia k ólów Rudol a w1577 iMacieja w1611, znacznie p zewyższały swą liczebnością e, k ó e wzięły udział wo icjalnym wjeździe do mias a k óla F yde yka12. Częściowo 11 Za: A.ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy mona sze, s.209. 12 A.ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy mona sze, s.90, 112, 200. P zy wjeździe Rudol a licz- ba koni wo szakach śląskich miała wynosić 2073 o az 660 wo szaku władcy, czyli azem 2733; wpowi aniu Macieja wo szaku wzięło na omias udział 4582 jeźdźców. Odnośnie do wjazdu Fe dynanda II w1617 nieznana jes liczba całkowi a konnego pochodu, podana zos ała ylko liczba o szaków śląskich, k ó a wynosiła 1000 koni, acały pochód miał wy- nieść 1278 jeźdźców. P zybycie Fe dynanda II miało eż ochę mniejszą angę, był o bo- wiem hołd składany nas ępcy za życia jeszcze obecnie panującego k óla. Także sumy pie- niędzy wydawane p zez adę miejską na deko ację mias a zwiększały się sys ema ycznie p zy okazji każdego zwjazdów, ale p awdopodobnie było o związane ba dziej ze zmiana- OPEN ACCESS 154 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 powody były oczywis e. Ka oliccy książę a iczęść wolnych panów s anowych nie ylko nie uznali decyzji kon ede a ów wzak esie de onizacji Fe dynanda ielekcji F yde yka, inie ylko sami nie p zybyli na ę u oczys ość, ale eż zab onili szlachcie swych księs wach wysłania pocz ów powi alnych do W ocławia. Znamienne jednak jes danie posłuchu ym nakazom na p zykład p zez p o es anckie yce s wo księ- s wa nyskiego. Dalszym czynnikiem łumaczącym mniejsze ozmia y pocz ów ksią- żęco-s anowych był oczywiście czas wojenny. Zwłaszcza yce s wo księs w iwładz w wsąsiedz wie g anicy zRzeczpospoli ą, obawiając się pow ó nego w a gnięcia za- ciągnię ych p zez Habsbu gów oddziałów polskich13, nie p zysłało do W ocławia wogóle lub ylko niewielkie pocz y yce s wa14. Jednak nies awienie się we W ocła- wiu akże posels w s anowych zk ólewskich księs w dziedzicznych ujawnia, że na- we śląski obóz lu e ański nie zajął jednolicie a i mującego s anowiska wobec elekcji F yde yka. We W ocławiu, powołując się na p zywilej składania hołdu lennego ylko na e y o ium własnego księs wa, nie złożyli go bowiem F yde ykowi nie ylko e- p ezen anci księs wa świdnicko-jawo skiego, ale akże yce s wo księs wa głogow- skiego iopolsko- acibo skiego. Do ychczas jednak ylko wodniesieniu do pie wszego zwymienionych księs w, podwójnego księs wa świdnicko-jawo skiego, en sposób składania od ębnego hołdu był p ak ykowany. Wce emonii powi ania F yde yka udno ponad o od óżnić o, co wynikało wjego ybie z y uału i u yny akich mona szych wjazdów, od ego, co było nowe ispecy iczne ip zygo owane ylko dla ego k óla. Wiele elemen ów deko acji o az po- mysłów widowiskowych pop zednich wjazdów k ólewskich uży ych zos ało w1620 pow ó nie. Choć główny elemen u oczys ej op awy wyjazdu, b amę yum alną, budowano wo yginalnym ksz ałcie, sam jej mo yw był zawsze używany p zy okazji odwiedzin mona chów wmieście, aponad o do wzniesienia jej izdobienia wyko- zys ano zachowane elemen y ipomysły deko acyjne zwjazdu Fe dynanda II w1617. Należały do nich na p zykład niek ó e zwielkich igu zdobiących b amę yum- alną, k ó e pe soni ikowały cechy, jakich pożądano we władcy lub k ó e wyob ażały sy uacje, jakich sobie życzono zażywać pod jego panowaniem. Ich an ykizujące wy- ob ażenia nie ylko odpowiadały smakowi es e ycznemu czasu, wk ó ym pows a- wały, ale eż należały do ak ogólnego epe ua u ówczesnych ypów p zeds awień, iż udno było związać je zjakimś konk e nym p og amem poli ycznym. Wś ód kilku- mi cen niż zwiększającymi nakładami, zob. dane podawane p zez E.FINK, Geschich e des landeshe lichen Besuche, s.68–96. 13 Szczególnie do kliwe ib u alne w a gnięcie zaciągu wojsk polskich miało miejsce właśnie w akcie pod óży p zez F yde yka po k ajach lennych. Po odeb aniu hołdu od s anów mo- awskich wpoczą kach lu ego 1620, k ól musiał zawiesić kon ynuowanie swej pod óży na Śląsk na ponad dwa ygodnie zpowodu obaw p zed ponownym najazdem ych wojsk; Au- gus MOSBACH, Wiadomości do dziejów polskich zA chiwum P owincji Szląskiej, W ocław 1860, s.274–276; Adam SZELĄGOWSKI, Śląsk iPolska wobec pows ania czeskiego, Lwów 1904, s.87–119. 14 Ch. an EICKELS, Schlesien in böhmische S ändes aa , s.341. Nie b ali udziału akże wol- ni panowie: Pszczyny, Sei ied on P omni z, chociaż był lu e aninem o az Ka l Hannibal on Dohna, ka olickiego wyznania pan Sycowa. OPEN ACCESS gaBRIELa WąS 155 dziesięciu wy óżniano zwłaszcza cz e y igu y gigan ów, opisywanych jako Phebus iHono o az Glo ia iThalia, k ó ym owa zyszyły wyob ażenia Me ku ego, Ma s, Ba- chusa iCe es15. Ani zich wyob ażenia, ani zkon igu acji ich umiejscowienia niewiele więcej daje się odczy ać poza ogólnym s wie dzeniem owy ażaniu p zez nie życzenia wiążącego unkcjonowanie k óles wa jako mocnego pańs wa z ozkwi em ipowodze- niem ma e ialnym jego mieszkańców. Pojawienie się na b amie yum alnej dalszych wielkich igu ok eślonych jako Ius i ia, Libe as, Religia iSpes16, na sposób opiczny odnosiło się nieco ba dziej bezpoś ednio do sy uacji eligijnej wpańs wie. Ale eż same e igu y zjednej s ony umożliwiały nadaniem im óżnych sensów wzależ- ności od in encji ich unda o ów, azd ugiej s ony p zypisane im eści symbolizo- wały wa ości ogólnie pozy ywne ipodzielane ówcześnie wpublicznej komunikacji p zez eli y poli yczne wszelkich odcieni wyznaniowych. Za specy icznie związane zwyznaniem lu e ańskim izpopa ciem dla k óla kon ede acji można je było wiązać ylko— jak wspomniano wyżej— in encyjnie. Winnych okolicznościach poli yczno- -wyznaniowych można było p zypisać im inną eść inadać odmienną in e p e ację. Byli ego świadomi sami zleceniodawcy wykonania b amy yum alnej ijej deko acji w1620, ap zykładem dokonania p zez nich akiej „ ein e p e acji” znaczenia sym- bolicznego plas ycznych deko acji była opisywana w elacjach zp zejazdu F yde yka Ipod łukiem b amy yum alnej zawieszona am uchoma igu ka, k ó a miała wień- czyć ko oną głowę p zejeżdżającego pod nią F yde yka. Wlu ym 1620 in e p e o- wana ona była jako symboliczne wy ażenie w en sposób szczególnej p zychylności eli śląskich dla p o es anckiego k óla. Była ona jednak jedynie pow ó zeniem ego samego widowiska zwjazdu mona szego Fe dynanda II on Habsbu ga w1617 oku, p zyjmowanego wówczas we W ocławiu już wnapię ej a mos e ze p zedpows a- niowej, ylko że zamias nieok eślonego geniusza igu ka miała ym azem pos ać aniołka17. Wysoki poziom me a o yki ialego yczności wzak esie eści i o my powodo- wał, że ówczesne p zeds awienia miały cha ak e udno czasem de iniowalnego komunika . Odpowiednio z ozumiane mogły być ylko wkon ekście spo ządzenia do nich konk e nego opisu. Chociaż niek ó e znich mogły by mieć nieco ba dziej wale związane znaczenia, ale b ak badań po ównawczych nad wizualizacja poli- yczno- eligijnych eści na e enie k ajów kon ede acji czeskiej uniemożliwia wy- suwanie w ym zak esie ba dziej s anowczych s wie dzeń. Na w ocławskim łuku yum alnym kon ede ację pięciu k ajów czeskich symbolizowano jako pęk pięciu s zał, ajej zawa cie wyob ażeniem ęczy, na omias K óles wo Czeskie uwolnione od au o y a nej władzy Habsbu gów p zeds awiano pod pos acią „nieosiodłanego białego konia”18. Nawe dla większości współczesnych, akże dla ych, k ó zy wi ali 15 K.BRUCHMANN, Die Huldigungs ah , s.31–32; A.ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy, s.203–218. 16 Tamże. 17 A.ŚLIWOWSKA, U oczys e wjazdy, s.185. 18 Zw aca na o uwagę komen a z wp acy A.ŚLIWOWSKIEJ, U oczys e wjazdy, s.207, gdzie p zy oczony zos ał we s zpoema u Sch öe a, p zy aczany ównież wp acy K.BRUCH- MANN, Die Huldigungs ah , s.27, k ó y po słowach podziwu dla p zygo owanych deko a- OPEN ACCESS 156 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019 adośnie F yde yka Iwe W ocławiu wlu ym 1620, wyob ażenia e spełniały aczej olę ozdobnej o my owa zyszącej wyda zeniu niż ob azowego komunika u poli- ycznego. Zdając sobie z ego sp awę, ówcześni p o es anccy wó cy słowa, jak Tho- mas Sagi a ius, ek o gimnazjum św. Elżbie y, czy wspomniany Thomas Sch öe , pisali, iż jedną zin encji komponowania p zez nich poe yckich elacji wizy y k óla F yde yka we W ocławiu jes wyjaśnienie sensu iznaczenia deko acji. Jednak język poe ycki ównież nie sp zyjał uczynieniu ich zby z ozumiałymi, lecz ak samo jak plas yczne deko acje miał na celu p zede wszys kim p zekazanie uczuć wzniosłych wpowi aniu k óla F yde yka19. Ta niep ecyzyjność ob azu jako na zędzia komuni- kacji miała nie ylko en aspek , że dla jego z ozumienia wymagane było zwe balizo- wanie zawa ego wnim znaczenia, ale ównież en, że nawe słowny opis w o mie poezji nie s awał się jasną eksplikacją jego poli ycznych eści. Publiczną ecepcję odmienności wyznaniowej k óla wś ód śląskich lu e anów, ak is o ną wkon ekście ozwoju sy uacji poli ycznej ak wewnę znej, jak ize- wnę znej wK óles wie Czeskim, z udem udaje się odszukać akże w eściach związanej zwizy ą mona chy spo ej p odukcji okolicznościowych wydawnic w, zw. d uków ulo nych, a akże wniewydanych, zwłaszcza poe yckich, u wo ach owa zyszących wyp awie hołdowniczej F yde yka Ina Śląsk, ok ó ych już nieco wspomniano, a wo zone były p zez osoby wyksz ałcone, częs o sp awujące jakieś ważne unkcje u zędowe20. Wkazaniach głównego w ocławskiego kaznodziei lu- e ańskiego Zacha iasa He mann (1563–1637), k ó y p zemawiał za ówno wi ając k óla na p ogu świą yni św. Elżbie y 23 lu ego, anas ępnie głosił kazanie w ym dniu, jak iwczasie p owadzonego p zez niego k ó kiego nabożeńs wa wdniu hołdu książą is anów śląskich 27 lu ego 1620, nie znalazły się żadne aluzje do odmienno- ści wyznaniowej k óla21. Zain e esowanie wniekomunikowaniu in o macji na en ema ilus uje pow a zane wź ódłach iwhis o iog a ii wyda zenie. Gdy p zybyły w az zF yde ykiem do W ocławia Ab aham Scul e us (1566–1625), kaznodzieja k ó- lewski, op owadzany po kościele św. Elżbie y p zez duchowieńs wo lu e ańskie, zasuge ował, iż należałoby mu udos ępnić kazalnicę ego kościoła, o uwaga a zo- cji, azwłaszcza b amy yum alnej, usp awiedliwiając pows anie swego u wo u napisał „Und weiß doch nich ein jede mann/ Was diß Gebew bedeu e ”. 19 U wo y poe yckie opisujące b amę yum alną iwyjaśniające jej symboliką o np. dzieła T. SCHRÖERA Ca men elegicum, wniemieckiej we sji wydane pod y ułem F ied-Eh en- -Th on, Thomasa Sagi a iusa O a io His o ico-Poe ica F ide icum Regem Bohemo um […] o az Po a Pacis augus issima F ide ico Regi Bohemiae […] czy Jacoba Ba scha OReX Magne, haVe aC aVens aDes o […], wszys kie zos ały wydane we W ocławiu wwa sz acie ypog a icz- nym Geo ga Baumanna w1620 oku, Ka l BRUCHMANN, Die au den e s en Au en hal des Win e königs in B eslau bezüglichen Flugsch i en de B eslaue S ad biblio hek. Ein Bei ag zu Quellenkunde des d eißigjäh igen K ieges, P og amm des königlichen König-Wilhelm-Gym- nasium zu B eslau ü das Schuljah 1904/1905, B eslau 1905, s.14–16. 20 K.BRUCHMANN, Die au den e s en Au en hal , s.1–36; idem, A chi alia inedi a zu Geschi- ch e des Win e königs, P og amm des Königlichen König-Wilhelm-Gymnasium zu B eslau ü das Schuljah 1908/1909, B eslau 1909, s.3–16. 21 K.BRUCHMANN, Die Huldigungs ah , s.56–57, 63. OPEN ACCESS