„… aby ná odo é naši ješ ě oho dočěkali,
abychom Čecho é, Mo a ané aSlezáci byli…”.
Eli y poli yczne K óles wa Czeskiego wobec
Śląska iŚlązaków w pie wszej połowie XVI wieku
Bogusław czechowicz
[MAY OUR NATIONS SEE IT PASS THAT WE BE CZECHS, MORAVIANS AND SILESIANS].
POLITICAL ELITES OF THE KINGDOM OF BOHEMIA IN RELATION TO SILESIA
AND THE SILESIANS IN THE FIRST HALF OF THE 16TH CENTURY
The pape deals wi h some inhe i ed ai s in he ela ionship be ween he bu eauc a ic eli e o he
Kingdom o Bohemia and Silesia. One o he endencies was an emphasis on p ese ing he in eg-
i y o he C own o he Kingdom o Bohemia, especially a he ime o almos pe manen absence
o kings om he coun y ( his mainly conce ns he go e nmen s o bo h Jagiellonian kings). How-
e e , he nobles o Bohemia also looked a e hei own in e es s, and Silesia was o hem aspace
whe e hey engaged in p ope y specula ion. They also app oached he Silesian p inces expedien ly.
On he one hand, hey ied o limi hei powe posi ions; on he o he , hey endea ou ed o enlis
hei suppo in o de o a ain hei pa icula objec i es. Bu hey did no succeed in domina ing
poli ical li e in Silesia o he ex en hey had succeeded in he case o Mo a ia and he wo Lusa ias.
KEYWORDS:
C own o he Kingdom o Bohemia; Bohemia; Silesia; Es a es mona chy; cen alism; sepa a ism
Pie wsze skoja zenie, jakie pojawia się w związku z y ułem ego a ykułu do yczyć
może dwóch zda zeń wielok o nie podejmowanych w his o iog a ii. Up ogu wy-
b anego ok esu jako momen kluczowy dla elacji Śląska zp askim cen um poli-
ycznym sy uuje się ak zwany układ Alb ech a zKolo a z1504 oku, egulujący
p zede wszys kim wzajemne s osunki czynników świeckich ikościelnych1. Uk esu
wskazanego półwiecza bez wą pienia najważniejszym wyda zeniem jes bun s a-
nów czeskich p zeciw k ólowi Fe dynandowi Ii eakcja na niego czynników Śląskich,
względnie— śląskie echa ego wyda zenia2. Chciałbym jednak odejść od ych wielo-
1 We ne LAUG, De Kolow a ische Vo ag on 1504, sein Wo lau und seine Auswi kungen, A -
chi ü schlesische Ki chengeschich e 56, 1977, s.37–56; Kazimie z DOLA, Biskup Jan IV
Ro h. Rys osobowości w kon ekście spo ów kościelnych w diecezji, in: K ys yn Ma wijowski (ed.),
Ludzie Kościoła ka olickiego na Ziemi Śląskiej, W ocław 1994, s.44–45.
2 Os a nio na ema p ezen owany w każdej syn ezie dziejów Śląska pisał Pe VOREL,
Polska iksiążę a śląscy w ok esie wojny szmalkaldzkiej w cesa s wie w la ach 1546–1547, in:
Tomasz Ciesielski— Wojciech Iwańczak (edd.), Czechy iPolska między Wschodem
iZachodem— ś edniowiecze iwczesna epoka nowoży na, Wa szawa— Belle i e-su -
-Allie 2016, s.227–236; aspek czeski wyakcen ował: Ja osla PÁNEK, S a o ská opo-
zice ajejí zápas sHabsbu ky. Kpoli ické k izi eudální řídy předběloho ském českém s á ě,
P aha 1982.
OPEN
ACCESS
BOguSłaW cZEcHOWIcZ 101
k o nie już analizowanych zda zeń isięgnąć po mniej znane ź ódła imniej ekspo-
nowane w his o iog a ii epizody, po o, by w opa ciu onie naświe lić pewien p oces
zde iniowany p zez Joachima Bahlckego jako „ egionalizm icen alizm w opozycji”3.
Punk em wyjścia niech będzie za em kwe enda a chiwalna, ale nie moja, lecz
kwe enda s anów śląskich, jaką chciały one p zep owadzić w czeskim a chiwum ko-
onnym w 1499 oku, do ego kwe enda nieudana. O óż w dniu 30 s ycznia 1499 oku
zeb ał się we W ocławiu sejm, k ó ego uczes nicy ponowili pod ad esem kilku naj-
wyższych czeskich u zędników k ólewskich swoją p ośbę owyszukanie na Ka lš ej-
nie iudos ępnienie p zeds awicielom Śląska p zywilejów do yczących nadod zań-
skiego k aju. Pod lis em podpisali się biskup w ocławski o az książę a Kazimie z II
cieszyński iKa ol Mins e be ski (ziębicko-oleśnicki). Nie wiemy, kiedy wys osowano
pie wszy lis w ej sp awie, ale jes ba dzo p awdopodobne, że s ało się o uż po wy-
daniu k ólewskiego p zywileju zlis opada pop zedniego oku, znanego jako wielki
p zywilej dla Śląska. Być może chciano dop owadzić do jego konk e yzacji, „pod-
łączając” pod niego czy może pod jakąś jego ozsze zoną kon i mację szczegółowy
zes aw p aw, swobód iwolności kons y uujących życie poli yczne ikwes ie p awne
wksięs wach śląskich. Tego jednak nie wiemy. Nieda owana odpowiedź, jaka nade-
szła zP agi, mówiła o ym, że poszukiwania akie mogą być p owadzone ylko na po-
lecenie k óla albo gdyby ego wymagało dob o Ko ony: „Neb na Ka lš eině zlehkých
příčin nebýwá hledáno, než oliko kdyžby JKM ozkazá i áčil, anebo že by oho p o
dob é ko uny é o znameni á po řeba była”4. Ciągu dalszego ej sp awy nie znamy, ale
daje ona ciekawy wgląd w elacje między s anami Śląska au zędnikami k ólewskimi
w P adze, k ó zy— acz up zejmie— wy aźnie dawali Ślązakom do z ozumienia, że
nie są w zasadzie u zędnikami s anów Ko ony, ale k óla i ylko jego polecenie będą
espek ować. Oni eż zdecydują o ym, co jes sp awą ważną dla Ko ony (aw edy po-
3 Joachim BAHLCKE, Regionalismus und S aa sin eg a ion in Wide s ei . Die Lände de Böh-
mischen K one in e s en Jah hunde de Habsbu ge he scha (1526–1619), München 1994;
s a sze czeskie p ace na ogół cechował bohemocen yzm (np. Jose MACEK, Jagellonský
ĕk českých zemích I–II, P aha 2001; Václa BŮŽEK— Jose HRDLIČKA— Pa el KRÁL—
Zdeňek VYBÍRAL, Věk u ozených. Šlech a českých zemích na p ahu no o ěku, P aha— Li o-
myšl 2002), zczasem p zełamywany (np. Pe ČORNEJ— Milena BARTLOVÁ, Velké ději-
ny zemí Ko uny České VI: 1437–1526, P aha— Li omyšl 2007; Pe VOREL, Velké dějiny zemí
Ko uny české VII: 1526–1618, P aha— Li omyšl 2005), choć nie b ak dokonań epigońskich
(np. Pa lína CERMANOVÁ— Robe NOVOTNÝ— Pa el SOUKUP (edd.), Husi ské s o-
le í, [P aha 2014], za zu en nie do yczy wszys kich au o ów ego op acowania)
4 F an išek PALACKÝ (ed.), A chi český čili s a é písemné pamá ky české imo a ské seb ané za -
chi ů domácích acizích V[dále jen AČ], P aha 1862, s.492–493, n 61; eges : Colma GRÜN-
HAGEN— He mann MARKGRAF (edd.), Lehns- und Besi zu kunden Schlesiens und seine
einzelnen Fü s en hüme im Mi elal e I, Leipzig 1881, s.53, n 30; po . eż F an išek DVOR-
SKÝ (ed.), A chi český XVI: Dopisy Viléma zPe nš ejna 1480–1520. Lis inář Viléma zPe n-
š ejna 1304–1501, P aha 1897, s.28, n 50; oKazimie zu II os a nio Da id PINDUR, Książę
czasów p zełomu. Kazimie z II cieszyński (1477–1528) ijego władz wo, W ocław 2010; oKa-
olu I: B.CZECHOWICZ (ed.), Mone y— zamek— nag obek. Książę Ka ol IzPodieb adów
(1476–1536) między dziedzic wem p zodków adokonaniami po omków, Če ený Kos elec—
W ocław 2015.
OPEN
ACCESS
102 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
szukiwania dokumen ów wd ożą), aco nie. Może była w ym eakcja na k ólewski
p zywilej sp zed dwóch miesięcy, k ó y pozbawiał czeskich magna ów nadziei na o,
że obejmą kiedyś in a ny u ząd k ólewskiego s a os y na Śląsku5. Amoże eż była o
odpowiedź na niegdysiejszą poli ykę Śląska popie ającego Ko wina, albo eż w ogóle
p óba pokazania śląskim książę om „miejsca w sze egu”. W eszcie— chodzić mogło
io o, że sko o s any Śląska adycyjnie uznawały, że podlegają ylko k ólowi cze-
skiemu, anie czeskim u zędnikom (iczeskiemu sejmowi), o swoje sp awy w P adze
mogą one zała wiać ylko za poś ednic wem mona chy. Ciekawe, że Ślązacy napi-
sali en lis po czesku (bez wą pienia Kazimie z cieszyński iKa ol ziębicko-oleśnicki
znali czeski), co jednak w niczym ich sp awie nie pomogło. T a ili na u zędniczy mu .
To niepozo ne zda zenie nabie a jednak znaczenia ikolo y u jeśli spoj zeć
na późniejsze elacje najwyższych u zędników czeskich do czynników śląskich.
Wszys ko o zuca nade in e esujące świa ło na pojmowanie i unkcjonowanie Ko-
ony K óles wa Czech, nieco inne nad Weł awą inad Od ą. Z esz ą, ź ódła nie za-
wsze są u wy azis e w swej eść, czego dowodem zdanie zp eambuły uchwalonej
ok później Władysławowskiej kons y ucji k ajowej, gdzie czy amy: „Ráčil jes Jeho
Milos po olenie dá i pánuom a y ieřs u Ko uně české, aby s á p á a po šech
dskách ip i ilejí na Ka lš ejně yhledali a o jedny kněhy šecko sepsali”6. Wygląda
na o, że a chiwum ko onne służyć ma na ówni „panom i yce zom” całej Ko ony,
nie ylko K óles wa Czeskiego. Sp awa zasięgu e y o ialnego ego ak u jes jednak
nade niejednoznaczna igodna osobnej analizy. Jej e ek y p zeds awiłem niedawno
w innym miejscu7, zaznaczę jedynie, że w niek ó ych punk ach kons y ucja z1500
oku odnosi się do całej Ko ony K óles wa Czech, anie ylko do samego K óles wa
Czeskiego. Zw ócę jedynie uwagę na jedno zdanie zawa e w ozdziale „Oh dla z a-
cenie— s a é”, gdzie mówi się os anie książęcym, k ó y w Ko onie is niał ylko na
Śląsku („Aby zknieža , zpánuo , z y ieřs a, P ažan ani zjiných měs […]”)8. Wła-
śnie obecność na śląskiej, a ym samym na czeskoko onnej scenie poli ycznej książą
był udnym o zechem do zg yzienia dla Czechów dążących do podpo ządkowania
sobie Śląska iŚlązaków. Podpo ządkowanie o miało óżny cha ak e , nade wszys ko
ins y ucjonalny, ale eż emocjonalno-p opagandowy, oczym niżej.
Jedna zopinii na en ema s o mułowana zos ała ledwie dwie la a po uchwaleniu
kons y ucji, kiedy o obu zone nią czeskie mias a k ólewskie w 1502 oku zawiązały
kolejny już związek w ob onie swoich pogwałconych p aw. Obok siebie wjednym
5 Kazimie z ORZECHOWSKI, Rola p zywileju k óla Władysława z1498 oku w dziejach śląskiego
s anowego pa lamen a yzmu, in: Ka el Malý— Ja osla Pánek— Dalibo Janiš (edd.), Vla-
disla ské zřízení zemské apočá ky ús a ního zřízení českých zemích 1500–1619. Sbo -
ník příspě ků zmeziná odní kon e ence konané e dnech 7.–8. p osince 2000 P aze,
P aha 2001, s.153–163.
6 Pe KREUZ— I an MARTINOVSKÝ (edd.), Vladisla ské zřízení zemské ana azující p ame-
ny (S a o ácla ská smlou a aZřízení o učnicích). Edice, P aha 2007, s.107.
7 Bogusław CZECHOWICZ, Idea ipańs wo. Ko ona K óles wa Czech w la ach 1457–1547 IV: K ól
is any 1, Siła słabości? Długie późne ządy Władysława II, W ocław 2018, s.196–202.
8 P.KREUZ— I.MARTINOVSKÝ, Vladisla ské zřízení, s.233.
OPEN
ACCESS
BOguSłaW cZEcHOWIcZ 103
szyku s anęły 32 czeskie mias a k ólewskie9. Nie ylko g oziły one wys awieniem
wojska p zeciw szlachcie, ale is o nie niebawem miały pod b onią 8 000 ludzi. Zobu
s on płynęły do mona chy ska gi10, co dla samego k óla mogło być nade ko zys ne—
s awiało go w oli sędziego wysoko ponad s anami, zwłaszcza, że podnoszone u kwe-
s ie daleko wyk aczały poza sam spó s anowy ipoza K óles wo Czeskie. W punk-
cie pie wszym ska g mias czy amy bowiem ozasadach wybo u k óla, w k ó ych o
p ocedu ach wys ępowali obok magna ów i yce s wa akże p zeds awiciele mias
(w domyśle— k ólewskich). Wymieniono u imiennie elek o ów, k ó zy w imie-
niu poszczególnych s anów wyb ali ongiś samego Władysława, po czym nas ępuje
apujące zdanie: „Přes o ješ ě, milos iwý k áli! poněwadž měšťané w zemích Mo-
awské, Sleské, Lužické, k e éž o země nižsie jsú nežli země Česká, é swobody
hlasu ře ieho užiewají: nad o imy, k eří jsme w ko uně aw wyšší zemi, užíwa i
máme [pog . au o ]11. W kwes ii ak ważnej, jak k eacja władcy, szlach a odpowie-
działa ba dzo k ó ko ika ego ycznie: „I em, powěděli, že mají hlas ře ie při wole-
nie k ále” s a odáwní: když o p owedú, dáme jim na o odpowěď; ale wedle zdánie
našeho, p uo wodu žádného k omu konečného neslyšieme, než slowa jalowá bez
wšeho p uowo du”12. Dla czeskich magna ów od zucenie mieszczańskich oszczeń
mogło mieć p zy ym większe znaczenie, niż ylko o, jakie nasuwa się wkon ekście
samego czeskiego, o znaczy og aniczonego do K óles wa Czeskiego ea u s ano-
wych zmagań. De ek em do ychczasowych badań nad ywalizacją mias k ólewskich
iszlach y wla ach 1500–1517 jes bowiem zawężenie pola badawczego do samych
Czech, ymczasem— jak widać choćby zzacy owanej ska gi mieszczan, zagadnienie
o ma cha ak e ogólnoko onny. W kwes ii ak undamen alnej, jak wybó k óla cze-
scy magnaci, pozbawiając czeskie mias a k ólewskie p awa udziału welekcji piekli
dwie pieczenie na jednym ogniu— s wa zali p awny undamen pod zanegowanie
udziału czynników śląskich w ym akcie, p zy czym, jak wiadomo, wd ugiej połowie
XV wieku ym najważniejszym podmio em na Śląsku decydującym ouznaniu lub
nieuznaniu k óla był nie żaden zksiążą lub eż książę a jako s anowa ko po acja, ale
k ólewskie mias o W ocław.
Świadom wagi p oblemu, k ól sam p óbował wyjaśnić sp awę udziału mias
k ólewskich w elekcji. W liście czy aczej o zeczeniu mona chy wydanym w P a-
dze w dniu 22 ma ca 1502 oku czy amy, że ukazano mu óżne dokumen y, w ym
„lis ciesaře Ka la pod zla au bulli, k e ýmž dáwá plnú moc kwolení k ále Českého
p elá uom, kníža uom, pánuom, wládykám iwší obci k álows wí Českého”. Dalej
dodano, że is o nie wedle wspomnianego dokumen u Ka ola IV mias a mają p awo
wybie ać k óla jako zeci s an obok p ała ów, książą , magna ów i yce s wa, ale
jagielloński władca dokonuje niejako w dalszej części zdania ko ek y zapisu swego—
9 F an išek PALACKÝ, A chi český VI, P aha 1872, s.217–219; nad o po . Wenzel HIEKE—
Adalbe HORČIČKA (edd.), S äd e- und U kundenbüche aus Böhmen III: U kundenbuch de
S ad Aussig bis zum Jah e 1526, P ag 1896, s.171, n 370.
10 AČ VI, s.238–243, n 17, 1 (ska gi mias ); s.243–245, n 17, 2 ( eakcja szlach y); s.245–247,
n 17,3 (ska gi szlach y); s.247–248, n 17,4 (odpowiedź mieszczan).
11 Tamże, s.239.
12 Tamże, s.243.
OPEN
ACCESS
104 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
jak zaznacza, p adziadka— pisząc, że en zeci głos mają obok głosów magna ów
i yce s wa akże mias a, wy aźnie p zy ym s wie dzając, że chodzi oK óles wo
Czeskie13. To u wie dza w p zekonaniu, że Władysław in e p e ował no mę p awną
do yczącą elekcji k óla jako p zywilej Czechów nie obejmujący p zeds awicieli k a-
jów „pobocznych” Ko ony.
Jagiellon mógł sobie na o pozwolić w 1502 oku. Kilka la później, gdy w g ę wcho-
dziły p awa jego dzieci do objęcia onu, musiał spuścić z onu, ak jak ongiś Ka olIV
w 1355 oku, k ó y z ezygnował z o sowania kody ikacji p awa k ajowego (Maies as
Co olina) w zamian za uznanie p aw luksembu skiej sekundogeni u y do onu. Wła-
dysław był poniekąd w udniejszej sy uacji: miał wp awdzie dzieci, ale w swoich
us ęps wach musiał pogodzić sp zeczne in e esy Czechów iŚlązaków. Naciskając
na s any czeskie w kwes ii uznania p aw do Ko ony Czeskiej jego dzieci ip ze o so-
wując ko onację Ludwika i en e ege, k ól musiał poczynić sze eg us ęps w. Wiele
znich do yczyło Śląska. Władca od la , ale najin ensywniej w owym 1510 oku dawał
książę om śląskim p awo swobodnego dysponowania swoim e y o ium, co w powią-
zaniu zwciąż niezw óconym Ko onie Czeskiej p zez Zygmun a S a ego Księs wem
Opawskim odziło uzasadnione obawy czeskich poli yków s anowych ozachowanie
in eg alności pańs wa14. W ym samym dniu (11 lu ego 1510) zagwa an ował s anom
13 Tamże, 6, s.251, n 18. „Zgubienie” w ej wykładni p ała ów da się wy łumaczyć sy uacją
Czech, gdzie s an duchowny znajdował się w poważnej de ensywie ibył wy aźnie upośle-
dzony poli ycznie, aksiążą w Czechach nie było.
14 Wa o u p zy oczyć obsze ną elację S a ych le opisów czeskich (1510): „Tehdy se aké ko-
nal elký sněm P aze na H adě. […] Poslo é jednali sk álem přede ším oMo a ě, Slez-
sku aLužici ajejích šes i měs ech, aby k ál pama o al na s é sliby apísemné zápisy ane-
od há al y o země od České ko uny e p ospěch Uh ů, ale aby je zacho al České ko uně.
Připomínali k áli, že si ho sami z olili zněkolika k álů au ozených pánů, že ho hájili na
ži o ana sm p o i uhe skému k áli Ma yášo i apomáhali mu při om mnohem íce než
dří ějším k álům, že ho s elikou námahou aznačnými náklady u edli do Uhe ského k á-
lo s í a ak podobně. Pokud jde oOpa u, kam byl nyní ihej man dosazen zUhe , žádají,
aby byla zase na ácena kČeské ko uně, p o ože Čecho é nemohou s pě , aby ní lád-
li Uhři; jes liže se o nezmění, ch ějí ji dos a zpá ky řeba násilím, ikdyby se k omu měli
spoji skýmkoli . Dále žádali, aby česká k álo ská kancelář byla uk ále jako dří e; ik ál
Ma yáš, k e ý byl českým k álem jen podle jména, si usebe s elikou slá ou d žel českou
kancelář, aco ep e Jeho Milos k ál Vladisla , k e ý je sku ečným českým k álem. Lis y,
k e é ydá á uhe ská kancelář a ozesílá do měs anebo osobám, k e é příslušejí kČeské-
mu k álo s í, y my neuzná ame aničíme je. Pokud jde omoc, asice ne omoc ojenskou,
ale omoc azplnomocnění, sk e ým se jezdí na ůzná jednání, oznámili k áli, že češ í páni
odmí ají jezdi do Uhe ažádají, aby se jednání edla někde jinde, buď na Mo a ě nebo e
Slezsku, am že se dos a í splnou mocí danou jim celou zemí. Také uhe š í páni ať jsou
kjednáním ysíláni se zplnomocněním od celé země, p o ože jinak se y áčejí a ypomá-
hají si ím, že říkají, že o není jejich úkolem anemají k omu zplnomocnění. K ál by  om
měl zjedna náp a u, aby Čecho é ěděli, na čem při jednáních jsou. Poslo é pak skonči-
li ak o: ‚Jes liže k ál bude b á y o naše požada ky na lehkou áhu anaše řeč mu půjde
jedním uchem do ni ř ad uhým en, ypo íme Vaší Milos i nepřá els í abudeme psá
do okolních zemí, jak nesp a edli ě ane jako křesťan se knám cho á náš k ál, k e ý zapo-
OPEN
ACCESS

BOguSłaW cZEcHOWIcZ 105
czeskim niepodzielność Ko ony K óles wa Czech, złożonej zK óles wa Czeskiego,
Ma g abs wa Mo awskiego, Dolnego iGó nego Śląska o az Dolnych iGó nych Łu-
życ, a akże licznych czeskich lenn poza g anicami zwa ego e y o ium pańs wa.
Wszelkie księs wa na Śląsku, k ó e zjakichś powodów p zypadną k ólowi, mają być
p zyłączone „knašemu las niemu d žení aužie aní budúcích k áluo českých”.
Gene alnymi s a os ami Śląska o az s a os ami Księs w Świdnickiego, Jawo skiego,
Głogowskiego iOpawskiego, jak iwój ami Dolnych Łużyc o az Łużyc Gó nych (w do-
kumencie mowa oSześciu Mias ach) mają być ylko odowici Czesi. Oznacza o de
ac o odwołanie p zywileju dla Śląska z1498 oku, aw każdym azie jednego zjego za-
pisów. Jeszcze jedno us anowienie mówi ozakazie zawiązywania p zez książą is any
Śląska o az Łużyc jakichkolwiek „spolkou ”— chodzi zapewne oland ydy, k ó e
Ślązacy iŁużyczanie swobodnie zawie ali zB andenbu czykami. Zakaz obejmował
akże sp zedawanie izas awianie e y o iów „buď knieža óm říšským aneb jiným”15.
Sku ki p awno-poli yczne ej sy uacji dadzą osobie znać kilka dekad później, kiedy
F yde yk II legnicko-b zeski wejdzie w 1537 oku w układ o„dziedzicznym zb a a-
niu” zma g abiami b andenbu skimi, adziewięć la później jego synowie na sejmie
we W ocławiu (sam leciwy F yde yk II nie s awił się wówczas) będą zmuszeni p zez
s any czeskie ik óla Fe dynanda Ido jego odwołania.
Zała wiwszy ę sp awę w Czechach, należało e az zyskać uznanie dla swoich pla-
nów dynas ycznych na Śląsku. S anowisko śląskiej me opolii w kwes ii nas ęps wa
mína na s é sliby azá azky. V ako ém případě ani my se nebudeme cí i k áli něčím po-
inni aza ázáni.‘
K ál dal na o o posels í obsáhlou odpo ěď po šes nác i dnech. Ve s ém lis u českým
pánům, y ířům aměs ům nejp e připomněl, jak od počá ku s ého k alo ání ždy usilo-
al omí apořádek akolik dob a mnohým p okázal. Žádal, aby Opa u nedobý ali násilím,
p o ože by ho ím elice za mou ili, ale aby aději dělali ěci, k e é by přispí aly kjejich
p ospěchu akmí u; je snadné ozpou a zlo, ale jaký by o mělo konec? Os a ně Čechům
se neděje žádná škoda, jes liže Opa ě ládnou uhe š í páni, p o ože ji och aňují p o k ále
Lud íka, k e ý je k álem českým auhe ským. K ál se bude snaži o o, aby mezi českými
auhe skými pány za ládly dob é z ahy; pokud jde ozplnomocnění, o om bude aké jed-
na suhe skými pány, p o ože b zké době na s .Michala se bude kona uhe ský snem
aod a ýdny později bude zasedání předs a i elů ducho ního as ě ského s a u, kde se
jedná o ůzných p á ních ajiných záleži os ech. Po om k ál Čechům oznámí čas amís o,
kam se mají kněmu dos a i ”, Ja osla PORÁK— Ja osla KAŠPAR (edd.), Ze s a ých le o-
pisů českých, P aha 1980, s.337–338.
15 C.GRÜNHAGEN— H.MARKGRAF (edd.), Lehns- und Besi zu kunden I, s.55–56, n 33; An-
onín HAAS (ed.), A chi Ko uny české VI: Ka alog lis in zle 1438–1526, P aha 1958, s.170,
n 342–343; Jose KALOUSEK, České s á ní p á o, P aha 18922, s.574–576; Pe ČORNEJ—
Milena BARTLOVÁ, Velké dějiny zemí Ko uny české VI: 1437–1526, P aha— Li omyšl 2007,
s.331, 335; Lenka BOBKOVÁ, Česká ko una na sklonku s ředo ěku, in: L.BOBKOVÁ akolek-
i , Česká ko una na ozces í. Kdějinám Ho ní aDolní Lužice aDolního Slezska na přelo-
mu s ředo ěku a aného no o ěku (1437–1526), P aha 2010, s.84; P.KREUZ— I.MARTI-
NOVSKÝ, Ú od, in: P.KREUZ— I.MARTINOVSKÝ, Vladisla ské zřízení, s.66–67; po . eż
Jose MACŮREK, Slezsko ajeho úloha e ý oji česko-polských z ahů na přelomu 15.a16.s o-
le í, in: Česko-polský sbo ník ědeckých p ací, 1, P aha 1955, s.236.
OPEN
ACCESS
106 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
onu wciąż było ważne, o eż leciwy Władysław Jagiellończyk zdecydował się w 1511
oku na swoją os a nią pod óż zWęgie do Ko ony Czeskiej, ale nie do Czech, lecz
właśnie do W ocławia, o icjalnie po o, by odeb ać długo odwlekany hołd lenny s a-
nów śląskich, nieo icjalnie— by uzyskać ich akcep ację dla p aw sukcesyjnych swych
dzieci, Anny iLudwika, k ó e z esz ą w wyp awie ej k ólowi owa zyszyły. Sukcesu
na ym polu czesko-węgie ski mona cha jednak nie osiągnął, co nie oznacza, że k o-
kolwiek nad Od ą p awa Anny iLudwika kwes ionował. Władysław, zapewne pomny
poczynań swego wielkiego p zodka po kądzieli, Ka ola IV, chciał pozos awić po sobie
sp awy nas ęps wa możliwie jak najba dziej us alone, jednoznaczne, oszczędzając
swoim dzieciom ego, czego jemu w la ach 1471–1490 życie nie poskąpiło, czyli walki
ozak es swej władzy o az związanych z ym upoko zeń.
Wa o p zy ym wspomnieć, ze zy la a później kilku p ała ów p askiej kapi uły
ka ed alnej, widymowało 21 w ześnia 1514 oku na zamku Ka lš ejn dokumen cesa-
za Ka ola IV z6 paździe nika 1355, mocą k ó ego ws zymano p oces legislacyjny
związany zkody ikacją znaną później jako Maies as Ca olina, czyniąc o na p ośbę
komo nika ipisa za K óles wa Czeskiego, działających „pe dominos ba ones e
clien ales egni Boemie”16. P zypuszczam, że poszukiwano jakiegoś p awnego p ece-
densu dla odwołania akich us anowień Ka ola IV, k ó e mogły być w danej sy uacji
niewygodne.
Kwes ia pojmowania swego miejsca w Ko onie, udzież pojmowania miejsca
Śląska w ym pańs wie pow óciła w związku zelekcją kolejnego Habsbu ga na
on św.Wacława. Czeskie s any, wciąż oszczące sobie p awa do nad zędności nad
s anami k ajów „pobocznych”, in e p e owały zais niałą sy uację ak, że zchwilą
śmie ci k óla zma ł eż najwyższy książę Ślaska o az ma g abia mo awski i łużycki.
Zma łego mona chę ma p awo zas ępować iwładzę k ólewską wykonywać ep e-
zen acja s anów K óles wa Czeskiego iona eż ma pełne p awo decydować owybo ze
mona chy. Słabością ej a gumen acji było nie ylko o, że igno owała pozycję dos oj-
ników kościelnych, aw p zypadku k ajów „pobocznych” chodziło obiskupa w ocław-
skiego Jakuba iołomunieckiego S anisława. S any czeskie igno owały pos anowienia
czasów Ka ola IV, na k ó e ak częs o powoływala się s ona w ocławska eagując na
bezp awną wedle swej opinii elekcję Je zego w 1458 oku17.
W czasie p zygo owań do elekcji wczesną jesienią 1526 oku wała zakulisowa
g a w zak esie dezin o macji. Śląski s a os a k ajowy F yde yk II legnicki zwołał na
16w ześnia 1526 oku sejm we W ocławiu. Wiążące decyzje co do uznania Habsbu ga
nie zapadły, choć sam F yde yk działał na zecz osłabienia habsbu skiej kandyda u y,
a o zobawy oswoją pozycję jako p o es an a, oczym 20 w ześnia pisał do księcia
Alb ech a p uskiego, namawiając go do zgłoszenia w P adze swojej własnej kandy-
da u y. Ten jednak zkolei p oponował k óla polskiego, do czego F yde yk II go akże
16 A.HAAS, A chi VI, s.185, n 380.
17 An onín REZEK, No é příspě ky k olbě české . 1526 akpočá kům Fe dinando y lády zemích
ko unních, Pojednání k álo ské českě společnos i nauk 7 (11), P aha 1882, s.4; Jose JANÁ-
ČEK, České dějiny— doba předběloho ská I/1: (1526–1547), P aha 1968, s.32; Ka el SCHELLE,
Kpřije í Fe dinanda Iza k ále na Mo a ě a e Slezsku, Časopis Ná odního muzea B 28, 1979,
s.40–47.
OPEN
ACCESS
BOguSłaW cZEcHOWIcZ 107
is o ne namawiał. K ó ko po p askiej elekcji g uchnęła plo ka o ym, że Ślązacy iŁu-
życzanie u ażeni b akiem udziału w wybo ze władcy ozważają omożliwości wy-
s ąpienia w Ko ony Czeskiej ip zyłączenia się do saskiego władz wa We ynów—
W ocławianie mieli o ym negocjować zb aćmi Caspa em iHansem zMinckwi z,
zk ó ymi na en ema 4 i17 lis opada ozmawiał dolnołużycki wój Jindřich Tunkl
zB nička, nie uzyskując jednak po wie dzenia, że akie ozmowy ongiś p owadzili.
P zypuszcza się, że plo ka a była częścią s a egii dezin o macyjnej Jana F yde yka,
syna elek o a saskiego Jana kandydującego do onu czeskiego18.
Jose Janáček skłonny był u ożsamiać Zdeńka L a zRožmi ala zczłowiekiem,
ok ó ym Wenecjanie napisali: „e che boemi […] a lo o elexeno pe suo e uno de
anni 50.né ha e in esso el nome“19. Ale o nie on miał wowczas 50 la (u odził się
w lub około 1470 oku), ani F yde yk II (u odzony w 1480 oku), ani w eszcie Jan
zPe nš ejna (u odzony w 1490 oku). Na omias ówno pięćdziesią la miał wów-
czas książę Ka ol Mins e be ski— należy więc uznać, ze jego Wenecjanie uważali
za kandyda a mającego największe szanse na objęcie czeskiej schedy po Ludwiku.
Pisząc o ych „wewnę znych” aspi an ach do onu Pe Vo el wy aził domniemanie,
że kandyda ami w ogóle oni nie byli, ale na akich zos ali wyk eowani p zez s any
czeskie niejako w amach wo zenia szumu in o macyjnego, k ó ego ad esa em był
głównie Fe dynand I, a o w celu podbicia s awki20. Mam wą pliwości, czy w akim
pos zeganiu ej kwes ii nie pob zmiewa bohemocen ym współczesnych his o y-
ków, ak wy aźnie ewokujący ównież zówczesnych czeskich ź ódeł. Okwes iach
ych mówią wszakże nie ylko ź ódła czeskie iich wymowa nie powinna być zby
pochopnie ma ginalizowana.
Tak czy inaczej, głosami samych Czechów wyb ano nie ylko a cyksięcia aus iac-
kiego Fe dynanda Habsbu ga, ale akże młodszego b a a k óla zymskiego (ik óla
Hiszpanii) Ka olaV.Jak pisał Ba oš Písař: „O om panu ak áli Fe dinando i była
po ěs , že jes milo ník sp a edlnos i, maje kři du nená is i”21. Kimkolwiek by nie
był, był źle widziany na Śląsku nie z acji swego pochodzenia lub cnó , ale wadliwości
elekcji, gwałcącej zdaniem Ślązaków us anowienia zczasów Ka olaIV. Dla ego na
zecz Fe dynanda agi owała nad Od ą dziedziczka onu czeskiego Anna, żona Fe dy-
nanda22. Kobieca dyplomacja posku kowała i ep ezen anci Śląska na sejmie w Głub-
czycach 5 g udnia 1526 oku uznali ważność p askiej elekcji Fe dynanda23. On sam
18 An oník REZEK, Z olení ako uno ání Fe dinanda I., P aha 1877, s.514–516; J.JANÁČEK, Čes-
ké dějiny I/1, s.34; Luděk BŘEZINA, Mezi k álem as a y. Dolnolužické zemské oj s í na p a-
hu no o ěku (1490–1620), [P aha 2016, s.108–109.
19 J.JANÁČEK, České dějiny I/1, s.32, p zyp. 7; An onín GINDELY (ed.), Die Böhmischen Land-
ags e handlungen und Land agsbeschlüsse om Jah e 1526 an bis au die Neuzei , P ag 1877,
s.75–76.
20 P.VOREL, Velké dějiny, s.7–37.
21 Jose V.ŠIMÁK (ed.), Fon es e um Bohemica um VI (FRB): Ch onicon Ba ossii, qui dici u
Sc iba. Memo abilia p agensia 1524. Ch onicon Geo gii Pisensis p aemisses epis ulis. Ad-
di amen a, P aha 1907, s.198–199.
22 A.HAAS, A chi VI, s.211, n 446–447.
23 A.REZEK, No é příspě ky, s.11; J.JANÁČEK, České dějiny I/1, s.51.
OPEN
ACCESS
108 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 2/2019
wydał 14 s ycznia 1527 oku w Wiedniu dokumen s wie dzający, że zos ał p zez Cze-
chów wyb any k ólem i ak , iż s ało się o bez udziału ep ezen acji Śląska niczego
nie zmienia w ich p awach iwolnościach, albowiem Ko ona Czeska należała mu się
nie z acji elekcji, ale p aw Anny jako jedynej dziedziczki Władysława iLudwika24.
Inny on pojawia się jednak w ins ukcji dla jego posłów, k ó zy mieli negocjować ze
Ślązakami wa unki uznania go za k óla. Pisano w niej oniewiedzy k óla o ym, że
Ślązacy sami na adzają się w sp awie sukcesji we W ocławiu iFe dynand nie chciał
ich w niczym ob azić. T wano jednak na s anowisku, że nie ma bliższego k ewnego
Ludwika niż jego żona25. Wa o zw ócić uwagę na en łagodny, dyploma yczny on,
jakże odległy od p yncypialnych, w ęcz pełnych wyższości wypowiedzi płynących
zCzech. S any śląskie odpowiedziały na o „p očež oba Jich Mil. za dědičného k ále
ak álo nu českou zdob é as obodné ůle sobě oblibujeme, za naše dědičného k ále
ak álo nu přijimáme, d žíme amáme, Však s ěmi o následujícími ozdíly a ýmin-
kami“, dodając, aby k ól zachował ich wszelakie p awa iswobody, jakie uzyskali od
k ólów iKo ony Czeskiej. Ponieważ jednak panowie iobywa ele w Czechach wyb ali
sobie k óla niep awidłowo iich w ym pominęli, ym ba dziej uniżenie żądali, aby ich
nowy władca aczył ob onić Ślązaków p zez zakusami s anów czeskich iog anicza-
niem ich p aw w p zyszłości26.
Wydaje się, że wskazano u Fe dynandowi znakomi y ś odek do ozg ywania we-
wnę znych elacji w amach Ko ony Czeskiej, amianowicie— wyko zys ywania
dla swoich celów napięć między cen alizmem Czech asepa a yzmem k ajów „po-
bocznych“, szczególnie Śląska, czego apogeum p zyniosą la a 1546–1547. Pisząc o ych
ówczesnych ozs zygnięciach, wa o zauważyć, że Fe dynand w swojej poli yce wo-
bec s anów iwobec k ajów ko onnych inspi ował się akże wcześniejszymi kauzami,
akże ymi zczasów WładysławaII. Oddajmy u głos czeskiemu annaliście opisują-
cemu zda zenie z1509 oku: „Téhož oku ú e ý po d užebné neděli [20 ma ca] k ál
Vladisla skníža y slezskými apány mo a skými ozsoudil mnohé ůznice apře,
k e é byly mezi pány a y íři na jedné s aně aP ažany adalšími měs y na s aně
d uhé“27. Dla s anów czeskich, uważających się za czynnik nad zędny wobec k ajów
24 A.GINDELY, Die Böhmischen Land ags e handlungen, s. 190–191.
25 K óla wyb aly s any „k álo s í českého, kk e émuž o k álo s í země slezské přináležejí
ajeden oud éhož k alo s í jes , jednomyslně za k ále ak álo nu u Čechách edle ako-
é naší dědičné sp a edlnos i přija i sme; k omu aké ma k abs í mo a ské nás na ouž
naši na nás připadlou dědičnou sp a edlnos za dědičného pána adědičnou paní aké při-
jali. P o ož jes naše obojí laska á amilos i á žádos : aby zác ní kníža a as a o é kníže -
s í slezských po ažujíc naší čas o jmeno ané Anny dědičné sp a edlnos i ano isp a ed-
li ý přís up, k e ý my Fe dinand od osoby naší jakož o Její Lásky manžel zoznámených
příčin kzemím slezským máme, éž po ažujíc, že my anaši předko é kníža a akouská
sme každého času kčas o jmeno aným zemím slezským, kjich kníža ům, s a ům aoby-
a elům přa elsky, sousedsky amilos i ě se cho ali, k omu snašimi zeměmi zemi slezské
blízce přisedíme, ak ěm zemím ajich oby a elům bez chlouby před jinými okolo přileží-
čími kníža y apány dos i hodni a zác ni bý i moci áčime.“ A.GINDELY, Die Böhmischen
Land ags e handlungen, s. 99.
26 Tamże, s.111–118 (cy a ze s.118).
27 J.PORÁK— J.KAŠPAR, Ze s a ých le opisů, s.313.
OPEN
ACCESS