Od wsi adycyjnej do oś odka p odukcyjnego.
XVIII- iXIX-wieczne p zemiany ws uk u ze
osadnic wa na p zykładzie wsi Zbo owskie
na Gó nym Śląsku i am ejszej ab yki
ajek glinianych
Ba ba a G abny— P zemysław nocuń
FROM AHISTORIC VILLAGE TO AN INDUSTRIAL CENTRE: TRANSFORMATIONS
OF ASETTLEMENT IN THE 18TH AND 19TH CENTURY TAKING THE EXAMPLE OF THE
VILLAGE OF ZBOROWSKIE IN UPPER SILESIA AND ALOCAL MANUFACTORY
PRODUCING STONEWARE SMOKING PIPES
The s udy ies o desc ibe he ans o ma ions o a illage called Zbo owskie in he Liswa a
i e basin in he sou h-eas on ie pa o Uppe Silesia. This illage was p obably ounded in
he la e Middle Ages as adependan illage ( hough i was ans o med ela i ely soon in o ade-
mesne). Api o al momen in i s his o y ha apidly changed i s appea ance, bo h in e ms o spa-
ial a angemen and social s uc u e, was he es ablishmen o amanu ac o y p oducing s one-
wa e smoking pipes in 1753, in pa allel wi h he in ensi e Ge man colonisa ion o Uppe Silesia.
Anew si e was ese ed o he pu poses o he manu ac o y and Wes e n expe s we e called in.
A chaeological esea ch conduc ed in 2013 and 2014 e ealed he size o he o me manu ac o y
and co ec ed he o iginal supposi ion abou he o igin o he wooden s uc u e ha had been
ega ded as a ac o y building om he 18 h cen u y: A e he explo a ions i was desc ibed as
a esiden ial building designed o mo e amilies (known as czwo ak, squa e-shaped) om he
19 h cen u y.
KEYWORDS:
colonisa ion o F ede ic he G ea ; i on and s eel se lemen s; o es se lemen s; i on and s eel
indus y along Liswa a i e ; i on and s eel indus y along Mała Panwia i e ; smoking pipe
ac o y in Zbo owskie illage
W Eu opie ś odkowej wXVIII, azwłaszcza XIX wieku zachodzi wiele zjawisk zwią-
zanych zindus ializacją. Ich e ek em są nie ylko gwał ownie ozwijające się mia-
s a, wk ó ych co az ważniejszym iba dziej licznym subs a em s aje się ludność
obo nicza. P ocesy e, choć najczęściej na zdecydowanie mniejszą skalę, zachodzą
akże na wsi. Celem niniejszego a ykułu jes wskazanie akiego zjawiska na obsza ze
miejscowości położonej na północno-wschodniej g anicy Śląska. Należy podk eślić,
że mowa u odość specy icznym cha ak e ze zmian ws uk u ze osadniczej, gdyż
związanym zpows aniem wy wó ni ajek glinianych.
Jednym zgłównych obsza ów, na k ó ych już wś edniowieczu koncen owało
się osadnic wo na Śląsku, była sze oka dolina zeki Od y. Szczególnie dogodne
wa unki dla jego pows awania i ozwoju panowały wzdłuż lewob zeżnych jej do-
pływów, gdzie zalegały mady— jedne zba dziej żyznych gleb. Na p awym b zegu
OPEN
ACCESS
BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 89
Od y zasiedlenie było znacznie mniejsze, ponieważ wys ępowały am mało u o-
dzajne gleby bielicowe.1
Do najs a szych cen ów osadniczych zlokalizowanych nad Od ą należą W ocław,
Opole, Nysa, Racibó z, będące dawnymi g odami, wpóźniejszym czasie p zeksz ał-
conymi woś odki miejskie. Osady zakładane do pie wszej połowy XIII wieku dają
wdużym s opniu ob az wpływu ś odowiska na u alnego na układ sieci osadniczej na
Śląsku. Duże ich zagęszczenie wys ępowało wówczas m.in. wzdłuż Od y— głównie
na obsza ach niezalesionych; e eny oznaczniejszym s opniu zalesienia zaczę o na
większą skalę zagospoda owywać dopie o wd ugiej połowie XIII iw XIV wieku.
Po 1138 oku, na mocy es amen u Bolesława III K zywous ego, Śląsk p zypadł jego
najs a szemu synowi— Władysławowi II Wygnańcowi. Po pow ocie na Śląsk jego
syna Bolesława IWysokiego iwojnach ogłówne g ody, w1271 oku— jako dzielnica
dla najs a szego syna Bolesława, Ja osława— wyod ębnione zos ało księs wo opol-
skie. Wd ugiej połowie XIII wieku Śląsk zaczął podlegać co az większemu ozd ob-
nieniu, aposzczególne księs wa s ały się p zedmio em spo ów pomiędzy Pias ami
aLuksembu gami. W1339 oku w zw. akcie k akowskim Kazimie z III Wielki z zekł
się na zecz Luksembu gów swoich p aw i oszczeń do śląskich księs w lennych K ó-
les wa Czeskiego, wymienionych wp elimina iach zT enczyna (za em ipółnocno-
-wschodnich ubieży Śląska zziemia lubliniecką). Wkonsekwencji zwie zchnic wo
nad nim p zejęła mona chia Luksembu gów.2 Taki s an zeczy wał do 1526 oku,
kiedy o w az zK óles wem Czech Śląsk p zeszedł w ęce Habsbu gów. Po bezpo-
omnej śmie ci Jana II Dob ego, księcia opolskiego w1532 oku opolska linia Pias ów
wyma ła. Jego posiadłości dos ały się wówczas pod panowanie Hohenzolle nów.
W 1576 oku Jan II Kochcicki zakupił dob a lublinieckie (w ym akże będące
p zedmio em niniejszego op acowania Zbo owskie), aw 1578 oku dokupił ównież
dob a koszęcińskie. Właścicielem wspomnianych ziem był on do 1629 oku. W1645
oku dob a lublinieckie (bez Koszęcina) zakupił And zej Cella i. Nas ępnie p zejął
je jego syn— Jan Fe dynand, apóźniej Pio Ja osław Cella i (od około 1700 oku aż
do śmie ci w1722 oku).3 Po śmie ci Pio a Cella i, wdowa po nim— Ma ia Elżbie a,
2maja 1729 oku odsp zedała dob a lublinieckie (Lubliniec, Zbo owskie, Bogdalę,
S eblów, Lubecko, Lisowice, Łagiewniki, Plud y iKośmid y) Pio owi on Ga nie , za
96 000 lo enów lub 63 333 ala y i8 g oszy (dokumen za wie dzony 17 lis opada 1731
oku).4 15 lis opada 1731 oku dokupił dob a Glinica za 6500 lo enów lub 4333 ala y
i8 g oszy (dokumen za wie dzony 21 lis opada 1733 oku).5
1 Halina SZULC, Typy wsi Śląska Opolskiego na począ ku XIX wieku iich geneza, Wa szawa 1968,
s.22–23.
2 Rena a PYSIEWICZ-JĘDRUSIK— And zej PUSTELNIK— Bea a KONOPSKA, G anice Ślą-
ska, W ocław 1998, s.15–16.
3 Józe TYROL, Nad Liswa ą iPo okiem Jeżowskim: dzieje miejsc iludzi, Ciasna 2002, s.64; Ka l
Paul RESCHKA, Schul- und Gemeindech onik on Zbo owski, Zbo owskie 1873, s.13.
4 A chiwum Pańs wowe wKa owicach, Zbió ak g un owych powia u lublinieckiego, In a-
bulacja dób lublinieckich dla And zeja on Ga nie , n zespołu 1418, sign. 28, s.332–341.
5 Tamże.
OPEN
ACCESS
90 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017
W acając do zagadnienia pows awania ś edniowiecznej sieci osadniczej należy
wyjść od ak u, iż p owadzona po najeździe mongolskim od połowy XIII wieku sze-
oko zak ojona akcja kolonizacyjna p zyczyniła się do pows ania jej wnowej o -
mie inowym wymia ze. Wsie is niejące co az częściej były p zenoszone na p awo
niemieckie (bez konieczności ponownego ozplanowania, zmianie ulegała jedynie
o ma p awna), a e eny opus oszone ido ąd nieuży kowane były na nowo zagospo-
da owywane. Na Śląsku napływ osadników niemieckich, lamandzkich iwalońskich
p zyczynił się do pows awania nowych wsi, o egula nym układzie.6 Rozległe, słabo
zasiedlone wówczas e eny na p awym b zegu Od y s wa zały doskonałe wa unki
dla węd ownych do ąd hu ników. Ob i ość cieków wodnych ilasów powodowała,
że chę nie oni osiedlali się oni na s ałe na ych e enach. Już od d ugiej połowy
XIV wieku7 można mówić opie wszych oś odkach hu niczych imłynach, zakłada-
nych wdo zeczach Liswa y, Pankówki iMałej Panwi, a akże doda kowo położo-
nych na nieznacznych wzniesieniach (pagó kach), zabezpieczających p zed zala-
niem podczas powodzi.8 Wy óżnić można kilka czynników ś odowiskowych, k ó e
wa unkowały op ymalne unkcjonowanie ówczesnych zakładów hu niczych (kuźnic
ipóźniejszych ysze ek imłynów wodnych). Duże znaczenie miała dos ępność su-
owców: d ewna, niezbędnego do p odukcji węgla d zewnego, k ó ym opalane były
piece hu nicze ip ażaki, o az ud żelaza, zalegających wpobliskich lasach, p zy uży-
ciu k ó ych wy apiano nas ępnie żelazo. Kuźnicy o zymali p zywilej zezwalający
im na nieog aniczony wy ąb d zew, co spowodowało wyniszczenie znacznych połaci
lasów wdo zeczu ś odkowej Liswa y wXVI iXVII wieku.9
Do XVIII wieku głównym ypem zakładu hu niczego była kuźnica— wskład
k ó ej wchodziły: piec łupkowy wpos aci dołu zasypywanego udą żelaza iwęglem
d zewnym, do k ó ego dop owadzano powie ze wcelu uzyskania odpowiednio
wysokiej empe a u y o az s anowisko, na k ó ym p zy użyciu mło a po uszanego
p zez koło wodne obkuwano uzyskaną łupkę żelaza. Wybuch wojny zydzies ole -
niej p zyczynił się do częściowego upadku kuźnic nad Małą Panwią iLiswa ą o az
pogo szenia jakości żelaza p odukowanego wzakładach is niejących. Wok esie od
XIV do XIX wieku unkcjonowało nad Liswa ą do 31 kuźnic, ysze ek iwielkich
pieców.10
6 Sze oko na en ema pisze os a nio m.in. Wal e KUHN, Neue Bei äge zu schlesischen Sied-
lungsgeschich e, Sigma ingen 1984.
7 Ma ia FAJER, Zmiany k ajob azu doliny Liswa y wos a nim ysiącleciu uwa unkowane gos-
poda czą działalnością człowieka, in: U szula Myga-Pią ek (ed.), Doliny zeczne. P zy o-
da— k ajob az— człowiek. P ace Komisji K ajob azu Kul u owego PTG 7, Sosnowiec
2007, s.219–227, u s.223.
8 Józe Tomasz JUROS, His o ia, zaby ki iślady hu nic wa wdolinie Małej Panwi. Inwen a yza-
cja zaby kowych obiek ów związanych z adycjami hu niczymi na obsza ze działania S owa zy-
szenia LGD K aina Dinozau ów, Ozimek— Spó ok 2012, s.7.
9 M.in. op zywileju Kochcickich na wy ąb lasów wdys ykcie lublinieckim pisze: F ied ich
LUCAE, F ide ici Lucae Schlesiens cu ieuse Denckwü digkei en / ode ollkommene Ch onica:
And e Theil, F anck u am Mayn 1689, s.2148. Po . eż: M.FAJER, Zmiany, s.222.
10 M. FAJER, Zmiany, s.223.
OPEN
ACCESS
BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 91
Sze eg zmian, nie ylko poli ycznych, p zyniosły wojny śląskie. Jeszcze w ak-
cie pie wszej wojny śląskiej (1740–1742), w oku 1741, wojska p uskie zajęły p awie
cały Śląsk.11 F yde yk II Wielki celem zabezpieczenia nowo zdoby ych e y o iów
zapoczą kował in ensywną akcję osadniczą, k ó a miała silnie związać Śląsk zP u-
sami.12 Nowe władze dążyły do usp awnienia adminis acji, m.in. usunię o wcze-
śniejsze óżnice wsądownic wie iwewnę zne cła, z e o mowano sys em poda -
kowy o az wp owadzono zasady wolnego handlu i zemiosła.13 Szczególny nacisk
położono na ozbudowę p zemysłu ciężkiego, wszczególności na gó nic wo ihu -
nic wo żelaza. Wwieku XVIII dokonał się og omny pos ęp wdziedzinie hu nic-
wa— wynaleziono nowy piec do wy opu żelaza, zw. wysoki (wielki) piec (Hocho-
en)— k ó y dzięki możliwości uzyskania wnim wyższej empe a u y zwiększał
wydajność wy opu.
Zapoczą kowana p zez F yde yka Wielkiego akcja kolonizacyjna, zwana yde y-
cjańską była d ugim po ś edniowieczu ok esem zakładania egula nych, planowych
wsi. Część is niejących osad była ozbudowywana (czasami łączono mniejsze wjedną
większą), inne zmieniały swój do ychczasowy cha ak e . Wwyniku kolonizacji y-
de ycjańskiej wcałym pańs wie p uskim pows ało około 900 kolonii, zczego około
250 na Gó nym Śląsku.14
Na obsza ze do zeczy Liswa y iMałej Panwi najliczniej pows awały kolonie
p zemysłowe związane zp odukcją hu niczą. Na obsza ach leśnych iw sąsiedz wie
cieków wodnych zakładano osady, k ó e zamieszkiwali ludzie p acujący p zy wy-
ębie d zew, p odukcji węgla d zewnego, wydobyciu udy żelaza o az obsługujący
piece do wy opu żelaza. Zakładane kolonie były niewielkie, p zeważnie budowane
naj ańszym kosz em, liczyły od kilku do kilkunas u domos w. Osady miały najczę-
ściej o mę ulicówek, zsyme ycznie ozmieszczonymi wzdłuż d ogi jedno-, dwu-
lub wielo odzinnymi domami ( zw. czwo akami). Budynki o oczone były ównej
wielkości nadziałami ziemi up awnej oniedużej powie zchni (głównym zajęciem
osadników miała być p aca wp zemyśle, anie up awa pola).15 Większość nowopow-
s ających kolonii zasiedlano achowcami obcego pochodzenia, k ó zy mieli wd ażać
nowe echnologie wś ód lokalnej społeczności. Zachę ą dla p zybywających iich o-
dzin miały być liczne p zywileje, m.in. zapewnienie im zaplecza społecznego pop zez
budowę ins y ucji uży ku publicznego, akich jak szkoły, gospody czy kościoły.16 Pod
koniec XVIII wieku największe skupisko osad yde ycjańskich koncen owało się
wokolicach mias a Lubliniec. P zykładami akich kolonii były: Cha lo en hal— za-
11 Joachim BAHLCKE— Rysza d KACZMAREK— Dan GAWRECKI, His o ia Gó nego Śląska,
Gliwice 2011, s.172.
12 Józe Tomasz JUROS, Zagwiździe. His o ia K ólewskiej Kluczbo skiej Hu y ikolonii F ied ichs-
hal, Ozimek— Zagwiździe 2014, s.28.
13 J. BAHLCKE— R.KACZMAREK— D.GAWRECKI, His o ia, s.175.
14 Halina SZULC, Mo ogeneza osiedli wiejskich wPolsce, W ocław 1995, s.68.
15 Anna ŻEBRACKA-PRUS, Wyb ane aspek y od ębności k ajob azu na p zykładzie doliny Małej
Panwi, p aca dok o ska pows ała na Wydziale A chi ek u y Poli echniki Śląskiej, Gliwice
2010, s.47.
16 Tamże, s.48–49.
OPEN
ACCESS
92 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017
łożona w1755 oku, z11 domos wami, zamieszkała p zez 30 ludzi,17 Dembowa Gu a—
założona w1774 oku, z20 „siedliskami”, gdzie zamieszkiwali zemieślnicy id wa-
le,18 Neu Had a— składająca się z10 „siedlisk”, gdzie mieszkali cieśle iwypalacze
węgla, znajdowała się am akże ysze ka,19 F ied ichswille— założona w1774 oku,
zamieszkiwało am 52 mieszkańców, k ó zy byli obcok ajowcami.20
D ugim— obok ządu p uskiego— o ganiza o em p zemysłu w ym egionie była
wielka własność ziemska, k ó ej ep ezen an ami byli h abia Collon ze S zelec, h a-
biowie on Ga nie zTu awy o az h abia And zej Rena d.21 S a aniem F yde yka II
pows ały wzdłuż zeki Małej Panwi zaawansowane echnologicznie k ólewskie za-
kłady hu nicze, p odukujące ekwipunek wojenny (b oń, kule a ma nie): hu a Mala-
pane wOzimku (1753 ok), hu a wK asiejowie (1758 ok), hu a wJedlicach (1775 ok),
hu a wKolonowskiem (1780 ok), hu a wOsowcu (1789 ok), hu a wFosowskiem (1790
ok).22 Wbliskim sąsiedz wie ych hu pows awały ównież egula nie ozplanowane
kolonie hu nicze dla p acowników. Dob ym p zykładem akiej kolonii może być F ie-
d ichs ahl. Dla ej kolonii zos ał wydany od ębny dokumen , k ó y ok eślał p zywileje
osadników— mieli oni p awo do bezpła nego pozyskania d ewna do budowy zk ó-
lewskiego lasu, na czas budowy (6 la ) byli zwolnieni zwszelkich powinności poda -
kowych, osadnik ijego po omkowie mieli być zwolnieni zpoddańs wa, ajedynym obo-
wiązkiem miało być płacenie czynszu ispełnianie powinności wobec u zędu, k ó emu
podlegała hu a.23 Wzmianki okoloniach iich cha ak e ze można znaleźć m.in. wdziele
Bey aege zu Besch eibung on Schlesien z1783 oku, au o s wa F. A. Zimme manna.24
Zbo owskie, k ó e jes p zedmio em naszej analizy, jes obecnie niewielką wsią
położoną na Gó nym Śląsku— wwojewódz wie śląskim, wpowiecie lublinieckim.
Począ ków miejscowości można dopa ywać się p awdopodobnie już wXV wieku,
choć pewniejsze wydaje się jej da owanie na wiek XVI, kiedy o właścicielem dób
lublinieckich był wspominany już wcześniej Jan II Kochcicki. Pie wsza pisana
wzmianka omiejscowości znana jes zu ba za lublinieckiego, wk ó ym o pod o-
kiem 1640 widnieje zapis Bo owsske. Nazwa miejscowości zmieniała się kilkak o nie,
p zybie ając wa ian y: Sbo owsky, Zbo owsky. W1874 oku p zyję o nazwę So owski,
używaną do 1936 oku, kiedy o zmieniono ją na Os enwalde.25 Po 1945 oku wp owa-
dzono unkcjonującą do dziś nazwę Zbo owskie.
17 F ied ich Albe ZIMMERMANN, Bey äge zu Besch eibung on Schlesien, Bd. 2, B ieg 1783,
s.152.
18 Tamże, s.153.
19 Tamże, s.155.
20 Tamże, s.185.
21 A. ŻEBRACKA-PRUS, Wyb ane aspek y, s.41.
22 Tamże, s.42.
23 J. T.JUROS, Zagwiździe, s.57–58.
24 Podaje on am, m.in. liczbę mieszkańców zamieszkujących osadę, s uk u ę społeczną—
czy była o społeczność lokalna czy obcok ajowcy, wwielu p zypadkach wskazuje ównież
ok pows ania osady.
25 PYTTEL, Unse e neuen O snamen, in: Py el (ed.), Heima kalende des K eises Gu en ag,
Gu en ag 1937, s.34–35.
OPEN
ACCESS

BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 93
Nazwa miejscowości pochodzi zapewne od słowa „bó ”. Według lokalnej legendy
właścicielem Zbo owskiego p zed około 500 la y miał być h abia onazwisku Zbo-
owski, k ó ego siedzibą maił być d ewniany dwo ek myśliwski. Obecność owego
h abiego nie jes jednak po wie dzona żadnymi dokumen ami. Co ciekawe, siedziba
a znajdowała się podobno wmiejscu nazywanym kilka s uleci później ab yką (zwią-
zanym zXVIII-wieczną ab yką ajek).26
W począ kowych azach unkcjonowania wieś Zbo owskie miała cha ak e olni-
czo-leśny (ludność udniła się up awą oli o az do ywczą p acą wlesie). WXVII wieku
część mieszkańców zajmowała się akże— jak wynika zzapisów wu ba zu lubliniec-
kim— łowiec wem ihodowlą yb, gdyż płacili od ego poda ek. W az zco az p ężniej
ozwijającym się wXVI iXVII wieku wdolinie Małej Panwi wczesnym p zemysłem
hu niczym, cha ak e wsi uległ s opniowym p zeksz ałceniom na ba dziej wczesno-
p zemysłowy. Wzwiązku znowymi echnologiami whu nic wie ozbudowywały się
kolonie obo nicze, napływała duża liczba osadników obcego pochodzenia, zwięk-
szała się ym samym liczba mieszkańców o az zapo zebowanie na żywność. Obok
26 Ba ba a GRABNY— P zemysław NOCUŃ, Zaby kowa chałupa ze Zbo owskiego aŚląska Fa-
b yka Fajek ze Zbo owskiego. Wyniki dwóch sezonów badań a cheologicznych, in: Agnieszka
P zybyła-Dumin (ed.), Rocznik „Muzeum Gó nośląski Pa k E nog a iczny wCho zowie”
3, Cho zów 2015, s.9–28.
Fig. 1.Regula nie ozplanowana kolonia hu nicza F ied ichs hal. F agmen
mapy opog a icznej Meß ischbla , Kupp (ob. Kup), Bla 3022 (5173), 1937
(Op acował P zemysław Nocuń na bazie map ze s ony h p://mapy.amzp.pl).
OPEN
ACCESS
94 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017
kolonii hu niczych, mniej licznie zakładane były akże e nas awione na p odukcję
żywności. Wpows ających wzbo owskich lasach p zysiółkach zamieszkiwała lud-
ność udniąca się p odukcją idos a czaniem węgla d zewnego o az wydobyciem
udy żelaza do unkcjonujących już wówczas wzdłuż zeki Małej Panwi kuźnic. Ich
nazwy pochodziły zazwyczaj od nazwisk ich założycieli-mieszkańców lub unkcji
ych miejsc; duża część znich p ze wała do dziś, np. S asiowe iD yndowe (D in-
dowe)— nazwiska właścicieli, Kopanina— miejsce, wk ó ym wydobywano udę
żelaza.
W s uk u ze wsi Zbo owskie dos zegalne są jej zy zasadnicze części— wieś
dolna, gó na i„ś odkowa”. Wieś dolna jes najp awdopodobniej najs a sza, ajej
obecny ksz ał może wskazywać, że zos ała założona wXV wieku jako wieś kmieca,
k ó ą wXVI wieku p zeksz ałcono zapewne w olwa czno-kmiecą. P zemiana włas-
nościowa zkmiecej na olwa czno-kmiecą wiązała się zp zemieszaniem g un ów
olwa cznych zkmiecymi— ozłogi kmiece wys ępowały wniwach wpos aci pasm
lub włanach, a ozłogi olwa czne wpos aci bloków. Wieś gó na cha ak e yzuje się
podobną genezą jak wieś dolna, jednakże udno obecnie dos zec za ysy dawnego
układu p zes zennego. Nie możemy wykluczyć, że wieś dolna igó na pows ały
w ym samym czasie jako jedna lokacja, adopie o wpóźniejszym czasie wcen alnej
części miejscowości— na obsza ze pańskim, doszło do wydzielenia iuksz ał owania
wsi „ś odkowej” (Mi eldo ), co wiązałoby się zin ensywnymi p zemianami gospo-
da czymi, odbywającymi się w amach kolonizacji yde ycjańskiej.
Odk ycie wla ach pięćdziesią ych XVIII wieku wZbo owskiem złóż białej gliny
kaolinowej p zyczyniło się do założenia w„ś odkowej” części wsi ab yki ajek glini-
anych (na wzó unkcjonujących od począ ku XVII wieku wy wó ni holende skich).
Wyda zenie o spowodowało, że miejscowość zyskała na znaczeniu, ado ychcza-
sowy cha ak e wsi uległ zmianie— z olniczo-leśnego na p zemysłowo-p oduk-
cyjny. Osobą, k ó a p zyczyniła się do ozwoju gospoda czego wsi wXVIII wieku, był
And zej Tomasz on Ga nie . Odziedziczył on dob a lublinieckie po swoim ojcu (na
mocy es amen u ogłoszonego 2 ma ca 1750 oku p zejął dob a lublinieckie, jednakże
już w1763 oku odsp zedał je sios ze Annie Ba ba ze secundo o o on Gaschin). Po-
s anowił on wyko zys ać na u alny po encjał miejscowości izałożyć ab ykę ajek
glinianych. W1753 oku s a aniem jego i zech innych udziałowców (byli nimi: Ka l
on Un ied — p uski adca wojenny, Rappa d— komisa z solny, o az F omhold
Samuel G ulich— kupiec w ocławski) pows ała spółka, będąca właścicielem zloka-
lizowanej wmiejscowości Zbo owskie manu ak u y.27 Zgodnie zówczesnym p awem,
4 s ycznia 1753 oku k ól P us wydał dokumen gwa an ujący udziałowcom p zede
wszys kim och onę p zed konku encją, ale na zucający eż pewne obowiązki, k ó e
musieli oni wypełniać. P zywilej zos ał nadany na 20 la , anas ępnie był jeszcze kil-
kak o nie p zedłużany, aż do 1813 oku.28
27 Adam JESIONOWSKI, Fab ykacja ajek wpowiecie lublinieckim, in: Jan Dubowski (ed.), Tygo-
dnik Powia owy na powia lubliniecki, 8, 1930, s.12.
28 Ku BIMLER, D ei obe schlesische Fayence- und S eingu ab iken, in: Mi eilungen des
Beu hene Geschich s- und Museums e eins, n 2, Beu hen 1911–1912, s.2–3.
OPEN
ACCESS
BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 95
In o macje owyglądzie i unkcjonowaniu ab yki pochodzą zXVIII- iXIX-wiecz-
nych publikacji opisujących Śląsk. Pod budowę ab yki p zeznaczono obsza wsi
zlokalizowany p zy obecnej ulicy Fab ycznej (pomiędzy wsią dolną igó ną), doko-
nano zapewne akże odpowiednich podziałów na s e y p odukcyjną imieszkalną.29
La em 1753 oku ozpoczę o budowę pie wszych obiek ów ab ycznych imagazy-
nowych o az zaplecza socjalnego dla sp owadzonych zzachodniej Eu opy mis zów-
- zemieślników.30 W ym eż czasie sp owadzono zzag anicy cały niezbędny do p o-
dukcji ajek sp zę . Pie wszego wypału dokonano wpołowie paździe nika 1753 oku.
Wpoczą kach unkcjonowania ab yki znaczący odse ek p acowników s anowili ob-
cok ajowcy, specjalnie sp owadzeni do Zbo owskiego, aby p zyuczyć miejscowych
29 Do podobnych wniosków doszła Te esa Wi kowska badając manu ak u ę ajek wRości-
nie— po .: Te esa WITKOWSKA, Manu ak u a ajek glinianych zRościna, gmina Myślibó z,
Ma e iały Zachodniopomo skie 35–36, 1989/1990, s.283–301.
30 K. BIMLER, D ei obe schlesische Fayence- und S eingu ab iken, s.2–3.
Fig. 2.Zbo owskie (Os enwalde). F agmen y mapy opog a icznej Meß ischbla ,
Lissau (ob. Lisów), Bla 3088 (5278) iTeichwalde (ob. Ciasna), Bla 3087 (5277),
1938. P os oką em zaznaczono e en ab yki, kołkem— budynek zw. Fajcza ni
(Op acował P zemysław Nocuń na bazie map ze s ony h p://mapy.amzp.pl).
OPEN
ACCESS
96 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017
achu ajcza skiego. Pochodzili oni zKle e (zachodnie Niemcy, p zy g anicy zHolan-
dią), F ank u u nad Menem, Bay eu h iKoblencji. Ź ódła pisane wskazują ównież
na liczbę za udnianych w ab yce osób: w1754 oku było ich 40, w1760 oku— 61,
w1784 oku— 104, aw 1788 oku już 115.31
Fajki p odukowane wZbo owskiem wy óżniały się wysoką jakością wykonania
o az cha ak e ys ycznym sposobem zdobienia. Roczna p odukcja mieściła się wza-
k esie od 800 00032 do 1 800 00033 sz uk ajek, k ó e były p odukowane wpięciu
óżnych długościach: 60 cm, 70 cm, 75 cm i90 cm.34
Fig. 3.Fajki gliniane odnalezione wZbo owskiem (© A.K eis).
Muzeum „Gó nośląski Pa k E nog a iczny wCho zowie” zain e esowało się obiek-
em w2009 oku, kiedy jego p acownicy do a li do in o macji odawnej ab yce ajek
wpowiecie lublinieckim.35 Zas ali oni na miejscu d ewniany budynek, k ó y p zez
mieszkańców, badaczy o az egionalis ów ok eślany był jako ab yka.36
31 A. JESIONOWSKI, Fab ykacja, s.11.
32 Johann Go lieb SCHUMMEL, Reise du ch Schlesien im Julius und Augus 1791, B eslau 1792,
s.65.
33 A. JESIONOWSKI, Fab ykacja, s.11; K.BIMLER, D ei obe schlesische Fayence- und S eingu a-
b iken, s.2.
34 A. JESIONOWSKI, Fab ykacja, s.11.
35 P acownicy MGPE wCho zowie— Damian Adamczak iAn oni K eis— p zep owadzili
na miejscu badania e enowe. Dzięki up zejmości And zeja Rojka (ówczesnego dy ek o a
szkoły wZbo owskiem) możliwe było p zep owadzenie wywiadu inag anie ilmu ak-
ującego ozaby kowym obiekcie.
36 Z elacji najs a szych mieszkańców wsi wynika, że nie ylko na en budynek, ale na całą
zlokalizowana w ym miejscu część wsi mówiło się ab yka, ponieważ znajdowano am
ba dzo duże ilości ajek glinianych.
OPEN
ACCESS
BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 103
że p zybysze-p o es anci s anowili niewielki odse ek. Pojawiają się oni spo adycz-
nie, jako świadkowie ch z ów iślubów. Zczasem obcob zmiących nazwisk pojawia
się więcej (np. Hilske , Woe hin, G aege ), zapewne wpie wszych dziesięcioleciach
unkcjonowania sama ab yka akże zyskiwała na znaczeniu. Analizując księgi mał-
żeńs w ka olickiej pa a ii wLubecku można zaobse wować, że część wsi, wk ó ej
znajdowała się ab yka ajek, s anowiła jej wy aźnie wyod ębnioną część. Za ówno
p zy ka olikach, jak ip o es an ach w ub yce wskazującej miejsce zamieszkania
ipochodzenie wskazywane jes s o mułowanie— ex ab ica, ex ab ica zbo owiensi.
Wksięgach odno owywano ównież unkcję pełnioną p zez konk e ną osobę w a-
b yce, znane są dwie osoby pełniące w ab yce unkcję socius ex ab ica— G ego ius
Sza lik iAdalbe us Kaczma zik, magis e ex ab ica— F ancisco Woe hin, pic o ex
ab ica (mala z)— K ys ianus Wachmaie , e ang. ab ican — Go lib K ame .44
Ok es unkcjonowania ab yki (od 1753 do około 1840 oku) s anowi dob y p zy-
kład szczególnie wkwes ii p zemian społecznych, choć wy aźnie k eślą się akże
zmiany opog a ii wsi. Po zakończeniu działalności ab yki wbudynkach p zy dzi-
siejszej ulicy Fab ycznej zamieszkiwali p awdopodobnie obo nicy leśni ( ak wynika
zwywiadów e nog a icznych). Po zamknięciu ab yki ajek część za udnionej wów-
czas ludności znalazła za udnienie wmiejscowych lasach o az hu nic wie. Nie na-
s ąpiło p zekwali ikowanie ich na obo ników olnych— aczej nie było o możliwe,
gdyż kolejni właściciele Zbo owskiego iokolicy pos anowili wyko zys ać na u alny
po encjał okolicy, jakim były lasy, cieki wodne o az pokłady udy żelaza iu uchomić
na dużą skalę p odukcję hu niczą.
W samym Zbo owskiem inajbliższej okolicy p zemysł me alu giczny p ężniej za-
czyna się ozwijać p zed połową XIX wieku. Wla ach 1815–1820 wybudowano kanał
hu niczy, p zy g anicznej wówczas zece Liswa cie, mający zasilać wwodę zaplecze
p zemysłowe mają ków Kochanowice (Kochanowi z),45 Zbo owskie (Os enwalde) iPa-
noszów (Hege s elde). Pop owadzono go zTaniny pop zez S asiowe (G enzwinkel) do
Pilawy (Schlacken elde).46
Według ź ódeł około 1830 oku pows ały wZbo owskiem ównież: a ak, cegiel-
nia zkopalnią gliny o az dwie kopalnie ud żelaza.47 Zinnych ma e iałów wynika, że
w ym eż czasie is niały am akże: olusz imłyn (p awdopodobnie chodzi omłyn
wBogdali).48 S a aniem ówczesnego właściciela Zbo owskiego iokolicy— h abiego
And zeja Rena da— pows ało wla ach cz e dzies ych XIX wieku kilka oś odków
p zemysłu me alu gicznego. Wp zysiółku B zegi (Schlackenu e ) założono: hu ę że-
laza z1 wielkim piecem opalanym węglem d zewnym (12 p acowników), 2 kuźnice
44 Wa o zw ócić uwagę, że nazwiska obo ników mają b zmienie lokalne, podczas gdy na-
zwiska specjalis ów wskazują na ich obce pochodzenie.
45 Niemieckie nazwy miejscowości podane wnawiasach obowiązywały wla ach 1936–1945.
Po . Fig. 2.
46 PREUSSLER, Die Eisenindus ie an de Lißwa he im K eise Gu en ag OS., in: F anz Py el
(ed.), Heima kalende ü den K eis Gu en ag, Gu en ag 1939, s.54.
47 Tamże, s.58.
48 Johann Geo g KNIE, Alphabe isch-s a is isch- opog aphische Uebe sich de Dö e , Flecken,
S äd e und ande n O e de Königl. P euss. P o inz Schlesien, B eslau 1845, s.769.
OPEN
ACCESS

104 HISTORIE — OTÁZKY — PROBLÉMY 1/2017
(12 p acowników) o az 1 kuźnię wy wa zającą wy oby me alowe.49 Hu y żelaza zlo-
kalizowane były akże w olwa ku D indowe (G enzhäuse ) ikolonii S asiowe, k ó e
wod óżnieniu od hu y wB zegach wyposażone były we ysze ki opalane węglem
kamiennym— każda obsługiwana była p zez sześciu p acowników.50
Od la sześćdziesią ych XIX wieku zlokalizowane nad zeką Liswa ą iMałą Pan-
wią zakłady hu nicze zaczęły podupadać, czego powodem było s osowanie p zes a-
załej już echnologii p odukcji żelaza opa ej na wyko zys aniu węgla d zewnego.51
Gwał ownie pos ępująca indus ializacja boga ej wpokłady węgla kamiennego części
Gó nego Śląska (K ólewskiej Hu y, By omia czy Ka owic) nie dawała szans u zyma-
nia się oś odkom hu niczym zlokalizowanym w egionie lublinieckim. Wyko zys a-
nie węgla kamiennego było ba dziej opłacalne, s ąd eż zaczę o zakładać hu y iko-
palnie wnowych miejscach. W ym czasie duży odse ek mieszkańców p acujących
do ychczas wmiejscowych hu ach wyemig ował wposzukiwaniu nowych ź ódeł
u zymania. Wk ajob azie Zbo owskiego po dawnej działalności hu niczej os ały się
pozos ałości dawnych pieców hu niczych o az hałd, gdzie składowano odpad hu ni-
czy— żużel.
Ze względu na og aniczenia wzak esie p owadzenia badań wykopaliskowych
w2013 i2014 oku można mieć nadzieję, że nadzo y a cheologiczne p zy ewen ual-
nych p zyszłych działaniach inwes ycyjnych pozwolą na zdobycie nowych danych,
uzupełniających s an wiedzy na ema ab yki ajek wZbo owskiem. Obecnie wają
ównież kwe endy a chiwalne mogące zucić nowe świa ło na ema XIX-wiecznej
his o ii obsza u dawnej ab yki ijego ówczesnych mieszkańców.
RÉSUMÉ:
Fi s accoun s o he illage o Zbo owskie show ha i was ounded in he 16 h cen u y as a ypical
a ming illage. Me allu gy was also o g ea economic impo ance as i de eloped in he basin o he
local i e s Liswa a, Pankówka and Mała Panwia om he second hal o he 14 h cen u y. Nume ous
me al-wo king cen es we e in ope a ion in he icini y in he 16 h and 17 h cen u y.
Awa e shed e en in he e olu ion o Zbo owskie occu ed in he middle o he 18 h cen u y
wi h he disco e y o whi e kaolin ha had been used om he 16 h cen u y in he B i ish Isles and
in he Low Coun ies o make s onewa e smoking pipes. Following he example o he wes Eu o-
pean manu ac o ies i was decided a Zbo owskie o se up amanu ac o y specialised in he p oduc-
ion o whi e-kaolin pipes, pu in o ope a ion in 1753. The illage, whose inhabi an s had un il hen
cul i a ed land and o alesse ex en engaged in me allu gical p oduc ion, suddenly became ama-
jo indus ial cen e. Pipes made a he Zbo owskie wo kshop we e no ed o hei supe io qual-
i y compa able wi h Du ch p oduc s. In i s heyday i p oduced as many as wo million pipes ayea .
A chaeological esea ch conduc ed in he illage in 2013 and 2014 con i med he loca ion o he
o me manu ac o y. Analysis o he esul s and pa allel his o ical esea ch p o ed ha he illage
opog aphy unde wen a - eaching changes: The pa in which he ac o y was se up was ese ed
o he pu pose and became anew illage cen e. Employmen o incoming ade s om wes e n
49 Tamże.
50 Tamże.
51 A. ŻEBRACKA-PRUS, Wyb ane aspek y, s.110.
OPEN
ACCESS
BaRBaRa GRaBnY— PRZEMYSław nOcuń 105
Eu ope hen esul ed in he ans o ma ion o he illage’s social na u e. The ans o ma ion o he
popula ion s uc u e is e idenced in he public egis e s, in e alia.
A ound 1840 he manu ac o y was shu down and he local me al wo ks also saw adecline as
a esul o indus ialisa ion o he Uppe Silesian coal ield. Some o he inhabi an s hen mo ed ou
o seek wo k in he hea o he indus ial a ea o Silesia.
Mg Ba ba a G abny— a cheolog, adjunk wMuzeum „Gó nośląski Pa k E nog a iczny wCho zo-
wie”, współp owadząca badania a cheologiczne ś edniowiecznych obiek ów mieszkalno-ob onnych—
ś edniowiecznej wieży książęcej wSiedlęcinie koło Jeleniej Gó y, o az wczesnych s anowisk p zemy-
słowych— e enów po ab yce ajek wZbo owskiem koło Lublińca (g abny@muzeumgpe-cho zow.pl).
D P zemysław Nocuń— a cheolog, dok o nauk humanis ycznych. Koo dyna o działalności na-
ukowej ibadawczej wMuzeum „Gó nośląski Pa k E nog a iczny wCho zowie”. Wykładowca wIn-
s y ucie A cheologii Uniwe sy e u Jagiellońskiego wK akowie wzak esie a cheologii późnego ś e-
dniowiecza inowoży ności. Kie ownik wielole niego p ojek u badań ś edniowiecznej książęcej
wieży mieszkalnej wSiedlęcinie koło Jeleniej Gó y (nocun@muzeumgpe-cho zow.pl).
OPEN
ACCESS