| 383
Ma kus Meckel
De Be g-Ka abach-Kon lik als
He aus o de ung im Kon ex des ussischen
K ieges gegen die Uk aine
Eine S ellungnahme aus außenpoli ische Pe spek i e
Abs ac
The a icle p esen s a b ie ou line o he de elopmen o he con lic o e A sakh since Go bache ’s
pe es oika. I c i icizes he neglec o his con lic by he Wes , which coun s i among he › ozen
con lic s‹, al hough i has epea edly claimed li es o e he yea s. People u ned a blind eye o Aze -
baijan’s long-las ing ea mamen . A e he wa in 2020, Russia ook on he ole o a media o o
peace – bu is no illing i . Wi h Russia’s wa agains Uk aine and he ela ed p oblems o ene -
gy supply, he EU sees Aze baijan as a p io i y sou ce o ene gy. Ini ial EU app oaches o p o ec
A menia, o hold Aze baijan o accoun and o poin o i s esponsibili y o he A menian people,
including he p ese a ion o i s cul u e in A sakh, need o be s eng hened. Ini ia i es a e needed
o d aw he wo ld’s a en ion o he agic si ua ion o A menia and A sakh.
Sei meine e s en Reise nach Je ewan ühle ich mich A menien seh e bunden, mich ha
diese lange ch is liche Geschich e und Kul u aszinie . Gegenübe de Bundes egie ung
se z e ich mich da ü ein, den Südkaukasus, de im e s en Nachba scha sp og amm noch
nich einbezogen wa , in dieses P og amm zu implemen ie en, was dann ja auch geschah.
Dann kam im Jah 2005 das Jah des Gedenkens an den 90. Jah es ag des Völke mo ds an
den A menien im Jah 1915, an dem ich an o de s e S elle an de Resolu ion des Bun-
des ages mi wi ken konn e, die ge ade auch die deu sche Mi e an wo ung in den Blick
genommen ha . So ha mich A menien sei dem nich meh losgelassen. Viele Jah e bin
ich nun auch Mi glied im Vo s and des Lepsiushauses in Po sdam – und doch bin ich kein
Expe e ü A menien ode ga ü die a menische Ki che und Kul u . Meine Pe spek i e
is o allem eine außenpoli ische – und au diese F agen möch e ich mich hie auch o
allem konzen ie en.
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p18
384 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
De ak uelle Be g-Ka abach-Kon lik gehö in die Geschich e de Pe es oika, des Demo-
k a isie ungs- und Ö nungsp ozess de Sowje union gegenübe den e schiedenen Republi-
ken und Unionssubjek en un e Michail Go ba schow und des Au b echens de na ionalen
Gegensä ze in ih – sowie in die Geschich e des Ze alls de Sowje union. Die A menie in
Be g-Ka abach nu z en schon üh die Gelegenhei des Aus i sgese zes de Sowje union om
3. Ap il 1990 und p oklamie en die Unabhängigkei de ›Republik Be g-Ka abach‹. Rech lich
ha e das du chaus eine Chance und sein Rech . Poli isch abe and es keine Akzep anz in
Ase baidschan – und auch die in e na ionale Gemeinscha ha e Fu ch o dem Ve all de
Sowje union in iele kleine En i ä en, so dass diese Unabhängigkei se klä ung in e na ional
nich ane kann wu de. De olgende K ieg zwischen A menien und Ase baidschan 1991–
1994 üh e zu ca. 30000 Todesop e n und ende e mi einem a menischen Sieg, mi de de-
ac o-Unabhängigkei Be g-Ka abachs (bei gleichzei ig s a ke Abhängigkei on A menien)
und de Bese zung de umliegenden sieben P o inzen Ase baidschans – sowie de Fluch de
do igen ase baidschanischen Be ölke ung (meh als 400000). 45000 Aze is e ließen Be g-
Ka abach, e wa 250000 das a menische S aa sgebie . 390000 A menie wiede um lohen aus
Ase baidschan nach A menien. Beide Sei en wa en sich gegensei ig K iegs e b echen und
Menschen ech s e le zungen o . A menien e weis au die schon ühen an ia menischen
Massake in Sumgai om Feb ua 1988 sowie in Baku om Janua 1990, Ase baidschan be-
nenn die Massake an de ase baidschanischen Be ölke ung in Chodschali om Feb ua 1992
(meh als 600 To e). Die E inne ung an die (jeweils eigenen) Op e p äg bis heu e die ö en li-
che Gedenkkul u und dien de P lege de jeweilig adie en E ah ungen – und Feindbilde .
In den da au olgenden as d ei Jah zehn en gelang es den Kon lik pa eien und auch de
›Minsk-G uppe‹ de OSZE nich , den agilen Wa ens ills and on 1994 in einen e aglichen
F ieden zu übe üh en. Schon sei 1992 – also noch wäh end des K ieges – wu de diese soge-
nann e ›Minsk-G uppe‹ geg ünde . Nach an angs in ensi e en Bemühungen e lahm e jedoch
das Engagemen de be eilig en S aa en. Bis 1998 wa die ›de ac o-Republik‹ Be g-Ka abach
wenigs ens noch bei den Gesp ächen dabei, doch wu de sie dann gänzlich ausgeschlossen.
2007 einig e sich die Minsk-G uppe in Mad id au sogenann e Basis-P inzipien. Diese wa en:
• De Rückzug de a menischen T uppen aus de Umgebung Be g-Ka abachs
• Eine Land e bindung on A menien nach Be g-Ka abach (La schin-Ko ido )
• E möglichung de iedlichen Rückkeh alle Ve iebenen an ih e Heima o e
• Ein kün iges Re e endum übe den endgül igen S a us Be g-Ka abachs
• Bis zu Klä ung ein In e ims-S a us ü Be g-Ka abach nich un e dem s a us quo de
Selbs bes immung
• In e na ionales Peacekeeping und Wiede au bauhil e
Leide ehl e die Einbeziehung de nich ane kann en Republik A zach/Be g-Ka abach in
den En scheidungsp ozess, die ü jede ai e Kon lik lösung une lässlich is . De Zei punk
des Re e endums und die Zusammense zung de in e na ionalen T uppe blieben o en.
Meckel: De Be g-Ka abach-Kon lik im Kon ex des ussischen K ieges gegen die Uk aine | 385
Ase baidschan lehn e insbesonde e das Re e endum ab und bes and au de Fes legung de
Zukun Be g-Ka abachs inne halb de eigenen G enzen. Doch auch A menien miss au e
de Ve lässlichkei Ase baidschans, wenn die a menischen T uppen aus den ›Siche hei szo-
nen‹ zu ückgezogen wä en. So schei e e auch diese Ve such eine Lösung.
Zwischen 2008 und 2011 bemüh e sich de ussische P äsiden Dmi i Medwediew um
eine Lösung du ch Gesp äche, bei meh achen T e en mi den P äsiden en on A menien
und Ase baidschan Se ge Sa gsyan und Ilham Alijew. Auch so wu de keine Einigung mög-
lich. In e na ionale Beobach e sahen die U sache da ü im ehlenden poli ischen Willen
Russlands, das du ch die schwelenden (sogenann e ›einge o enen‹) Kon lik e O dnungs-
mach im Südkaukasus bleiben woll e. So lie e e Russland an beide S aa en e hebliche Wa -
enpo en iale (2012 – 90% de a menischen Ein uh en und 60% de ase baidschanischen
Impo e).
Ase baidschan e klä e ühzei ig, es we de au Daue das K iegse gebnis on 1994 nich
akzep ie en und üs e e sei Jah en in ensi au . Die K iegsge ah wuchs s e ig, ge agen
on eine mili ä ischen Rhe o ik, insbesonde e nach dem e neu en Au b echen de Gewal
im Ap il 2016. Diese D ohungen wiede um e schwe en den auch ölke ech lich ge o de -
en Rückzug de a menischen T uppen aus den sieben bese z en ase baidschanischen P o-
inzen um Be g-Ka abach, den A menien als siche hei spoli isch no wendige ›Pu e zone‹
be ach e e.
Im Jah 2012 ha e die ›de ac o-Republik‹ Be g-Ka abach eine Einwohne scha on ca.
140000 Menschen. Die A mee ha e eine S ä ke on 20-30000 Solda en, on denen ca. 5000
in s ändigem ›F on einsa z‹ an de Wa ens ills andslinie wa en.
Die G enze bzw. Wa ens ills andslinie zwischen beiden Lände n blieb geschlossen, eine
u sp ünglich o gesehene in e na ionale Übe wachung gab es zwischen 1994 und 2020 ak-
isch nich . Imme wiede jedoch kam es zu Todesop e n du ch Scha schü zen und Scha -
mü zel en lang de G enze, so dass en gegen dem üblichen Sp achgeb auch in Wah hei
nich einmal on einem ›einge o enen Kon lik ‹ gesp ochen we den kann. Zwischen den
Be ölke ungen beide Lände gab es keine lei Kon ak , au beiden Sei en wuchs eine Gene-
a ion au , die on de jeweiligen Feindp opaganda gegeneinande gep äg wa , ohne dass
man sich pe sönlich begegnen konn e und das Land des ande en kennenle n e. So konn e
sich au keine Sei e eine Zi ilgesellscha en wickeln, die auch eigene Pe spek i en in den
Kon lik einzub ingen in de Lage wä e.
Im Jah 2009 en wickel e die Eu opäische Union das Konzep de Ös lichen Pa ne scha
und bo sowohl A menien wie Ase baidschan die dazugehö enden Ve äge und Kommu-
nika ionss uk u en an. Ase baidschan nu z e seine Möglichkei en on Ene gielie e ungen
und gewann so das besonde e In e esse de EU. Die on de EU in de Pa ne scha p o-
klamie e Bedeu ung on demok a ischen und ech s aa lichen S uk u en a en dagegen
meh in den Hin e g und. De on de EU mi de Uk aine und A menien ausgehandel e
Assoziie ungs e ag wu de 2011 dann au massi en ussischen D uck hin on beiden S aa-
en nich un e zeichne . A menien schloss sich dann de on Russland dominie en O ga-
386 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
nisa ion des Ve ags übe kollek i e Siche hei (OVKS) an. Die EU se z e ih e Bemühungen
um die Ges al ung de Nachba scha und die Un e s ü zung o und es wu de ein eigene
Ve ag ü diese Koope a ion abgeschlossen. In Bezug au die konk e e Kon lik lösung blieb
ein e s ä k es Engagemen de EU jedoch aus.
De 44-Tage-K ieg, den Ase baidschan mi massi e Un e s ü zung de Tü kei am 27.
Sep embe 2020 om Zaune b ach und de ca. 6500 Todesop e kos e e, ende e mi einem
Wa ens ills and, den Russland e mi el e. A menien wa mili ä isch ode auch echnisch
de wei besse ausge üs e en (D ohnen aus Is ael und de Tü kei!) ase baidschanisch/ ü -
kischen Übe mach nich gewachsen und sah sich gezwungen, den aus a menische Sich
seh nach eiligen Bedingungen zuzus immen. A menien e lo die Kon olle übe die sieben
bese z en ase baidschanischen P o inzen um Be g-Ka abach. Be g-Ka abach selbs e lo
im Süden ein D i el des eigenen Gebie s um die S ad Schuschi an Ase baidschan. Nu
noch ein schmale Ko ido on ün Kilome e n (La schin) soll in Zukun den Zugang
zwischen A menien und Be g-Ka abach gewäh leis en. Die G enze zwischen A menien und
de Tü kei soll geö ne we den, da übe hinaus sollen die Ve keh sblockaden zwischen
Ase baidschan und seine Exkla e Nachi schewan au gehoben we den. Dami könn e ein
lebendige wi scha liche Kon ak aus de Tü kei, übe Nachi schewan und die a menische
P o inz Sjunik nach Ase baidschan e möglich we den. Die konk e en Bedingungen da ü
sollen zwischen A menien und de Tü kei ausgehandel we den. Ase baidschan möch e
einen ex e i o ialen Ko ido , den A menien wiede um ausschließ , da dies seine Sou e-
äni ä und Kon olle ausschließen wü de. Bis heu e konn e keine on beiden akzep ie e
Lösung ge unden we den. Auch de a isie e und d ingliche Ge angenenaus ausch is noch
nich abgeschlossen.
A menien ha e im K ieg e geblich au die ak i e Un e s ü zung du ch seine ›Schu z-
mach ‹ Russland geho , auch die bean ag e Un e s ü zung des OVKS blieb aus. Am Ende
e mi el e Russland den Wa ens ills and, de eine o ale Niede lage Be g-Ka abachs/A me-
niens e hinde e, gleichzei ig abe Russland die Schlüssel olle ü jede Lösung gab. Schon
ühe ha e Russland s a k an de Au üs ung Ase baidschans mi gewi k und sich gewis-
se maßen zwei Eisen im Feue gehal en. Mi eigenen T uppen (2000 Mann) soll Russland
nun die Einhal ung des Wa ens ills ands und den kün igen Implemen ie ungsp ozess des
Wa ens ills ands übe wachen. Die Tü kei wiede um be eilig sich an einem neu einge ich-
e en ›Gemeinsamen Russisch-Tü kischen Beobach ungszen um‹, das im Dis ik Agdam
angesiedel is . Es bes eh aus 60 ussischen und 60 ü kischen O izie en.
Ein g oßes P oblem is , dass das Manda de ussischen T uppen nich kla besch ieben
is . Die G enzen de Wa ens ills andslinie sind auch nich kla dekla ie . Dies üh e im
Mai 2021 in de Region Sjunik zu eine K ise, da die ase baidschanischen T uppen einige
Kilome e o ück en. Noch ge äh liche wa de Übe all Ase baidschans Mi e Sep embe
2022, gewisse maßen im Scha en des Uk ainek ieges. Die T uppen ück en übe die – nich
gesiche e – Dema ka ionslinie beim Do So k und ande no s o , es gab To e und sch eck-
liche Ve b echen gegenübe de Zi ilbe ölke ung.
Meckel: De Be g-Ka abach-Kon lik im Kon ex des ussischen K ieges gegen die Uk aine | 387
In de De- ac o-Republik Be g-Ka abach e s ä k sich mi de ussischen T uppenp ä-
senz unmi elba de ussische Ein luss auch im no malen All ag. Die Tü kei wiede um ha
mi Ase baidschan in de Dekla a ion on Schuschi om Juni 2021 seine P äsenz im süd-
lichen D i el on Be g-Ka abach es gesch ieben.
Gleichzei ig is das Ve häl nis Russlands zu Republik A menien gespann , sei de Minis-
e p äsiden Nikol Paschinian 2018 du ch eine Re olu ion gegen die ko up e und au o i ä e
Regie ung on Se ge Sa gsian mi anschließenden demok a ischen Wahlen an die Mach
kam. Zwa ha e Paschinian kluge weise imme das gu e Ve häl nis zu Russland be on ,
doch wa allein schon seine Mach übe nahme du ch eine wi klich eie Wahl nach eine
demok a ischen und iedlichen Re olu ion ein S achel ü Wladimi Pu in. Innenpoli isch
wu de nun wiede um die Posi ion des Minis e p äsiden en dadu ch geschwäch , dass e die
ü A menien nach eiligen Wa ens ills andsbedingungen akzep ie ha . Dies üh e zu iel-
äl ige und lau s a ke K i ik im Lande, insbesonde e on den bis 2018 he schenden al en
Eli en, die Mo genlu wi e en. So g enz e es dann as an ein Wunde , dass Paschinian
bzw. seine Pa ei im Juni 2021 le z lich doch die o gezogene Pa lamen swahl nochmals
gewann.
Am 10. Dezembe 2021 and in Moskau ein e s es T e en de ›3+3-Koope a ionspla -
o m zu egionalen Neuo dnung im Südkaukasus‹ au de Ebene de Vizeaußenminis e
s a . Dieses schon länge disku ie e Fo ma e einig konzep ionell au de einen Sei e
die d ei S aa en des Südkaukasus Ase baidschan, A menien und Geo gien, au de ande en
Sei e die d ei g oßen Ein lussmäch e de Nachba scha , Russland, die Tü kei und den I an.
Das Fo ma ha die Absich , den südlichen Kaukasus im Ein lussbe eich diese d ei g oßen
S aa en es zuhal en und den wes lichen Ein luss du ch die USA und die EU zu besch än-
ken. Geo gien ha sich on Beginn an de on de Tü kei eingeb ach en Ini ia i e e weige
und ha am T e en in Moskau auch nich eilgenommen. Doch e schien es den Einladenden
wich ig, wenigs ens die geo gische Fahne zu hissen, um den Pla z ü Geo gien eizuhal en.
Ase baidschan ha das neue Fo ma beg üß und e such , au diese Weise den eigenen
Ein luss auszubauen und die F üch e des gewonnenen 44-Tage-K ieges e n en zu können.
De ussische K ieg gegen die Uk aine und die olgenden Sank ionen und Ene gieengpässe
in Eu opa e höhen eben alls die Bedeu ung Bakus – jeden alls in diesem Segmen . Ase bai-
dschan is en schlossen, seine Ka en auszuspielen.
A menien ha als Ve lie e des K ieges o z Bedenken keine Wahl. Es b auch die ussi-
sche Un e s ü zung in den ans ehenden schwie igen Ve handlungen, such jedoch gleich-
zei ig, die B ücken zu EU ag ähig zu hal en und die Beziehungen nich ab eißen zu
lassen. Paschinian e klä e, dass das neue Fo ma be ei s bes ehende Ve einba ungen und
Fo ma e nich eplizie en dü e.
Genau das abe s eh zu be ü ch en. Das In e esse de Siege , die Ve handlungen de
Minsk-G uppe im Rahmen de OSZE wei e zu üh en is ge ing. Ase baidschanische S im-
men s ellen auch den Sinn in age, kün ig übe haup noch übe den S a us on Be g-Ka-
abach zu e handeln.

388 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Die EU und auch die OSZE haben sich in den le z en Jah en nich ge ade du ch besonde-
e Au me ksamkei und Ini ia i en in de Region he o ge an. Du ch die ak uelle En wick-
lung, insbesonde e den K ieg Russlands gegen die Uk aine, haben sich die Bedingungen
da ü noch wei e e schlech e . T o zdem wi d es on g oße Bedeu ung sein, dass die EU
ih e Au me ksamkei und ih Engagemen e höh , und zwa nich nu aus dem In e esse,
on Ase baidschan Ene gie zu beziehen!
Nach dem Ende des 44-Tage-K ieges gib es g öß en Anlass zu So ge um das a menische
Kul u e be in den nun on Ase baidschan kon ollie en Gebie en. Schon im K ieg selbs
gab es hie e hebliche und z.T. mu willige Ze s ö ungen und nun auch die g oße Ge ah
sys ema ische Ve nich ung. Äuße ungen und Ankündigungen des P äsiden en Ilham Alijew
und seines Kul u minis e s lassen alle Ala mglocken e önen. Bed ohlich is besonde s auch
die Leugnung des u al en a menischen Kul u e bes du ch abwegige Theo ien, die dieses als
»kaukasisch-albanisches E be« dekla ie en, wodu ch die Ze s ö ung legi imie we den soll.
Die in e na ionale S aa engemeinscha is au ge u en, dem Einhal zu gebie en und das
Kul u gu zu schü zen. Seine Bedeu ung geh auch wei übe A menien hinaus, gehö es
doch wel wei zu den äl es en Zeugnissen des Ch is en ums. Es bleib die Ho nung, dass die
Weck u e des In e na ionalen Ge ich sho es (Dezembe 2021), des Eu opäischen Pa lamen s
(Mä z 2022) und des US S a e Depa men (Juni 2022) sowie unse eigene Au u dazu bei-
agen, den no wendigen Schu z dieses Kul u e bes zu gewäh leis en.
Mi dem gegenwä igen K ieg Russlands in de Uk aine haben sich die Bedingungen auch
da ü leide deu lich e schlech e . Ein wi kliches In e esse Russlands is nich zu e ken-
nen, jeden alls gab es keine ussischen Ini ia i en zum Schu z dieses E bes. Die Möglich-
kei en de USA und de EU, in diesem Sinne au das in de Uk aine einen E obe ungsk ieg
üh ende Russland einzuwi ken, sind höchs beg enz .
U sula on de Leyen ha e als P äsiden in de Eu opäischen Kommission bei ih em Be-
such in Baku ausschließlich die gewünsch en Ene gielie e ungen im Blick, welche hel en
sollen, die bishe aus Russland kommenden zu kompensie en. Eine So ge um die Ve -
nich ung des a menischen Kul u e bes wu de nich zum Ausd uck geb ach . Dies ü die
kün ige Ausges al ung de EU-Ase baidschanischen Beziehungen zu e ände n und seinen
Schu z zu eine Dimension diese Beziehungen zu machen, wi d die Au gabe de nächs en
Mona e sein müssen. Die Voll e sammlung des Ökumenischen Ra es de Ki chen in Ka ls-
uhe im Sep embe 2022 ha e euliche weise das Thema au geg i en, in den Ki chen is es
inzwischen p äsen . Auch die a menische Diaspo a, die in ielen Lände n de Wel ak i is ,
soll e hie noch s ä ke ih e S imme e heben.
Sei de mili ä ischen O ensi e Ase baidschans am 13. Sep embe 2022 und in den ol-
genden Tagen, bei de es wiede zu To en und e sch eckenden G ausamkei en und K iegs-
e b echen kam und die zu Fluch Tausende a menische Zi ilis en üh e, is die D ing-
lichkei auch eu opäischen Handelns noch ges iegen. Ein e s es Ho nungszeichen bes eh
da in, dass die eu opäische Kommission nun ak i gewo den is , und es nun e s einmal
zu eine beg enz en zi ilen Beobach e mission kommen soll, die – om a menischen Te i-
Meckel: De Be g-Ka abach-Kon lik im Kon ex des ussischen K ieges gegen die Uk aine | 389
o ium aus – die Lage e uie en soll. Ase baidschan ha bishe den Zugang e weh . Doch
dies kann nu ein An ang sein. Deu schland soll e sich hie e s ä k und nachhal ig ü die
E wei e ung und Ve länge ung des Manda s einse zen. Ein solches Engagemen soll e ein-
gebe e sein in ein noch meh konzep ionelles Handeln de EU im Südkaukasus insgesam ,
de auch nach dem K ieg in de Uk aine ü Eu opa on hohem In e esse sein muss.
Wich ige F agen zu Ges al ung de Zukun on Be g-Ka abach ich en sich jedoch auch
an A menien selbs . Angesich s de exis en iellen Bed ohungen wi d es on besonde e Be-
deu ung sein, dass die a menische Regie ung in den ans ehenden Ve handlungen on einem
möglichs b ei en gesellscha lichen Konsens ges ü z wi d. Dazu b auch es einen o enen
gesellscha lichen Disku s, de nach meinem Eind uck noch wei gehend ehl – bzw. so
e gi e is , dass e die Zukun A meniens belas e . Hie is mi de gesam en Gesellscha
auch die Ki che he ausge o de . Die F agen, die eine Bean wo ung ha en, sind iel äl ig.
Ich nenne nu zwei: Was sind nach diesem K ieg die Ziele ü die Zukun ? Wi d die Ho -
nung au Re anche genäh , da au , die E gebnisse des Wa ens ills ands auch geog a isch
noch einmal (mili ä isch) zu e ände n? Ode wi d es den Ve such geben, im Rahmen de
Ve handlungen nach den bes en Möglichkei en ü eine siche e und s abile, iedliche und
gedeihliche poli ische und wi scha liche En wicklung zu suchen, in welche das a meni-
sche Volk in de Republik A menien wie in Be g-Ka abach ei, demok a isch und selbs -
bes imm leben und seine Zukun ges al en kann?
Von de Bean wo ung diese F agen wi d iel abhängen. Ge ade da, wo du ch die Ko-
ope a ion e gangene Jah e zwischen Pa ne n in Deu schland und Eu opa Ve auen ge-
wachsen is , soll e das o ene Gesp äch auch übe solche F agen nich e mieden we den.
Au o
Ma kus Meckel
Pas o , Außenminis e a.D., MdB 1990–2009, Be lin, Deu schland, h p://ma kusmeckel.eu/
390 |
Մարկուս Մեկել
Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը
որպես մարտահրավեր Ուկրաինայի դեմ
ռուսական պատերազմի համատեքստում
Մի դիրքորոշում արտաքին քաղաքականության տեսանկյունից
Երևան կատարած առաջին ուղևորությունիցս ի վեր, ես ինձ շատ կապված եմ
զգացել Հայաստանի հետ, քանի որ հիացած էի այս երկրի հնամյա քրիստոնեական
պատմությամբ ու մշակույթով: Գերմանիայի դաշնային կառավարության առջև
ես ներկայացրել եմ Հարավային Կովկասը, որը դեռևս ներառված չէր Եվրոպական
միության հարևանության առաջին ծրագրում, անպայման ներգրավելու դրա մեջ,
ինչը և հետագայում իսկապես տեղի ունեցավ։ Ապա 2005 թ. եկավ Հայաստանի
հանդեպ գործված 1915-ի Ցեղասպանության 90-րդ հիշատակման տարելիցը, որի
ընթացքում անձամբ ես նույնպես կարողացա առաջատար դիրքում աշխատել
Բունդեսթագի բանաձևի վրա, որը ուղղակիորեն մատնանշում էր նաև Գերմանիայի
պատասխանատվությունը։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Հայաստանն ինձ այլևս
բաց չի թողել։ Արդեն երկար տարիներ է, ինչ ես նաև Պոտսդամի Լեփսիուսի տուն-
թանգարանի խորհրդի անդամ եմ, չնայած որ ինքս Հայաստանի կամ ընդհանրապես
հայկական եկեղեցու և մշակույթի փորձագետ չեմ: Այդ իսկ պատճառով, իմ տվյալ
տեսակետը, դա առաջին հերթին՝ արտաքին քաղաքականության դիտանկյունն է, և
հենց այս հարցերի վրա ես կցանկանայի կենտրոնանալ այստեղ:
Լեռնային Ղարաբաղի ներկայիս հակամարտությունը պատկանում
է թե՛ վերակառուցման (պերեստրոյկայի) և թե՛ Խորհրդային միության
փլուզման պատմությանը, երբ, Միխայիլ Գորբաչովի օրոք, մի կողմից սկսվեց
Խորհրդային միության դեմոկրատացման և բացման գործընթացը՝ տարբեր
հանրապետությունների և միութենական սուբյեկտների հանդեպ, իսկ մյուս կողմից,
վերջիններիս ներսում, տեղի ունեցավ ազգային տարաձայնությունների պոռթկում:
Լեռնային Ղարաբաղի հայերը դեռևս 1990 թ. ապրիլի 3-ին օգտվեցին Խորհրդային
միությունից դուրս գալու մասին օրենքով ընձեռված հնարավորությունից և
հռչակեցին ‹Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության› անկախությունը։ Իրավական
առումով դա, անշուշտ, ուներ իր իրավունքն ու հաջողության հավանականությունը:
Քաղաքական առումով, սակայն, դա չընդունվեց Ադրբեջանում, և միջազգային
Մեկել, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը
| 391
հանրությունը նույնպես այն վախն ունեցավ, որ Խորհրդային միությունը նման
կերպ կտրոհվի բազմաթիվ փոքր միավորների, ինչի պատճառով անկախության այդ
հռչակագիրը չճանաչվեց միջազգայնորեն: Դրան հաջորող 1991-1994 թթ. պատերազմը,
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև, հանգեցրեց շուրջ 30000 զոհերի և ավարտվեց հայերի
հաղթանակով՝ Լեռնային Ղարաբաղի դե ֆակտո անկախությամբ (ինչը միևնույն
ժամանակ մեծ կախվածություն էր նշանակում Հայաստանից), Ադրբեջանի շրջակա
յոթ շրջանների գրավմամբ, ինչպես նաև տեղի ադրբեջանական բնակչության
փախուստով (ավելի քան 400000): 45000 ադրբեջանցի լքեցին Լեռնային Ղարաբաղը,
շուրջ 250000-ը՝ Հայաստանի տարածքը։ Իսկ Ադրբեջանից Հայաստան փախան
իրենց հերթին 390000 հայ։ Երկու կողմերն էլ միմյանց մեղադրեցին ռազմական
հանցագործությունների և մարդու իրավունքների խախտման մեջ։ Հայաստանը
վկայակոչում էր արդեն իսկ 1988 թ. փետրվարին Սումգայիթում և 1990 թ. հունվարին
Բաքվում տեղի ունեցած հակահայկական ջարդերը, իսկ Ադրբեջանը նշում էր 1992 թ.
փետրվարին Խոջալուի ադրբեջանական բնակչության կոտորածը (ավելի քան 600
մահացած): Այդ (ամեն մեկն իր սեփական) զոհերի հիշատակը դեռևս ձևավորում է
հանրային հիշողության մշակույթն ու ծառայում համապատասխան ավանդական
փորձի և թշնամու պատկերների պահպանմանը:
Հետագա գրեթե երեք տասնամյակում ոչ հակամարտող կողմերը, ոչ էլ
ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը չկարողացան 1994 թ. կնքված փխրուն զինադադարը
վերածել պայմանագրային խաղաղության։ Այս, այսպես կոչված, «Մինսկի
խումբը» հիմնադրվել էր դեռևս 1992 թ., այսինքն՝ բուն պատերազմի ժամանակ։
Սակայն, սկզբնական ինտենսիվ ջանքերից հետո, մասնակից պետությունների
հանձնառությունը գնալով թուլացավ: Մինչև 1998 թ. Լեռնային Ղարաբաղի ‹դե
ֆակտո հանրապետությունն› առնվազն մասնակցում էր բանակցություններին,
բայց այնուհետև այն ընդհանրապես դուրս մղվեց։ 2007 թ. Մադրիդում Մինսկի
խումբը համաձայնեց այսպես կոչված հիմնարար սկզբունքների շուրջ։ Դրանք էին`
• Հայկական զորքերի դուրսբերումը Լեռնային Ղարաբաղի շրջակայքից
• Ցամաքային կապ Հայաստանից Լեռնային Ղարաբաղ (Լաչինի միջանցք)
• Բոլոր տեղահանվածների խաղաղ վերադարձ իրենց հայրենի տարածքներ
• Լեռնային Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակի վերաբերյալ ապագա
հանրաքվե
• Մինչև այդ հստակեցումը, Լեռնային Ղարաբաղի միջանկյալ կարգավիճակը
պետք չէ ինքնորոշման ստատուս քվոյից ցածր լինի
• Միջազգային խաղաղապահություն և վերականգնման համար անհրաժեշտ
օգնություն
Ցավոք սրտի, որոշումների կայացման գործընթացում, այլևս բացակայում էր
չճանաչված Արցախի/Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ընդգրկումը, ինչն
անշուշտ էական նշանակություն ունի ցանկացած հակամարտության արդարացի
398 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Հեղինակ
Մարկուս Մեկել
Գերմանիայի ավետարանական եկեղեցու պաստոր, նախկին արտգործնախարար, 1990-2009
թթ. Բունդեսթագի պատգամավոր, Բեռլին, Գերմանիա, ինտերնետային կայք՝ h p://ma kusme-
ckel.eu/
Թարգմանությունը՝ Հարություն Գ. Հարությունյանի
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.