| 269
Ra i Kan ian
De 44- ägige K ieg um Ka abach
Hin e g ünde, Abläu e, Pe spek i en
Abs ac
The a icle ocuses – a e a b ie his o ical ou line o he Nago no-Ka abakh con lic – on he mili-
a y- echnical analysis o he 44-day A menian-Aze baijani wa o au umn 2020, c i ically highligh -
ing he weak poin s o he A menian side in addi ion o he in ensi e Tu kish-Aze baijani coope a ion,
which can be ap ly pa aph ased as Tu key’s in ol emen in he wa e o . The pos -wa pe iod wi h i s
challenges is hin ed a .
1. Einlei ung
Ein ku ze Rückblick: Nach dem Zusammenb uch des Za en eiches im E s en Wel k ieg wa
Nachi schewan in den Jah en 1918 bis 1920 zwischen Ase baidschan und A menien um-
kämp . De Te i o ials ei wu de schließlich nach de Mach übe nahme de Bolschewiki
in beiden Lände n on S alin als poli isches Zuges ändnis an Mus a a Kemal, dem spä e en
A a ü k, zuguns en Ase baidschans en schieden. Mus a a Kemal ha e gegenübe S alin den
Wunsch geäuße , eine gemeinsame G enze mi dem Tu ks aa Ase baidschan haben zu wol-
len. Die Bolschewiken, die den Be eiungskamp de K ä e um Mus a a Kemal mi Geld und
Wa en un e s ü z en und so ho en, ih e Re olu ion auch in die Tü kei zu expo ie en, wil-
lig en ein. Nach dem Sieg de na ionalis ischen K ä e in de Tü kei wu de die im Sep embe
1920 in Baku geg ünde e Tü kische Kommunis ische Pa ei – sie du e ü ku ze Zei ih e
Ak i i ä en im Lande en al en – e bo en, ih e Füh ungskade (Mus a a Suphi und seine
Genossen) wu den e mo de . Die eins zahl eiche a menische Be ölke ung in Nachi schewan
wande e au g und anhal ende Rep essionen allmählich as olls ändig aus. In den 1920e
Jah en wa en bis zu einem D i el de Bewohne A menie (ande e Quellen sp echen on
50 %). 1989 be ug de An eil de A menie an de Be ölke ung noch 1%, heu e 0%.1
1 Fü eine aus üh liche Da s ellung des oben Gesag en s. Ho annisian (1996).
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p13
270 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Diese En wicklung in Nachi schewan wa de maßgebliche G und ü die in Be g-Ka-
abach lebenden A menie , on Baku loszukommen. Die 1988 im Zeichen de Pe es ojka
begonnenen Ve suche de A menie münde en in den e s en K ieg um Be g-Ka abach und
ende en mi de Un e zeichnung des on Russland e mi el en Wa ens ills andsabkom-
mens, das am 12. Mai 1994 in K a a . Die a menischen K ä e kon ollie en danach g oße
Teile des on Be g-Ka abach beansp uch en Gebie s. Auße dem bese z en sie den g öß en
Teil on sieben ase baidschanischen Bezi ken auße halb des ühe en Au onomen Gebie s
Be g-Ka abach.2
Einen Ve such zu Lösung des Kon lik es un e nahm de damalige a menische P äsiden
Le on Te -Pe osyan mi seinem G undsa za ikel K ieg ode F ieden? om 1. No embe
1997.3 De Plan sah o , den Kon lik »e appenweise« zu lösen, und ha e die F age des S a-
us de Region, den Haup kon lik punk , e schoben. Auße dem soll en a menische T uppen
on sieben ase baidschanischen Bezi ken abgezogen we den und die Blockade A meniens
du ch die Tü kei und Ase baidschan au gehoben we den. De damaligen poli ischen Eli e
de Republik A menien, un e ande em Minis e p äsiden Robe Ko scha jan wide s eb e
diese Ansa z. Le on Te -Pe osyan wu de An ang 1998 zum Rück i ged äng .
In den olgenden Jah en e such e die Minsk G uppe de OSZE den Kon lik iedlich zu
lösen (Mad ide P inzipien). Ase baidschan nahm zwa an den Ve handlungen in diesem
Fo ma , abe auch an ande en un e ussische Lei ung eil, wa abe mi ihnen g undsä z-
lich nich ein e s anden. »De K ieg is noch nich o bei, lediglich seine e s e Phase. Die
e i o iale In eg i ä Ase baidschans muss wiede he ges ell we den.« Das sag e P äsiden
Ilham Aliye im Juni 2011 nach dem Ka abach-Gip el im ussischen Kasan.4
2. De Weg zum K ieg
Nach Meinung on Fachleu en be ei e e Ase baidschan sich mi Beginn de 2000e Jah e au
eine k iege ische Lösung des Ka abach-Kon lik s o . Dank de gewal igen Einnahmen om
Ve kau de Ene gie äge e wa b es mode ns e Wa en au dem Wel ma k , so zum Beispiel
aus Is ael, Russland und spä e de Tü kei.
Einige Beme kungen zu ü kisch-ase baidschanischen Zusammena bei sind an diese
S elle angeb ach : Die mili ä ische Zusammena bei zwischen Ase baidschan und de Tü -
kei wu de e s mals 1992 mi einem Abkommen zwischen den beiden Regie ungen übe die
mili ä ische Ausbildung au genommen. Sei dem a bei en die ase baidschanische und die
ü kische Regie ung in F agen de Ve eidigung und Siche hei eng zusammen. Lau dem
2 De Waal (2004); Liba idian (1988).
3 Տեր-Պետրոսյան (1997).
4 P esiden o he Republic o Aze baijan Ilham Aliye (2011).
Kan ian: De 44- ägige K ieg um Ka abach | 271
damaligen ü kischen Ve eidigungsminis e Vecdi Gönül ha die ü kische Mili ä hil e ü
Ase baidschan im Jah 2010 das Volumen on 200 Mio. USD übe sch i en. Eben alls im Jah
2010 haben die beiden Lände eine Reihe on Ve ägen un e zeichne , so auch das S a e-
gische Pa ne scha sabkommen zwischen Ase baidschan und de Tü kei. In 2017 kam das
Abkommen übe die Zusammena bei au dem Gebie de Rüs ungsindus ie hinzu.5
Die g öß e mili ä ische Auseinande se zung sei den 1990e Jah en wa de sogenann e
›4-Tage-K ieg‹ om Ap il 2016. Dabei wu de ein Gebie on e wa 800 ha on Ase baidscha-
ne n bese z . Be ei s damals se z e Ase baidschan bewa ne e D ohnen ein. So s a ben ins-
gesam meh als 100 A menie , 22 da on du ch eine ase baidschanische Kamikaze-D ohne
aus is aelische P oduk ion.
Vie Jah e danach, im Juli 2020, kam es in de no da menischen Region Ta ush zu einem
he igen Scha mü zel, dessen Ausgang ü Ase baidschan nich o eilha wa . Da au üh -
en die Tü kei und Ase baidschan An ang Augus 2020 meh ägige g oß angeleg e Mili ä -
manö e sowohl in de Exkla e Nachi schewan als auch im es lichen Ase baidschan du ch.
Land- und Lu s ei k ä e wa en da an be eilig . Bekann is , dass ein Teil de ü kischen
Solda en und ih e Aus üs ung in de Exkla e, abe auch in Ase baidschan e blieben is ,
so auch die F-16-Kamp je s de ü kischen Lu wa e.
Das Ins i u e o he S udy o Human Righ s an de Columbia Uni e si y6 nenn hoch-
angige
ü kischen O izie e, die sich sei he in Ase baidschan au gehal en haben:
1. Gene almajo Bah iya E say
E say, dessen Ti el o iziell ›Che de Ope a ionsdi ek ion de ü kischen Lands ei k ä e‹
lau e , beau sich ig e den ase baidschanischen Gene als ab in Be g-Ka abach nach de
En lassung des ühe en ase baidschanischen S absche s Najmeddin Sadiko . Zu o
üh e e die 2. Kommando-B igade gegen die PKK, die no o isch g ausam gegen ku di-
sche Zi ilis en und Solda en o ging (und Mi gliede de ul ana ionalis ischen G auen
Wöl e en hiel ).
2. Gene alleu nan
Ş
e e Öngay
Öngay is Kommandeu de in Os ana olien s a ionie en 3. A mee de ü kischen Land-
s ei k ä e. Die a menische Delega ion bei de OSZE sag , Öngay habe an de Planung
und Du ch üh ung on Ope a ionen in Be g-Ka abach eilgenommen. E wu de auch am
4. Sep embe 2020 in Ase baidschan gesich e , wo e gemeinsame Ope a ionen mi dem
ase baidschanischen Mili ä plan e.
3. Gene almajo Göksel Kahya
Kahya is ein wich ige ü kische D ohnenkommandeu , de das 1. Ve so gungs- und Wa -
ungszen um de ü kischen Lu wa e lei e . Vo dem Kon lik in Be g-Ka abach se z e
5 Mili ä ische Koope a ion de Tü kei mi Ase baidschan, in: ADK 190, Jg. 2021/He 1, 24. Dazu s. a. die Bewe ung des
Siche hei sexpe en D . Can Kasapo
ğ
lu, Kasapo
ğ
lu (2017).
6 Ins i u e o he S udy o Human Righ s (2023).
272 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
e ü kische Bay ak a -TB2-D ohnen im libyschen Bü ge k ieg ein. Spä e wu de e nach
Ase baidschan e se z , wo e sich sei Juli 2020 au hiel und den gu dokumen ie en
Einsa z on TB2-D ohnen übe wach e. Diese D ohnen wa en maßgeblich ü den ase bai-
dschanischen Sieg.
4. Adnan Tan ı e di
Tan ı e di is ein pensionie e ü kische Gene al und de G ünde on SADAT Inc.
In e na ional De ense Consul ancy, einem p i a en Ve eidigungsun e nehmen, das 2012
geg ünde wu de. E muss e 1996 wegen islamis ische Zugehö igkei aus dem Mili ä
ausscheiden und ha SADAT mi ande en Ha dline -Islamis en bese z . Be ich en zu olge
haben e und SADAT eine wich ige Rolle bei de Rek u ie ung, Aus üs ung und dem
T anspo on e wa 3.000 sy ischen Söldne n sowohl nach Libyen als auch nach Be g-
Ka abach gespiel . Wich ig is , dass SADAT auch die Haup o ganisa ion is , die diese on
de Tü kei un e s ü z en Söldne ausbilde .
Die A bei sg uppe übe den Einsa z on Söldne n de Ve ein en Na ionen (›The Wo king
G oup on he use o me cena ies‹) ha in ih em Be ich om 11. No embe 2020 die Fak izi ä
de sy ischen Söldne bes ä ig und ih e unmi elba e Rück üh ung e lang .7 Des Wei e en
wu den 1.200 Solda en eine Kommandoeinhei de ü kischen A mee, die im Südos en de
Tü kei bei Kämp en gegen die PKK sich p o ilie ha en, nach Ase baidschan e leg ; sie
nahmen an den Kämp en gegen die A menie eil.
E gänzend dazu sch eib Ta as Kuzio, wissenscha liche Mi a bei e de Hen y Jackson
Socie y, eines Think anks in London, und P o esso ü Poli ikwissenscha an de Kiewe
Mohyla-Akademie in de Uk aine, u.a.:
»Ase baidschanische O izie e wu den mindes ens ein Jah zehn lang in ü kischen Mi-
li ä akademien sowie in den USA und ande en Na o-Lände n nach Na o-S anda ds aus-
gebilde . Die Tü kei und die Uk aine bilde en ase baidschanische Lu wa enpilo en und
D ohnen üh e aus.«
8
Eben alls e gänzend sei angeme k , dass unmi elba o dem bzw. wäh end des 44- ägigen
K ieges hoch angige, in Moskau ausgebilde e ase baidschanische O izie e wie de ase bai-
dschanische S absche s Najmeddin Sadiko du ch in de Tü kei ausgebilde e O izie e bzw.
du ch ü kische O izie e e se z wu den.
7 OHCR (2020).
8 Kuzio (2022).
Kan ian: De 44- ägige K ieg um Ka abach | 273
3. G ünde ü die Niede lage de A menie
Eine Beme kung o weg: De 44- ägige K ieg is iel ach als de e s e D ohnenk ieg des
21. Jah hunde s bezeichne wo den.
Die olgenden Fes s ellungen bzw. Anme kungen s ammen im Wesen lichen aus Mili a y
lessons om Nago no-Ka abakh: Reason o Eu ope o wo y9 on Gus a G essel, Senio Po-
licy Fellow des ›Wide Eu ope P og amme‹ im Be line Bü o des Eu opäischen Ra es ü Au-
ßenbeziehungen, Wie Russland im zwei en Ka abachk ieg e lo 10 on Kons an in Makienko,
s ell e e ende Di ek o des ›Zen ums ü die Analyse on S a egien und Technologien‹ in
Moskau, und aus dem on Ruslan Pukho , Di ek o desselben Zen ums ü die Analyse on
S a egien und Technologien, he ausgegebenen Sammelband S u m im Kaukasus.11
1. Sowohl ü G essel als auch ü Makienko s eh es , dass nich die Ase baidschane
diesen K ieg geplan haben. G essel e mu e , dass de Plan on den Tü ken s amm ,
Makienko is hingegen de Ansich , dass die Is aelis ihn e anlass haben.
2. A meniens Lu e eidigungssys eme, die Se ien S-300PT und PS sowie de 9K37M Buk-
M1 seien da au ausgeleg , schnell liegende Kamp lugzeuge zu e kennen, kleine, lang-
same D ohnen wü den auße Ach gelassen. Auße dem seien diese Sys eme un ähig,
die Rada echos on e schiedenen Rada en zu einem Lagebe ich zusammenzu assen.
3. Die ase baidschanischen D ohnen beweg en sich ei, weil A menien keinen S ö sende
ha e, de die Signale, die die D ohnen mi ih en Füh ungss a ionen e banden, un e -
b echen konn e.
4. Mi den D ohnen e kunde en die Ase baidschane zunächs die a menischen S ellun-
gen und dann die Pla zie ung on Rese en. Die a menischen S ellungen konn en dann
ausgiebig mi kon en ionelle A ille ie beschossen we den, wodu ch ih e Ve eidigung
geschwäch wu de. D ohnen lenk en dann den Ang i au die a menischen Rese en
und b ach en A ille ie, Meh ach ake en mi S eumuni ion, ih e eigenen Rake en ode
is aelische LORA-Rake en zu Ze s ö ung on B ücken ode S aßen, die die Rese en
mi de F on e binden, zum Einsa z. Sobald die a menische Sei e nich meh in de
Lage wa , Rese en in die Schlach zu schicken, konn e die ase baidschanische A mee
in beliebige Zahl o ücken, um die isolie en a menischen S ellungen zu übe wäl igen.
Diese P ozedu wiede hol e sich Tag ü Tag, wobei jeden Tag eine a menische S ellung
e nich e und die A ille ie in de Nach neu e so g wu de.
9 G essel (2020).
10
Макиенко (2020).
11 Die wesen lichen Aussagen da aus haben wi in ADK 193, Jg. 2021 / He 4, 8-10, publizie .

274 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
5. Die Ase baidschane wa en nich nu au die du ch D ohnen e mi el en In o ma ionen
angewiesen, übe 30 Angehö ige de a menischen A mee haben sensible Da en zum
Teil gegen ge inges En gel an sie ausgehändig . Das be ich e en a menische Medien
im Feb ua und Mä z 2022. Wa um de Na ionale Siche hei sdiens A meniens e s
so spä diese Menschen habha we den konn e, is eine meh als be ech ig e F age.
6. Die meis en Wa en, einschließlich de Lu abweh sys eme, be anden sich an ih en s än-
digen Au s ellungso en und wu den du ch den E s schlag ze s ö .
7. Un e den Bedingungen de ölligen Übe legenhei Ase baidschans in de Lu wa es
seh schwie ig, g oße Einhei en nach Be g-Ka abach zu b ingen. Solche Ve suche wu -
den in de e s en Phase des K ieges un e nommen und ende en mi schwe en Ve lus en
bei Lu ang i en au die Kolonnen.
8. Aus dem oben Gesag en kann man olge n, dass A menien au diesen K ieg o enba nich
bzw. nich hin eichend o be ei e wa . Ebenso kann man olge n, dass A menien nu
unzu eichend übe die Planung und die Möglichkei en Ase baidschans in o mie wa .
Ande s kann man die Äuße ung des damaligen Ve eidigungsminis e s Da id Tonoyan,
ein neue K ieg wü de neue Landgewinne ü A menien bedeu en, nich in e p e ie en.
9. Es gib eine Vielzahl on ungeklä en F agen. Wa um ha A menien keine Kamp d ohnen
gekau ? Wa um wu den die ie mode nen Kamp je s SU30-SM nich eingese z ? Was is
mi den ballis ischen Rake en Iskande geschehen? Zu all diesen Themen gib es alle lei Ge-
üch e bzw. Behaup ungen. Ob die geplan e Un e suchungskommission de A menischen
Na ional e sammlung je An wo en au diese und die ielen ande en F agen inden bzw.
geben wi d, da bezwei el we den.
Eine in diesem Kon ex o ges ell e F age is diejenige nach de Rolle Russlands. Russland
s ell e asch kla , dass es einen ü kischen Ang i au die Republik A menien nich ole ie-
en wü de, ande e sei s gab Russland zu e s ehen, dass es A menien in diesem K ieg nich
hel en wü de. Die Kämp e änden au dem Te i o ium Ase baidschans s a , A menien
selbs we de nich angeg i en. Da on ausgehend e mu e Gus a G essel:
»Russland sah in dem mili ä ischen D uck Ase baidschans auch ein Mi el zu Schwä-
chung des a menischen P emie minis e s Nikol Paschinjan, de 2018 an de Spi ze de
Re olu ion s and, die das al e Regime ablös e. Ein ase baidschanisches Vo gehen wü de
A menien auße dem wah scheinlich dazu b ingen, zu o ausgehandel e ›F iedenspläne‹
zu akzep ie en, die Moskaus geopoli ische Posi ion s ä ken wü den. Diese ungüns ige po-
li ische Si ua ion üh e unmi elba zu mili ä ischen Nach eilen au dem Schlach eld ü
die A menie . Im Wissen um die s illschweigende Zus immung Moskaus zu eine mili ä i-
schen In e en ion s a ionie e die Tü kei im Ok obe 2020 meh e e F-16-Kamp lugzeuge
zu allgemeinen Absch eckung in Ase baidschan. Diese wu den spä e eingese z , um den
Himmel on allen a menischen Bodenang i s lugzeugen zu säube n, die e such en, in
den Kamp einzug ei en.«
Kan ian: De 44- ägige K ieg um Ka abach | 275
4. Pe spek i en
Die ussische Tole ie ung de ü kischen K iegsbe eiligung – das Wo ›Un e s ü zung‹ be-
sch eib die Rolle de Tü kei unzu eichend – üh e zu o alen Niede lage A meniens. Die
on Nikol Paschinjan, Ilham Aliye und Vladimi Pu in un e zeichne e ila e ale E klä ung
om 10. No embe 202012 besch eib das seh anschaulich. Alle sieben Regionen Ase bai-
dschans, bis da o un e a menische Kon olle, wu den »be ei «. Meh noch: Die Republik
Be g-Ka abach muss e au einen D i el ih es Te i o iums e zich en.
Zwa konn e Russland seine Rolle im Südkaukasus du ch die S a ionie ung on knapp
2.000 ussischen Solda en eine F iedens uppe deu lich ausbauen, muss e jedoch im
Gegenzug wohl ode übel akzep ie en, dass die Tü kei ein Mi sp ache ech im Südkau-
kasus bekam.
Bes imm e Aspek e de Nachk iegso dnung sind zwa in de ila e alen E klä ung skiz-
zie , abe es gib eine Reihe on P oblemen, die bis heu e nich gelös sind:
Da wä en zum einen die G enzen de Nachba s aa en A menien und Ase baidschan.
Hie müss e eine Dema ka ion und G enzziehung s a inden, was bis heu e nich passie
is . Die Bese zung a menischen Te i o iums sei Mai 2021 beg ünde e Ase baidschan s e s
so: Diese seien genuin ase baidschanische Te i o ien, on Bese zung könne keine Rede
sein. Wann und nach welchen G undsä zen die Dema ka ion und G enzziehung s a inden
wi d, is unkla . In de ila e alen E klä ung heiß es:
»Die Republik A menien gewäh leis e die Siche hei de Ve keh s e bindungen zwischen
den wes lichen Regionen de Republik Ase baidschan und de Au onomen Republik Nach-
i schewan, um den ungehinde en Ve keh on Pe sonen, Fah zeugen und Gü e n in bei-
den Rich ungen zu e möglichen. De G enzschu zdiens des ussischen Föde alen Siche -
hei sdiens es is ü die Übe wachung de Ve keh s e bindungen zus ändig.«
Diese soll du ch die süda menische P o inz Syunik e olgen. Ase baidschan sp ich s e s
on einem ›Ko ido ‹, den es ohne jedwede a menische Kon olle benu zen möch e. A me-
nien is dami nich ein e s anden, denn es handel sich hie um sou e änes a menisches
Te i o ium. Die endgül ige Regelung dieses P oblems s eh noch aus.
Ein besonde s g oßes P oblem is das Schicksal de Menschen, die in Be g-Ka abach leben.
Ase baidschan wü de dieses Res gebie so o un e seine Kon olle b ingen. Was mi dem
Menschen dann geschehen wü de, wä e ungewiss. Wäh end des 44- ägigen K ieges
woll e
Aliye sie »wie Hunde e jagen«. De einzige Ga an ih e Siche hei sind gegenwä ig
die us-
sischen F iedens uppen. Wenn nich Ase baidschan alleine, we wi d übe sie bes immen?
E en uell A menien und Ase baidschan un e ussische Ve mi lung? Is die Minsk G uppe
wiede zum Leben zu e wecken? Und was kann die Eu opäische Union, die sich in le z e
12 Bundeszen ale ü poli ische Bildung (2020).
276 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Zei au ällig ü dieses P oblem zu in e essie en schein , diesbezüglich übe haup leis en?
Viele F agen, au die es zu zei keine An wo en gib .
Li e a u e zeichnis
Bundeszen ale ü poli ische Bildung, Dokumen a-
ion: Wa ens ills ands e einba ung zwischen Ase -
baidschan und A menien om 10. No embe 2020,
2020, un e : h ps://www.bpb.de/ hemen/eu opa/
ussland-analysen/n -394/322104/dokumen a ion-
wa ens ills ands e einba ung-zwischen-ase baid-
schan-und-a menien- om-10-no embe -2020/ (le z-
e Zug i : 19.9.2023).
Kasap
oğ
lu, Can, Tü kiye-Az
e baycan: Sa u
nma i
ş
bi li
ğ
inden aske i i i aka, 2017, un e : h ps://www.
aa.com. / /analiz-habe / u kiye-aze baycan-sa un-
ma-is-bi liginden-aske i-i i aka/952323 (le z e Zu-
g i : 9.8.2023).
De Waal, Thomas, Black Ga den. A menia and Aze -
baijan h ough Peace and Wa , New Yo k Uni e si y
P ess 2004.
G essel, Gus a , Mili a y lessons om Nago no-Ka-
abakh: Reason o Eu ope o wo y, 2020, un e :
h ps://ec .eu/a icle/mili a y-lessons- om-nago -
no-ka abakh- eason- o -eu ope- o-wo y/ (le z e
Zug i : 19.9.2023).
Ho annisian, Richa d G., The Republic o A menia, Vo-
lume IV. Be ween C escen and Sickle: Pa i ion and
So ie iza ion, Uni e si y o Cali o nia P ess 1996.
Ins i u e o he S udy o Human Righ s, Pe pe a o s,
un e : h p://www.human igh scolumbia.o g/peace-
building/pe pe a o s (le z e Zug i : 19.9.2023).
Liba idian, Ge a d J., The Ka abagh File: Documen s and
Fac s on he Ques ion o Moun ainous Ka abagh,
1918-1988, Zo yan Ins i u e o Con empo a y A men-
ian Resea ch & Documen a ion 1988, un e : h ps://
zo yanins i u e.o g/wp-con en /uploads/2017/03/
Ka abagh-File.pd (le z e Zug i : 9
.8.
2023).
OHCHR, Me cena ies in and a ound he Nago no-Ka a-
bakh con lic zone mus be wi hd awn – UN expe s,
2020, un e : h ps://www.ohch .o g/EN/NewsE en s/
Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26494&LangID=E
(le z e Zug i : 19.9.2023).
P esiden o he Republic o Aze baijan Ilham Aliye ,
Ilham Aliye a ended he g and mili a y pa ade
on he occasion o he 93 d anni e sa y o he A -
med Fo ces, 2011, un e : h p://en.p esiden .az/a ic-
les/2537 (le z e Zug i : 19.9.2023).
Kuzio, Ta as, Na o aining: How Uk aine is ac ually
winning agains Russia, 2022, un e : h ps://euobse -
e .com/opinion/154763 (le z e Zug i : 19.9.2023).
Տեր
-Պետրոսյան, Լևոն, Պատերազմ, թե՞
խաղաղություն. լրջանալու պահը, 1997, un e :
h ps://bi .ly/3nOmx47 (le z e Zug i : 19.9.2023).
Макиенко, Константин, Как Россия проиграла во
второй карабахской войне,
2020, un e : h ps://www.
edomos i. u/opinion/a icles/2020/11/10/846462-
ossiya-p oig ala (le z e Zug i : 19.9.2023).
Au o
D . Ra i Kan ian
Vo si zende de Deu sch-A menischen Gesellscha , e an wo liche Redak eu de Zei sch i ADK
(A menisch-Deu sche Ko espondenz), Hanno e , Deu schland, .kan ian@ -online.de
| 277
Րաֆֆի Քանդյան
Լեռնային Ղարաբաղի համար մղված
44-օրյա պատերազմը.
նախապատմություններ, գործընթացներ, հեռանկարներ
1. Ներածություն
Կարճ ակնարկ. Առաջին համաշխարհային պատերազմում ցարական կայսրության
փլուզումից հետո Նախիջևանը կռվի ոսկոր էր դարձել Ադրբեջանի և Հայաստանի
միջև 1918-1920 թթ.։ Այն բանից հետո, երբ բոլշևիկներն երկու երկրներում էլ
իշխանությունը ստանձնեցին, տարածքային վեճը վերջնականապես որոշվեց
Ստալինի կողմից՝ որպես քաղաքական զիջում Մուստաֆա Քեմալին, հետագայում՝
Աթաթուրքին՝ հօգուտ Ադրբեջանի։ Մուստաֆա Քեմալը Ստալինին ասել էր, որ
ցանկանում է ընդհանուր սահման ունենալ Ադրբեջանի թուրքական պետության
հետ։ Բոլշևիկները, որոնք փողով ու զենքով աջակցում էին Մուստաֆա Քեմալի
շուրջ ուժերի ազատագրական պայքարին և այդպիսով հույս ունեին իրենց
հեղափոխությունը արտահանել Թուրքիա, համաձայնեցին։ Թուրքիայում
ազգայնական ուժերի հաղթանակից հետո 1920 թ. սեպտեմբերին Բաքվում
հիմնադրված Թուրքիայի կոմունիստական կուսակցությունը, որին կարճ
ժամանակով թույլատրվել էր զարգացնել իր գործունեությունը երկրում,
արգելվեց, իսկ նրա առաջատար կադրերը (Մուստաֆա Սուփհին և նրա
ընկերները) սպանվեցին։ Նախիջևանի երբեմնի մեծաքանակ հայ բնակչությունն
աստիճանաբար, գրեթե ամբողջությամբ, գաղթեց շարունակվող բռնաճնշումների
պատճառով: 1920-ականներին բնակիչների մինչև մեկ երրորդը հայեր էին (այլ
աղբյուրները խոսում են 50%-ի մասին)։ 1989 թ. հայերի համամասնությունը
բնակչության մեջ կազմում էր 1%, այսօր այն 0% է։1
Նախիջևանյան այս զարգացումը հիմնական պատճառն էր Լեռնային
Ղարաբաղում ապրող հայերի Բաքվից անջատվելու համար։ 1988 թ.
պերեստրոյկայի նշանով սկսված հայերի փորձերը գագաթնակետին հասան
Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ առաջին պատերազմով և ավարտվեցին 1994 թ.
մայիսի 12-ին Ռուսաստանի միջնորդությամբ ուժի մեջ մտած զինադադարի
1 Այս մասին մանրամասն տե՛ս Ho annisian(1996)։
284 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Դրանցից մեկն է օրինակ՝ հարևան երկրներ Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանների
հարցը։ Այստեղ պետք է կատարվեր սահմանազատում և սահմանագծում, ինչը
տեղի չի ունեցել մինչ օրս։ Ադրբեջանը 2021 թ. մայիսից ի վեր հայկական տարածքի
գրավումը մշտապես պատճառաբանել է հետևյալ կերպ, որ դրանք իսկական
ադրբեջանական տարածքներ են, ուստի օկուպացիայի մասին խոսք լինել չի կարող։
Անհասկանալի է, թե երբ և ինչ սկզբունքներով է տեղի ունենալու սահմանազատումը
և սահմանագծումը։
Եռակողմ հայտարարության մեջ ասված է.
«Հայաստանի Հանրապետությունը ապահովում է Ադրբեջանի Հանրապետության
արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության միջև
տրանսպորտային կապերի անվտանգությունը՝ թույլ տալու մարդկանց,
տրանսպորտային միջոցների և ապրանքների անխափան տեղաշարժը երկու
ուղղություններով։ ՌԴ Անվտանգության դաշնային ծառայության սահմանապահ
ծառայությունը պատասխանատու է երթևեկության կապերի մոնիտորինգի
համար»։
Այն պետք է որ Հայաստանի հարավային մարզ՝ Սյունիքով իրականացվեր։ Ադրբեջանը,
սակայն, անընդհատ խոսում է մի «միջանցքի» մասին, որը ցանկանում է օգտագործել
առանց հայկական վերահսկողության։ Հայաստանը համաձայն չէ սրա հետ, քանի
որ դա ինքնիշխան հայկական տարածքին է վերաբերում։ Այս խնդրի վերջնական
կարգավորումը դեռ առկախ է։
Հատկապես մեծ խնդիր է Լեռնային Ղարաբաղում ապրող մարդկանց
ճակատագիրը։ Ադրբեջանն անմիջապես կցանկանար ստանձնել այս տարածքի
մնացորդը։ Ինչ կպատահեր այդ ժամանակ տեղի ժողովրդին, անորոշ է մնում: 44-
օրյա պատերազմի ժամանակ Ալիևը ցանկանում էր նրանց «շների պես քշել»։ Նրանց
անվտանգության միակ երաշխավորը ներկայումս ռուսական խաղաղապահ
ուժերն են։ Եթե ոչ Ադրբեջանն առանձին, ապա ո՞վ է կառավարելու նրանց։
Հնարավո՞ր է արդյոք Հայաստանն ու Ադրբեջանը՝ Ռուսաստանի միջնորդությամբ:
Կարո՞ղ է արդյոք Մինսկի խումբը կյանքի կոչվել։ Եվ ի՞նչ կարող է այս ուղղությամբ
անել Եվրամիությունը, որը վերջին ժամանակներում, թվում է, թե ակնհայտորեն
հետաքրքրված է այս խնդրով։
Շատ հարցեր, որոնց պատասխանները ներկայումս չկան։

Քանդյան
,
Լեռնային Ղարաբաղի համար մղված 44-օրյա պատերազմը
| 285
Գրականություն
Bundeszen ale ü poli ische Bildung, Dokumen a ion:
Wa ens ills ands e einba ung zwischen Ase baid-
schan und A menien om 10. No embe 2020, 2020,
տես`h ps://www.bpb.de/ hemen/eu opa/ uss-
land-analysen/n -394/322104/dokumen a ion-wa -
ens ills ands e einba ung-zwischen-ase baidschan-
und-a menien- om-10-no embe -2020/ (հարցվել է
19.9.2023)։
Kasapoğlu, Can, Tü kiye-Aze baycan: Sa unma iş bi liğind
en
aske i i i aka, 2017, տես` h ps://www.aa.com. / /
analiz-habe / u kiye-aze baycan-sa unma-is-bi ligin-
den-aske i-i i aka/952323 (հարցվել է 9.8.2023)։
De Waal, Thomas, Black Ga den. A menia and Aze baijan
h ough Peace and Wa , New Yo k Uni e si y P ess 2004։
G essel, Gus a , Mili a y lessons om Nago no-Ka abakh:
Reason o Eu ope o wo y, 2020, տես` h ps://ec .eu/
a icle/mili a y-lessons- om-nago no-ka abakh- ea-
son- o -eu ope- o-wo y/ (հարցվել է 19.9.2023)։
Ho annisian, Richa d G., The Republic o A menia, Volu-
me IV. Be ween C escen and Sickle: Pa i ion and So-
ie iza ion, Uni e si y o Cali o nia P ess 1996։
Ins i u e o he S udy o Human Righ s, Pe pe a o s,
տես` h p://www.human igh scolumbia.o g/peace-
building/pe pe a o s (հարցվել է 19.9.2023)։
Liba idian, Ge a d J., The Ka abagh File: Documen s and
Fac s on he Ques ion o Moun ainous Ka abagh, 1918-
1988, Zo yan Ins i u e o Con empo a y A menian Re-
sea ch & Documen a ion 1988, տես` h ps://zo yanins-
i u e.o g/wp-con en /uploads/2017/03/Ka abagh-File.
pd (հարցվել է 9.8.2023):
OHCHR, Me cena ies in and a ound he Nago no-Ka a-
bakh con lic zone mus be wi hd awn – UN expe s,
2020, տես` h ps://www.ohch .o g/EN/NewsE en s/
Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26494&LangID=E
(հարցվել է 19.9.2023):
P esiden o he Republic o Aze baijan Ilham Aliye , Ilham
Aliye a ended he g and mili a y pa ade on he occa-
sion o he 93 d anni e sa y o he A med Fo ces, 2011,
տես` h p://en.p esiden .az/a icles/2537 (հարցվել է
19.9.2023)։
Kuzio, Ta as, Na o aining: How Uk aine is ac ually win-
ning agains Russia, 2022, տես` h ps://euobse e .com/
opinion/154763 (հարցվել է 19.9.2023)։
Տեր-Պետրոսյան, Լևոն, Պատերազմ, թե՞
խաղաղություն. լրջանալու պահը, 1997, տես`
h ps://bi .ly/3nOmx47 (հարցվել է 19.9.2023)։
Макиенко, Константин, Как Россия проиграла во второй
карабахской войне, 2020, տես` h ps://www. edomos i.
u/opinion/a icles/2020/11/10/846462- ossiya-p oig ala
(հարցվել է 19.9.2023)։
Հեղինակ
Դոկտ. Րաֆֆի Քանդյան
Հայ-Գերմանական Ընկերակցութեան նախագահ, ADK (Հայ-գերմանական նամակագրություն)
եռամսյա հանդեսի պատասխանատու խմբագիր, Հաննովեր, Գերմանիա, [email p o ec ed]
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.