11
commen o
al
de
pulsibus Phila e i
di Mau o Sale ni ano
In oduzione
ed
edizione c i ica da1 ms. Pa isinus
La inus
18499
PIERO
MORPURGO
(")
1.
INTRODUZIONE
i
a a i su1 polso occupano una pa e e amen e conside e ole dell'o-
pe a galenica, se in a i gua diamo all'edizione Kuhn incon iamo in succes-
sione il
De pulsibus libellus ad Ti ones
(1),
il
De dz e en ia pulsuum
(2),
il
De
dignoscendis pulsibus
(3),
il
De causis pulsuum
(4),
il
De p aesagi ione ex pulsibus
(5),
la
Synopsis lib o um de pulsibus
(6),
il
De pulsibus ad An onium
(7).
Su ques i emi
si sono so e ma i sia
C.R.S.
Ha is
(8)
che
P.
Manuli e
M.
Vege i
(9)
e, in
pa icola e pe quan o igua da la collezione ippoc a ica,
M.
P.
Dumi-
ni1
(lo).
Si pub di e quindi che il pano ama di s udi che ci iene o e o su1
polso pe quan o igua da la medicina ippoc a ico-galenica sia quasi com-
ple o. Ben di e sa
e
la si uazione se ci i e iamo alla dihsione di ques a
scienza lungo l'a co del Medio E o: lo s udio di que1 «galenismo» che, come
(O)
Pesche ie Vecchie
3,
36100 Vicenza (I alia).
(1) Con la sigla
K
segui a
da1
nume o del ol. ci e e i emo semp e
all'ed.
deli'ope a omnia
...
Galeni
di C.G. Kühn, Leipzig, 1821-33;
i i
K
VI11 453-492.
(2)
K
VI11 493-765.
(3) K VI11 766-961.
(4)
K
IX 1-204.
(5)
K
IX 205-430.
(6)
K
IX 431-549.
(7)
K
XIX 629-643.
(8) HARRIS, C.
R.
S., (1973),
The hea and he ascula sys em in ancien G eek medicine -I; om Ak-
meon o Galen,
Ox o d.
(9) MANULI, M. P.; VEGETTI, M.: (1977),
Cuo e sang e e ce uello da Alcmeone ad Ans o ele,
Milano; GAROFALO, 1.; VEGETTI, M.
(edd.)
(1978),
Ope e scel e di Galeno,
To ino.
(10) DUMINIL, M. P. (1983)
Le
san& les aisseaux, le coeu dans
la
collec ion hippona ique
-ana omie e physiologie,
Pa is.
DYNAMIS
Ac a Hispanica ad Med ci zae Scicn iam~nque His onam Illus andam.
Vol. 7-8, 1987-88,
pp.
307-346.
ISSN: 021 1-9536
PIEKO
MOKI'17KC;O
ha messo in e idenza Luis Ga cía Balles e (1 1), an o ha pesa o su110 s i-
luppo della cul u a scien i ica medioe ale iene spesso ascu a o. Mancano
a u 'oggi le edizioni di quei commen i che i medici sale ni ani ece o
ai
es i accol i in quell'an ologia medica no a come A icella (12), eppu e ques i
commen i dimos ano l'ampiezza delle on i iloso iche che giA nel
XII
secolo e ano ben disponibili, e, quel che
6
piu ile an e, come il mondo dei
adu o i a abo-la ini non ose a a o isola o da quello dei adu oil g eco-
la ini
(
1
3).
Nel da e l'edizione di un commen o
al
De pulsibus Phila e i, quello di
Mau o Sale ni ano, occo e p ecisa e che il nome di Phila e us quasi del
u o sconosciu o agli annali dell'an ica medicina g eca, ne'csis ono es imo-
nianze manosc i e g eche di ques 'ope a, ino ad o a solo il Temkin (1
4)
ha
i enu o che il Depulsibus osse un'ope a medica che ci co16 in la ga misu a
o
so o il nome di Galeno, o in o ma anonima.
C'i?
anche da ile a e che il
De
pulsibus Phila e i, di pe se, ha delle dimensioni assai ido e (in o no alle due
ca e manosc i e), men e il commen o di Mau o Sale ni ano
k
be11 pid
as o. Ques o a o mos a co ne i medici sale ni ani seguisse o la s essa
i npos azione di Galeno nel p i ilegia e le mu azioni del polso come p inci-
pale s umen o diagnos ico. In eal a l'a i i a del polso in quan o e e o
della ci colazione del sangue po e a -pe lo scienzia o del Medio E o- chia-
i e meglio qual'e a lo s a o di equilib io o di al e azione di quegli elemen-
i (15) che ci cola ano nel co po umano so o o ma di umo i. Dal polso
dunque si po e a isali e alle condizioni di quel cuo e
di
cui Pla one a e a
dee o: «nodo delle ene e so gen e del sangue ci colan e con impe o lo s abi-
li sno nel pos o di gua dia
(1
6)))'
pe an o il cuo e e a is o come una sen i-
(1 1)
GARC A BALLESTER,
L.
(1972),
Galeno en la sociedad
y
en
la ciencia da
su
ie npo,
Madnd.
(12)
CJ
KRISTELLER, P.
0.
(1 976),
Ba holomaeus, Musandinus and Mau us o Sde no aad
'
o he ea ly commen a o s o he ((A icellm, wi h a en a i e lis o cx s and ma ius-
c ip s,
I alia Medioe ale e úínanis ica,
19,
57-86.
(13)
CJ
MORPURCO, P.
(1987)
Le aduzioni di Michele Sco o e la ci colazio ie di inanos-
cn i scien i ici in I alia mendionaie: la dipendenza della scuola medica sale ii ana da
quella pa igina di Pe i Pon ,
A i del Co i egno I~ e nazionale:
La
d isione delle scien e islami-
che
Tiel Medio E o eu opeo -Roma,
2-4
o ob e
1984,
Roma, pp
167-91.
(14)
TEMKIN,
0.
(1932),
Geschich e de Hippoc a ismus im ausgehenden Al e u n,
Kyklos,
4
1-80.
Sgnalia no qui una
Vi a Phila e i
in un ms. g eco del sec.
XIV
di Ox o <I, Bod-
Ieia i Lib a-, ms. E.
D.
Cla ke
3
(S. C.
183651,
C.
110
R.
(15)
Rin io qui a una mia p ossima edizione del a a o sugli elemen i che Mau o Sale ni-
ano ha scn o ail'in e no del suo commen o ail'lsagoge di Ioannizio.
(16)
PIATONE,
Tinleo
in:
Ope e Comple e,
ad. i . di GIARRATANO, C.
(1
9711,
Bh, ol.
VI,
p.
429, 70b.
11 commen o al
de
pulsibus Phila e i
di Mau o Sale ni ano
309
nella capace di no a e il sopa awen o delle passioni p opio pe che esso e a
conside a o la sede dell'anima umana.
E
in a i Michele Sco o, nel sec. XIII,
ip endendo il commen o di Calcidio sc i e a che l'anima
e
come un agno
che s a
in medio sue ele,
e che quindi
esidens in cen o illius, con es im sen i quale-
cumque mo um, in e ius e ex e ius ac um si ; sic anima, in cen o co dis esidens abs-
que sui dis ensione o um co pus i ica , quo i z ica o, mo us omnium memb o um
eiusdem co po is di igi e gube na
(1
7).
11 cuo e
e
app esen a o come la sede
dell'anima, congiun a nen e al ce ello, ed
e
il cuo e ad ese ci a e nel mic o-
cosmo del co po umano quelle s esse i i'l che ese ci a il sole nel mac o-
cosmo, lo ediamo semp e in un commen o a Phila e us ipo a o nel ms.
Digby
108:
uCum humanum co pus, calo e ega u na u ali, e hoc pe co dem qui
calidius es omnibus aliis memb is, sicu enim in hoc
maion
mundo
calo e
medii plane e omnes e e he be e a bo es, e c., pe ae em median em, sic
i 1
mic ocosmo,
id es homine, omnia, calo e co dis, pe i alem spi i um
egen u memb a, e sicu ibi
sol
in medio alio um plane a um, e sic in
humano co po e
co
medium ob ine locum, u equalem e compe en e
calo em minis e memb is))
(1
8).
U so nel suo a a o
De no icia pulsuum
insis endo sulle analogie che legano
il
mic ocosmo al mondo celes e sc isse che
((mo us co dis es causa pulsus, sicu es
sol
diei, nec a nen sol es dies, nec
econ e so, se sicu unus i ab dio, sic dies qui nichil aliud es qua n ae is
illumina io ad spacium i a sole, i a
pulsus
i a
co dis
mo u
(19))).
Men e Mau o Sale ni ano sc i e a nel suo commen o
all'lsagoge
di Ioanni-
zio:
((Summus siquidem opi ex p o idissime cunc a disponens, co quasi
quoddam solem in medio mic ocosmi loca iu
(20).
(17) MORPURGO, P. (1983) Fon i di Michele Sco o,
A i Accademia :Vazionale dei Lincei
-
Rendicon i Classe di
Scienze
mo ali, s o uhe e dologiche,
38,
59-71,
i i,
p. 65.
(18) Ox o d, Bodleian Iib a y, ms. Digby 108, c. 107
.
(19) Ci a del Va icano, Biblio eca Apos olica Va icana, ms. Pala ino La ino .1146,
c.
46 B.
(20) Pa igi, Biblio heque Na ionale, ms. Pa . la . 6959,
c.
15 A.
3
18
PIERO
MORPURC O
Di U so Sale ni ano sappiamo che insegnd ad A ignone nel
1198,
che
e a un a en o exaniina o e di aduzioni al pun o da i iu a e quelle a e da
Ge a do da C emo ia
(21)
e che, e osimilmen e,
u
maes o di Mau o Sale -
ni ano. 11 de no icia pulsuum di U so non
un commen o al De pulsibus Phila-
e i, sono in a i ela i amen e pochi i commen i
ai
es i dell' l icella a ibui i
a ques o medico sale ni ano (22), il a a o di U so po a quindi esse e con-
side a o come uno dei capos ipi i di ques a adizione medica che si basa
pe le sue diagnosi sulle al e azioni della equenza del polso che U so p e-
me e al suo a a o:
«(A)pu medicos, melius es pauca e ce a diceie quani iul i e i icc a
di inde e, e ideo que a magis a is e ab auc onbus, e iam que ab exe ciis
co dis e ingenii.
Ego, magis e
Unus,
e es is e alio um socio um, pe icionibus sa is ace e
cupiens, didici de pulsuum no icia b e i e explana e, cuius hec sun capi-
ula: quid si pulsus, qua necessi a e ia , qua e co dilla a u , quo sun
necesa ia ad eius diila acionem, ubi ia pulsus, in quibus a e iis conside-
a u , e in quo b achio, quali e debea se habe e ci ca egmm ~nedicus,
qua manu debea angi in ca nosis e macilen is, e quo digi is, in qua qua-
li a e si a endendum
...
»
(23).
Qui appa e e iden e que1 gene e le e a io, u o onda o su ques iones e
esponsiones, ipico dell'ambien e sale ni ano (24), ed
un gene e che, neila
di e si a di on i e di impos azioni ado a e, accomuna u i i medici che
ope a ono a Sale no
(25).
Mau o neil'in odu e il suo commen o a e ma che la humani co po is
machina i ela le sue disposizioni a a e so la sua o ma, i suoi a i,
e
gli
umo i supe lui emessi dal co po; e due sono i signa p incipali che il na u e
(21)
C'
MORPURGO, P. (1987)
op. ci .,
en no a 13,
6,
anche D'ALVERNY, M. Th. (1982),
T ansla ions and Tsansla o s,
in R. L. BENSON,
G.
CONSTABLE (edd.),
Renaissance and
Renewal in he Twel h Cen u y,
Ox o d, pp. 421 -462.
iui
n. 162.
(22) KRISTELLER, P. O., (1976)
op. ci .,
en no a 12, p. 81.
(23) Ms. Pal. la . 1146, c. 46 A.
(24)
C'
LAWN,
B. (1979),
The P ose Sale ni an Ques wns. Edi ed om a Bodlcian Manus~ ip (Au .
F.
3.
10,
(Auc o es Bn anniO Medii Ae i
-
V),
Ox o d.
(25)
CJ
JACQUART,
D.
(1985),
La
quesuon dispu ée dans les Facul ks de Medecine, in: B.
BAZAN
e . al. ies ques ions disples e les ques wns quodlibe iques dans les FacuU s de Thlologic,
de D oa e de M decine,
Tu nhoul .
11
commen o al
de pulsibus Phila e i
di Mau o Sale ni ano 311
sedulus inquisi o po a osse a e: il polso e l'u ina, il p imo appa iene
da
s e a dei mo i del co po, il secondo a pa e delle supe lui a espulse.
In ques e glosule al De pulsibus Phila e i, che sono s a e di ise in qua o
pa i il ba i o del polso iene a o dipende e dal solo mo o ca diaco e
ques o in ape a polemica con quan i assegnano alle a e ie una p op ia
,
capaci a di mo o.
GiA Al ano di Sale no nel suo Depulsibus
(26)
a e a assimila o l'azione del
cuo e a quelia del man ice usa o dai abb i che quando si solle a si iempe
d'a ia pe poi espeile la quando iene schiaccia o, la s essa immagine
e
ip esa da Mau o pe comba e e l'idea di quelli che sos ene ano che il
polso dipendesse da una mo io composi a sia del cuo e che deile a e ie, pe
Mau o il polso e, e imane,una singula is p op ie as u a dipenden e del
cuo e, di cui non ci iene da a una desc izione p ecisa, cosa che in ece
a e a a o l'anonimo au o e del commen o adi o da1 manosc i o Digby
108;
in ques 'ope a leggiamo che:
((Co dis o ma es quasi pinea ex simili p op ie a e, scilice ignea, que
habe ;
sed
capu quod acumen dici u , in sinis a pa e loca u , hanc e o
pa e co dis spi i us inhabi a i alis. Sed co duas habe conca i a es, qua-
xum una es dex e a, al e a sinis a, a dex e a au em usque
ad
sinis am
conca i a em es unum o amen qui a quibusdam e cia conca i as oca-
u , sed non es . Dex e a i em conca i as duo habe o amina unde ena
mi i u ca a, po ans ab epa e sanguine
...
»
(27).
Mau o, nel suo commen o al171sagoge Johanni ii, si e a limi a o ad osse -
a e che l'a i i a ca diaca do e a necessa iamen e onda si su una dila a-
zione segui a da una cos izione:
«Cum igi u spi i us i aiis cum calo e i aii co di in undi u , unc i us,
habili a e ins xumen i suscep a calo e ope an e, non po ui esse scilice
o iosa, p es i i e go mo us co dis supe ius, idelice an um quan um calo-
is sui impe us e ins xumen i habili as concedeba , e quia
ipse mo us posse
P og edi
usque
in injni um e sic ipsum co scinde u
ex i u e, idelice ac a co -
dis dila a io, qua dila a io necessa io pos ea, um solidi a e essen ie, um
-
(26) ALFANUS SALERNITANUS (1936),
T ac a us
de
pulsibus,
ed.
P. CAPPARONI,
Roma,
p.
5.
(27)
Ms.
Digby
108,
c.
108
.
312
PIERO
MQKPIJRUO
g a i a e subs an ie, ipsius co dis ac a es cons ic io; nie i o e go ab auc-
o e dici u ope a i a i us p o illa que co dila a e a e ias, e
ac am cons ingio)
(28).
11 cuo e dunque app esen a quell'o gano do e ope a lo spi i o i ale, ed
e
pe ques o
che
&
conside a o una delle pa i p incipali del co po umano,
cosi come sc i e Ba olomeo Sale ni ano nel suo commen o alllA s galenica:
((Me nb o um alia sun p incipalia, alia ab eisde n o a
(...i
P i icipalia s o
sun hec: ce eb um, co , epa , es iculi. P incipalia e o dicun u quia es
i u es p incipales in eis haben u , undan u : animalis i i ce eb o, spi i
ualis in co de, na u alis e 0 in epa e e es iculis.
(...!Ne i e go, c spe malis medulla, o iun u a ce eb o, cuiiis cs o icium
pe ne os median es sensum e mo um olun a iuni o i co po e ni iis-
a e. Co e 0 subminis a quasi eacien em causa i u um, sub iinisaa
enim calo em i alem qui es causa i u um pe a e ias. Epa e e cau-
sam ma e ialem id es sanguinem pe enas...))
(29).
ed
&
se ip e dal ega o che, secondo U so Sale ni ano,:
((quedam ena o i u ab epa e que conca a dici u , pe mediu n dia ag ia-
is subin ans in e io a au icula co dis, e dum exi pe supe io e i assu ni
dia unicam e i a e ia que in a ias di idi u a c ias
(...)
i i
quibus i pulsus))
(30).
Pe Mau o Sale ni ano ques 'a e ia si dis ingue non solo pe la sua
es e isione, ca a e is ica comune
anche alle e minazioni ne ose, ma mche
pe la o ondi a della sua o ma che le pe me e di esse e impassibile. Ogni
a e ia
k
cons i ui a inol e da due uniche una in e na l'al a es e na, nella
p ima sco e lo spi i o i ale, men e nella seconda il sangue.
Nel suo commen o
al
De pulsibus Phila e i, Mau o in i a ad esamina e il
polso dis inguendo a le a ie a che dipendono dalle ((complessioni)) e
ques e sono, ad esempio, una maggio e
o
mino e g acili ii dell'indi iduo, la
(28) Ms. Pa .
la .
6959,
c.
15 B.
(29) Winches e , Winches e Collge, The Wa den and Fellows'
Lib a y,
ms. 24,
c.
64 A.
(SO)
Ms.
Pal. la . 1146. 46 B
-
46 VA.
11 co n nen o al
de pulsibus Phila e i
di Mau o Salemi ano
313
di e si a dei sessi, le abi udini; e que1 mu a e del ba i o del polso causa o da
e en i ((coniuga i)) quali possono esse e le condizioni ambien aii che in luis-
cono su pa icola i cons i uzioni. Vi sono poi condizioni
non na u alia
che
possono a mu a e il polso, ques e sono gli ese cizi ginnici, i bagni caldi,
l'eccesso di cibi e be ande, men e
con a na u am
sono quelle a ezioni
dell'animo dalle quaii possono inso ge e s a i di in e mi a.
Dai polso dunque si po e ano pe cepi e le passioni che al e a ano
l'equilib io di quegli umo i
che
u elano l'in eg i a del co po umano, e la
equenza del ba i o ca diaco e a conside a a come il segnale p incipale
della i ali a del cuo e e della sua capaci a, nel con a si, di asme e e que-
lle
umosi a es,
che insidia ano la salu e del co po,
ad, ca e nas pulmonis
da
do e il cuo e po e a assume e l'a ia necessa ia
al
suo a edda nen o.
E
con ques e p emesse che la maggio pa e dei a a i di medicina
medioe ale dediche a g ande a enzione
ai
segnali che il polso po e a as-
me e e. In a j giA l'Anonimo sale ni ano au o e del
De ad en u medici ad
aeg o um
si accomanda a che il medico, nell'en a e nella casa del mala o,
debba a di u o pe anquillizza lo, pe po e cosi giudica e lo s a o del
ba i o ca diaco, senza che ques o sia a e o da eccessi e p eoccupazioni:
«Da a e go secu i a e aeg o in e ea
jam
spi i u quiescen e pulsum conside-
es, e a ende ne supe la us iUud jacea , ne digi os habea ex ensos, e1 in
palma n educ os, e
u
cum sinis a sus en es b achium, e usque ad cen-
esimam pe cussionem ad minus conside es, ubi e di e sa pulsum gene a
in es iges, e as an es ex longa expec a ione,
e ba ua g a io a
suscipian s
(3
1).
Cosi pu e Michele Sco o, un secolo piu a di, nel sec. XIII, sc i e a nel
suo
De
in onacione medico um:
«...medicus debe cognosce e condi ionem pulsus, cuius gene a sun
decem, u pa e in a; e dic us es pulsus eo quod palpi e , iudi io cuius
in i mi as cognosci u a neden e e1 salus
...
»
aggiungendo poi che cuando il medico si o i nell'incapaci a di aiu a e il
mala o
pe iam physice
d0 x-a allo a:
(31)
DE
RENZI,
S.
(1853),
Collec io Sakmi ana,
5
oll. Napoli, ol. 11, p.
74.
314
PIERO
MORPURGO
«...ei da e consilium sapien e u inqui an u di ine e incan a ices, qua n-
is idea u inhones um e nephas in s udium apu ce e os sapien es e
eligiosos; causa es u magis ame ide e sani a e n in i nii
qiiam
penas
con inuabiles nimie g a i a is quibus posse cade e in dispe a ioneni sui
e1 mo em
...
»
(32).
E
ques a p eoccupazione che ediamo esp essa dal amoso scienzia o
della co e di Fede ico 11 e a gia p esen e anche nel
de no i~ia
pul su un^
di U so
Sale ni ano a es imonianza della consape olezza che a e ano i medici
sale ni ani del sec. XII ín o no
ai
limi i della lo o scienza:
c(...cum eg um aliqua n o em e pe iculosam eb em pa i, sempe mo eas
u Dei auxilium e sace docio consilium p imo iniple e , deinde cu iali e
ci ca ipsum celians, e ones e, a e, isu, e ingenio ope ando»
(33).
e
u
p op io ques a consape olezza che spinse i maes i sale ni ani ad
amplia i i lo o o izzon i ce cando di icons ui e quell'a s galenica che pe
Ba slomeo Sale ni ano lamen a a esse e s a a
dispe di a
(34).
11.
CRITERI DI EDIZIONE
'
Qpes a edizione iposa su un
codex
unicus:
il
ms. di Pa igi della Biblio hb
que Na ionale, Pa isinus La inus 18499, gia segnala o da
P. O.
K is e-
lle
(35),
e l'unico ino a a noi no o.
11 es o dispos o su due colonne di 40 ighe in uno specchio di sc i u a
che misu a 50 mm. pe colanna,
6
sc i o in una minu a go iche a dei p imi
del sec. XIII su pe gamena che a pensa e a un cen o sc i o io dell'I alia
me idionale, ipiche solo le iniziali con egi a bo ei e animale i, ca a e iz-
zan i i due disegni: il p imo a c. 164 do e si app esen a un medico che
sen e il polso del mala o; il secondo a c. 17 1 do e e iden emen e lo sc iba
ha esegui o un suo ozzo au o i a o, nel quale
&
ben e iden e il es o iga o
e la mano che iene una penna a pun a mozza.
(32) MORPURGO,
P.
(1
984),
11
capi olo «de in o macione medico um» nel
dibe
I i oduc-
o13us))
di Michele Sco o,
Cl o,
20,
651-659,
i i
p. 655.
(33)
Ms.
Pai.
ia . 1146, c. 47 B.
(34) Ox o d, Bodleian Lib a y, ms. Co pus
Chns i
Coii. 293 B,
c.
78 A.
{35) KRISTELLER,
P.
0.
(1976)
op.
ci .,
en no a 12, p. 79.
11
commen o al
de
pulsibus PJ~ila e i
di Mau o Sale ni ano
315
11 ms. Pa . La . 18499
c?
uno dei codici che ci ha asmesso il co pus dei
commen i che il medico sale ni ano Mau o ece all'A icella; con iene cosi i
commen i all'lsagoge di Johanni ius cc. 1-55 ; agli A o ismi di Hippoc a es cc.
55 -122 (ed. S. de Renzi, op. ci .,
IV,
513-557);
ai
P onos ica di Hippoc a es
cc. 123 - 144 (ed. M.
H.
Sa on, Mau us
o
Sale no, Twel h-cen u y ((Op imus
physicus)), wi h his Commen a y on h P ognos ics
o
Hippoc a es
-
T anslac ions o
he Ame . Philosophical Soc. 62,l -Philadelphia 1972); al a a o sulle u ine
di Theophilus cc. 145-164; al De pulsibus di Phila e us cc. 164 -17 1 ; all'A s
di Galenus cc. 172-209.
T a andosi di un codex unicus abbiamo ipo a o u e le pa icola i a g a-
iche (es. Phila e us e Fila e us, e c.) segnalando ogni qual ol a lo sc iba,
mol o accu a o,
c?
in emenu o co eggendo con espunzioni o depennando
cu en i calamo,
b
anche inse endo in in e linea cid che a e a dimen ica o; ua
pa en esi uncina e igu ano poche in eg azioni e co ezioni e iden i.
Nel manosc i o s esso igu ano u e quelle asi, qui in co si o,
1i
so o-
linea e che indicano e dis inguono il es o di Phila e us da quello del suo
commen a o e Mau us.
Ring azio qui Fede ica Lomba do che mi ha aiu a o a asc i e e pa e
del manosc i o.
322
PIERO MORPURGO
Duo: in ellec us e sensus; sensus quidem indica p esen ia, in ellec us e o ac a
e ~~ u a.
Quo sun e iciencia pulsuum (47)?
Due: i us aciens e mo ens Co pus asis, e u ili as p op e quam mo s u
quod mo e u .
Quo modis conside a u mode a us e immode a us pulsus?
Quad uplici e : secundum
'
magni udinem, secundum eloci a e i, secu idum
ali udinem, e secundum spissi udinem.
Quid di en inequalis ab ino dina o (48).
Quoniam inequaie quidem in uno pulsu conside a u e in plu ibus, au cni n
secundum unam dias olem e sis olem, au secundum plu a cong egaea que dicu i-
u consis ens inequali as in mul i udine pulsuum conside a a, imniode a us
(49)
e a
i secundum i hxnon, id es nume um (50), u si pos es iagnos : unu n
pa um sequa i u duo magni (51).
Quid di e un de icien es ab inciden ibus?
Quia de icien es ex in imio i (52) magis i u e iun agg a a a, eni i e de icic i e
i u e de icien es iun , inciden es e o epugnan e e esis en e con ine enim seipsa xi
i us exci ans olens epelle e (53) con a ia, e iden u esse con a ii de icien es ab
inciden ibus.
Quid di e (54) spasmosus a amoso (55)?
Quoniam in spasmoso quidem a e ia endi u
(56)
ad ins a eo de ense, in
a noso e o ans e u dex e a e sinis a.
Quomodo iun luc uan es pulsus?
Ve: e icien es cause.
L:
immode a o.
Y,:
ino dina us.
1-
ome e:
id
...
nume um.
Ld,
La
ome ono:
u
...
magni.
A.,
Ve: in imio i.
A
ome e:
epelle e.
L
o ne e:
di e .
La
ome e:
Quid
...
amoso.
In
As
il
es o s'in e ompe lasciando
1
c. bianca.
11 commen o al
de
pulsibus Phila e i
di
Mau o Salemi ano
323
Ex
habundancia con inen i
(57)
magis humo is in unden is Co pus a e ie, sicu
yposa ca
(58),
in yd opycis.
Quid di e cap izans a bipulsan e?
Secundum quod cap icon quidem in una dyas ole di e en es aci mo iones
(59),
u cap a su sum saiiens bis sal a pedibus in ae e, hic e o i coac a i u e, e g a-
a a ab aliqua causa ibulan e ea n
(60),
bis e o pulsans e bis idem
(61)
pulsa pe -
cussisne n eande n, hic e 0 i p op e du iciam co po is a e ie epe cu ien e,
eni n e u sus ecu en e iolen e spi i u, in secundam eni pe cussionem, u in
incude maileus.
Quid di e e micolosus a o mican e?
Quoniam e micolosus
(62)
con e i u e eni ad melius e mani es am habe
magis inequaii a em, o micans e o, non con en a magis i u e, iam dissolu a si e
dele a
(63)
i , e mo em signi icans; e hec nobis
(64)
ad p esencia su ician
(65).
A:
Ex
habundan is ma e ia con inencia.
La ome e: sicu yposa ca.
Secundum
...
mo iones
]
La:
Quoniam capn acio in
una
dias di e en e aci mo iones.
A:
implen em eam el.
bis idem
]
La:
secundum.
Ve aggiunge: plunmum.
La: dela a.
La:
obis.
Ven: ad p esens; Ve: de pulsu su ician .
PIEKO
MORPURGQ
Mau i Sale ni ani commen um sup a ac a um
Phila e i de pulsibus
164~~
Tocius bumani co po is machina, iplicis pa icipa ion , yudi a is i-
plici e exis ens, es a a iabilis; ideo na u e sedulus inquisi o ipplice i
signo um in es iga se iem, eius disposi ionem ipplici e ese a i eni, sci-
lice signa su np a a o nia co po is, ex ac ionibus eius e ex
supe lui a ibus.
Oninis igi u signi ica io, au summi u ex o ma co po is, au ex
opc-
a ionibus na u eb, au ex supe lui a ibus.
In e quas duo ce i udinem signo um op inue i sigla, idelice ex
ac ionibus eius e ex supe lui a ibus, u ex pulsu quod sunii u de ac ioni-
bus, e es de ac ionibus; e u ina que sumi u ex supe lui a ibus, e es de
supe lui a ibus de quibus di e si di e sos edide e ac a us.
In e quos GALENUS de pulsibus quendam composui lib um, quc i
Pulsunz
(1)
in i ula i , longam scilice de pulsibus a em; c quia nimia
sui p olixi a e legen is in animo libe ille as idium po e a gene a e, ob
hoc GALENUS u ilio a e melio a exce psi e quoddam opusculu n agg e-
ga i , quod
Epi hopa
pulsus
consc ipsi , quasi di isionem e1 (dis i ic io-
nem)c a supe io ibus: epi enim sup a, homos di isio dici u .
Supeweniens au em PHILARETUS, u iusque li igue non igno ans,
La ine scilice e G ece, idens ex u iusque oluniinis p olixi a e lec o i
as idium gene a i, melio a e u ilio a ex eis exce psi , e in
hoc
opusculii n
quod in p esen ia um legendo assumpsimus agg ega i .
In cuius p incipio is a equinin u : ma e ia, in en io, in en ionis causa,
u ili as, supposi io ope is, eius pa i io, o do ac andi e lib i i ulus.
Ma e ia huius
sun
a ia pulsus gene a e eo um a ie di e en ie.
164~13
In en io eius es a ia gene a pulsus e eo um signi ica a
/
e iden e
os ende e.
(1)
GALENUS,
Synopsis lib omnn depulsibus
IX
432
K:
Ego igi u adho o u discan quidem
o nnia pe ec e, e1 s a im ab ini io, e1 pe hypo yposin au synopsim pnus in oduc i;
quum au em exquisi e didicenn , unc e epi omas legan , quando paucis e bis eo um
eminisci oluenn quae an ea p oli edidice un . Omnino sane dec e e am nuiiius
meae ac a ionis epi omen ace e, sa ius esse exis imans u qui diexodos accu a e pe le-
gissen , sibi ipsis epi omas ace en ; u iles enim hoc modo um epi omae um synopses
iun , jux a p opnum cap um unicuique scnp ae
...
11 commen o al
de
pulsibus
Phila e i
di
Mau o salemi ano
325
Causa in en ionis eius es longus e obscu us ac a us habi us a
GALENO in
Mega pulsum.
U ili as es di e so um gene um pulsuum acile e ce a no icia.
Pa i u hoc opus in qua uo di isiones, id es qua uo b e es dis-
inc iones
(2).
O do ac andi alis es : p imo p emi i quendam e siculum, ice p ohe-
mii, in quo in en ionem e in en ionis causas e iden e assigna e1 explica
demum; ad suam ediens in en ionem.
Os endi in p ima (dis inc ione) quid si pulsus, e u ili a em pe quam
i , e quid si a e ia, e unde dica u
(3).
In secunda os endi a ias causas pulsus ex quibus haben p o eni e.
In e ia os endi a ie as pulsuum. In qua a a ias di e en ias.
Ti ulus alis es : Incipi libe Phila e i de pulsibus.
Zn en ionem, e c.
Mo e
ec e sc iben ium, auc o ope i suo p emi i e siculum, ice p ohemii, in
quo in en ionem suam e causam in en ionis sue e iden e explica ; in quo
e ia n lec o em eddi beni olum, docilem'e a en um
(4).
Beni olum dum
se dici exposi u um compendiosam adi ionem id es compendium.
Compendium enim u ile e b e ed sona , sicu dispendium longum e inu-
ile; dscileni eddi , dum ma e iam de qua agi b e i e ac a , angi e
pn:liba dicens
de pulsuum nego io.
A en um dum dici nego io; sa is enim
a en io appo ii u dum dici u
nego iu n,
quod sona quasi negans o ium e
hoc es .
In en ione i habemus in p esen i consc ip io ie,
id es in p esen i ope e
consc ibendo, expone e compendiosum ac a um, id es b e e e u ile.
De
nego io pulsuum e dice e,
p imum, id es in hac p ima (dis inc ione),
quid si
pulsus, e que u ili as pulsuum, e quid es a e ia, e qua e dica u a e ia, e unde
exo i u .
T iplicem causam pulsuum auc o poni in hoc loco, scilice eau-
sam ex qua, causa n pe quam, e causa n in qua. Causa ex qua, (id es )' cau-
sam e icien em, scilice i u em spi i uaiem que mo e spi i uum e as-
mi i pe a e ia n u ia pulsus, pe quam i pulsus. Causa in qua, u cau-
1 j5 A sam ins umen aiem, scilice co e epa qui sun ins umen a puisuu n./
(2) GALENUS,
De
pulsibus
ad
An onium
XIX 629
K:
Scopum habemus in p aesen i lib o de
pulsuum ope e concisam expone e ac a ionem; ac dice e p imum quid si pulsus, cu
dica u pulsus, quis pulsus usus, e quid si a e ia.
(3) GALENUS,
De
pulsibus
ad
An onium,
XIX 433
K:
E a au em
o a
ipsius diexodus in qua -
uo pa es di isa: qua um p ima di e en iam ipso um, secunda digno ionem, e ia
causas, qua a p aecogni ionem uadi .
(4) Pseudo-BOETHIUS, in Migne P.L. 64, col 1226; in ed. WEIJERS, c. 11, p. 99.
PIEKO MORPIJRGO
Quid es pulsus Pulsus es nio io co dis, e c.
Sun quidam dicen es quod pulsus es mo io co dis e a e ia uni, sed
pulsus es singula is p op ie as, e go non po es esse in di c sis, e go no i
es in co de e a e iis simul.
I em aiii dicun : pulsus es mo io composi a ex dias ole e sis olc co dis
e a e ia uni, e dan exemplum. Dicun enini quod co o ia um es ad
modum ollii ab o um
(5),
quod du n suble a u ae e i ahi e ex
eo
eple u , e du n ep imi u ae ab eo excludi u , e sic dicun de co de ic i
pulsus e a e iis, quia du n i dias oles a e ia um, quod cs ele a io, pul-
sus i e sen i u ; du n e o u sis oles ea um id es dep essio, ae e i scn i-
u e unc non i pulsus. Simili e dicun de co dis dias ole c sis ole, sic
e go dicun quod mo io que es pulsus, es composi a ex dias ole e sis ol ,
co dis e a e ia um, sed non sen i u pulsus, neque i , cum u iusquc*,
lice am in co de quam in a e iis, ia pulsus.
Non e o dicimus quod pulsus es singula is p op ie as, e pulsus i i i
co de, e pulsus i in a e iis; dicimus au em quod dum i dias ole co dis
i e iam pulsus. I em dum i sis ole a e ia um e dias ole i pulsus, du n
i dias ole unc p op ie pulsus sen i u , cum e o sis ole u ic non imp o-
p ie, immo imp op ie dici u ie i e sen i i, que nad nodum i np op ie
dicimus ide i eneb as. Dicimus e iam quod du n i dias ole co dis i
dias ole a e ia u n, e du n i sis ole co dis i sis ole a e ia uni, e du i
i sis ole co dis e econ e so. Dum enim ae a ahi u ad co , eple co ;
spi i us e 0 in eo exis ens amquam co pus sub ile ae i enie i i, ii po e
c osso e solido, cedi e di igi u ad a e ias e sic i dila a io
i i
a e iis ex
p esen ia spi i us; du n co dis i dila a io
ex
p esen ia ae is; du n e iim
umosi a es, ac ione caio is, in co de gene a e a co de excludun u ; unde
subs an ia cons ingi u . Spi i us au em exis ens in a e iis decu i ad co
qui anquam sub ile co piis co su ici i i ica e, non au eni dila a e sicu
165~~
ae . Dica u e go:
Pulsus es mo io co dis e u e iu u n /que i secu?idu n dias abil
e
sis olen e c
(6).
Sed quia mo io manus es mo io, e non es , pulsus apponi-
u
co dis;
sed quia quandoque emo es in a e iis, sequi u
secz~ zd~n~ dias-
olen
e sis olen, id es ele a ionem e g dep essionem, ab eadeni i u e
inna a ad in igida ionem; hoc non es pa s desc ip ionis sed exp essi ani
u ili a is pulsuum.
(5) ALFANUS, p. 15: Co enim conca um es in modum olii aba um o ma u n, in se
ca.Io em con inens spi i um e humo em.
11
e mine
aba um
abb e ia o in
ab04
6
es imonia o dai due mss. usa i dai Cappa oni:
quc llo pa igino Bibl. de 1'A senai ms. 1024, c.
17
A; e quello della Biblio eca Apos olica
Va icana, e oneamen e indica o dail'ed. come Va . La . in endendosi il ms. Va . Pai.
La . 1143.
(6)
GALENUS
De
pulsibus
ad
An onium,
XIX
629
K.
11 commen o al
de
pulsibus
Phila e i
di Mau o Salemi ano
327
P eposi a igi u summa desc ip ionis, comple supposi am, i u em
pulsuum
(7)
demons a , e go
ad in ngida ionem,
id es mi iga ionem e mi i-
ga i conse a isnem
inna i,
id es na u alis calo is mi iga io, au i ex humi-
di a e ae eo calo e su gen e e conse an e pe epa a ionem spi i us, ex
umo pu issimi sanguinis, ex ae e in pulmonis essen iam depu a o, e
eges ioh
umosa um supe lui a um,
id es emissionem umosi a um, que an-
quam supe lue pa es e an pa a e¡, e calo em e spi i um, in co de con-
culcando ex ingue e.
Quo sun e iciencia pulsuum,
id es cause e icien es; es i u es e iciens
mo isnem, id es mo us causa, scilice ex qua i u e, scili ce spi i ualis.
U ili as inducens,
scilice pe quam i ,
e ins umen um obedies,
scilice co .
Causas, an equam e pos quam, explica i desc ip ioneml auc o pulsuum
csnsequen e di ini ionem a e ia um e unde o ia u supponi , dicens
quid es
a e ia
co dis
(8)
hoc commune habe cum omni co de dio. Ideo sub-
di :
Oblongum,
id es longum, cum quadam e luxione, sed quia hoc con e-
ni cuilibe ne o, ideo subdi :
o undum,
quia ne us es la us. Fui a e ia
o unda, u esse impassibilis; o unda enim o ma, u inqui
CONSTAN-
TINUS
in
Lib o oculo uwz
(9),
in la e ibus es elisa ab omni pa e decli is, e c.,
e quia hoc con eni cuidam ena, ideo ad eius di e en iam poni ;
ad ins-
a ,
id es simili udinem canalis quod incipi ab angus o e in la um desini ;
dunbus unicis consis ens,
id es in e io i e ex e io i. In in e io i con ine u
spi i us i alis e pe eam ad memb a discu i ; in ex e io i sanguis con ine-
u um ad a e ie nu imen um, um ad spi i us epa amen um, e o ma-
um es e iam igidum e humidum, u humidi a e sicci a em inna am ex
165~~
nio u empe a e , igidum e iam u sanguis u o em
/
ep ime e .
A
co de incipiens,
in o iginem sumens. Quidam enim a nus ene conca e
pe medium dia agma is, ad co eniens, dex am co dis au iculam subin-
a e de subs an ia co dis assumi sibi aliam unicam, scilice in e io em,
in qua con ine u spi i us i alis e e ici u a e ia. Exiens pos modum pe
sinis a n, di idi u in mul os amos, u es ex u li e e pa ebi . Ideo dici :
in omne Co pus di isum,
id es in omne memb um o icium co dis
ae e n e spi-
i um ui ale n con inens
quia spi i us i alis es sub ilis, e ae ea subs an ia i -
u em spi i ualem exci ans, ope a i am e ope a am e ici u ;
e1 ae enl e
spi i um i alem con inens,
id es spi i um i aiem ex spi i u na u ali e
(7)
Ibidem.
(8)
GALENUS,
De pulsibus
ad
An onium,
XIX
630
K.
(9)
11 luogo non
e
nell'ope a ci a a di Cons an ino A icano e edi a da1 PANSIER, bensi in
CONSTANTINI AFRICANI,
Loci
Medici,
p.
59:
Omnis enim es o unda in la e a sua
elisa ins abilis es
e
non i ma.
328
PIERO MORPURGO
a ac o e npe amen um;
dici u au em a ena
(10)
a pe acopi,
id es scn a c
calo em; empe a um epim se a e, oys id es a iculus, pi c ia n pis,
inde pe acopi se ans hoc scilice colo em, e ideo dici quod
se oa e se em
ui alem,
id es spi i um, qui es ae ea subs an ia e adope a u ad i ani.
Dici u au em a a ia pe acopis quia a a e spi i u n i aleni se a , qui es
caiidus e ygneus, quasi pi ,
hoc e o senis a co dis au zcul(m que dici u ado i,
id es dans a e ie o um e1 ado i, quia ab ea a c ie nascu i u o a subse-
quens li e a pa e .
Zn en zoneng e c.,
p emissa in en ione quam habui auc o in p i ia (dis-
inc ione), nunc quam habe in secunda explica e in endi os endendo
a ie a es causa um, ex quibus pulsus mul iplici e al e a u assigna e ii i
in en ionem ie i in pulsibus a ebus na u alibus u ps e eoniplessionibus
e c. e coniuga is u ex e a ibus, habi udinibus, e sic de ce e is a ebus io i
na u alibus, u po e ambo caiido e1 causa no bi. Dici e go
Zn l en ione ue o
habe p esens conscnp zo,
id es nos habemus in en io iem in hac p ese i i (dis-
inc ione) secunda,
os ende e cogn iones,
id es signa;
adpulsus lo one n e cau-
sas,
id es causas mo ionis que mo iones iun in pulsibus;
quociens mu a u
16j ~
pulsz s,
id es quo sun illa
1
exis e i ia quibus a ia u pulsus.
T plici e ,
id
es ia sun illa; a ian u enim
ab
his
que sun na u alia
e a ebus na u ali-
bus amquam ex neu is a geni u a, e
ab his que sun con (~ na u cz n
ope an-
es ad dex uc ionem geni u e, u mo bi e causa mo bi; e a ia( i u ) ab
his que non (sun ): na u alia, id es a ebus non na u aiibus ad conais e i-
iam geni ii e necessa iis. Re um enim alie pe inen ad geni u a i, u es
na u ales, u pa e: elemen a a, commix iones e posi iones e c.; aiie ad ge ii-
hi e consis en iam, u es non na u ales, u es ae , eibus e po us, e c.
Velud c aszbus i o u n e mulie um.
No a auc o hic a ie a es pulsuum
secundum complessionem, dum dici c asibus secunduni sexuni, dum
dici i o um e mulie um; calidi as enim ope a u pulsu n magnu n, igi-
cii as e 0 pa ciu n, a sicci a e au em pulsus i equcns, ab huniidi a e
e o a us. In masculino sexu i pulsus magnus e equens
(1
1),
in emi-
nino pa us e a us, in adolescen e magnus e a us, in iu ene mag ius e
cquens, in sene pa us e equens, in senio pa us, e a us, e a dus. De
e a ibus amen e diis pa icula ibus ac abimus in e ius.
E a ibus
(12)
e
ulzis conzupd zs,
id esc, coniunc is, scilice empo e, egio ie, e si iilibus; sed
empus dici u quan i as, egio e o subiec a quali a e secundii n hoc ia
ini nu a io in pulsibus. In empo e e egione ae in elligi , cuius immu a-
(1 0)
GALENUS,
De
pulsibus
ad
An onium
XIX
630
K:
A e ia e o
a
qp&i
quod
i aiem
spi i-
um
conse e .
(1
1)
GALENUS,
Ibid.
XIX
631
K.
(12)
GALENUS,
Ibid.
XIX
635
K.
ione ia a ia io in pulsibus
hominum enim, hii quidem hee e a o une ho unz
empo um quidem calidio es sun secundum c asim,
quan um ad complessionem
nasculini sexus,
hee e o igidio es
quan um ad complessionem sexus emi-
nini e hii
quidem g ncilio es na u a;
quan um ad i os: i enim labo i dedi-
us, e umpne inquie is labo ibus, mace a u e ideo g acilis es e
166 A ex enua us. Os endi u e 0 amqua n quie i e ocio dedi a debe
/
esse
na u ali e pinguis e ca nosa, cum nullis labo ibus a ige u ;
hii e 0 pin-
pes,
e hoc quan um ad immu a ione n, e hoc p op ium na u a cuiusque
exigi . E i i quidem mulie ibus omnino sun caiidio es, quan um de
calida ma e ia gene an u , in calidio i loco ma icis quia in dex e o e
iu imen o magis caiido nu iun u , mulie e 0 econ e so de igida
ma e ia gene a u in igido loco ma icis, id es sinis o e igido nu i-
men o nu i u ; e1 dica u : i i calidio es sun mulie ibus quan um ex
p op ie a e sexus. Sexus masculinus caiidus iudicabi u e siccus, emini-
nus e 0 igidus e humidus; o cio es, ex mul i udines spi i uum,pe calo-
em gene a o um secundum na u am.
Me i o in eis pulsus iun elocio es,
quia
pe caiidi a em supe luam consumi u , unde libe e discu un spi i us pe
a e ias qua e iun elocio es pulsus, lice dica u quod calo leniga e
sub ilia spi i uu n, unde elocio es pulsus;
e hee ehe ien io es,
id es o cio-
es p op e mul i udinem spi i uum mulie um e o igido um, a dio es
p op e igidi a em mo i ican em supe lua in ma ice unde libe e non i
disg essus spi i uum. Enim, p o quia, pe igidi a em spi i us inc ossa u ,
unde debilis ad mo um eppe i u
e le io es,
id es debilio es, iigidi as
enim conse a i a es supe lui a um, unde memb a a de sun ad
mo uum.
In u iusque e a ho um, i is e mulie ibus, in ensa c asis,
id es in ensa
quali as,
in endi e pulsus,
id es ope a u in ensionem p op ie a is pulsus,
caiidi as enim ope a u aug nen um pulsus, igidi as e o inc emen um.
Zn calo um quidam masculino,
scilice sexu iun mane ies p op e mul i udi-
nem spi i uum,
e elocio es
p op e abscen ia n supe luo um e ae e enim
p o quia
calidus,
id es calidi as si e calo esol endo e consumendo,
supe lua e spi i us depu ando aci .
Veloci e nzobile,
id es causa es elocis
166 B mo us.
IT~ idio i e o,
scilice eminino sexu, iun pulsus
/
nanenes p opne,
id es pa i, p op e de ec um spi i uum e e e; enim p o
quia igidunz
aci
a de mobile,
id es igidi a is es causa a di mo us, dum mul a gene an u
supe lua, e spi i uum de ici gene a io.
Habi udines we o in u iusque i me-
~
niun u ,
am in i is quam in mulie ibus,
elud g acile e ca nosum,
id es g a-
cili as e ca nosi as, auc o innui in hoc loco quaii e pulsus debea
conside a i in u iusque secundum habi udinem;
in g acilibus enim mul o
subiacen ac ui pulsus,
id es in eis acile pulsus occu a nos o ac ui, quia
,
a e ie esposi e sun e ideo non debemus in eis comp ime e a e ias, ne
p op e comp essionem spi i us digi os cons inga comp imen is;
in pin-
guibus e a e ca nosis sun humidio es,
id es occul acio es, p op e molem ca -
nis supe posi e qua agg a an u , unde minus a e ia um mo us
330
PIERO MORPURGO
mani es a us in alibus occu e , o cius e go hiis digi is wmp i nendi a i-
um quan um a e ia um mo us digi is occu a .
Docui nos auc o conside a e pulsus e ipso um a ie a es a ende e,
secundum complessionem, sexum, habi udine n; nune nos doc consid -
a e a ie a es, immu a ionum in pulsibus, secundum coniuga a. Appella
au em coniuga a empo a, egiones, e c. pa icula ia eo quod coniuga a
sun e associa a ebus dici e go:
Conslde andum es igi u ,
id es conside a io
in pulsibus a endi debe , e1 con eni nos conside a e.
Ad
coniugu a,
id es
ad ea que in simul coniungun u e ope a i u al e a ioneni i 1 pulsibus,
elu egones, empo a, e a es, pa icula es cons i u io les,
id es alia pa icula ia.
E
es ,
id es co i eni nos
dice e quod in empo ibus quod unni qua uo exis en ibus
ue e es a e az~ up~zo e ye ne homn bene e npem u sun duo e
d
au upnu~,
e dici-
16 j A u empe a um espec u es a is, e es as
/
in empe a a espcc u e is, in
calidi a e enini magis excedi es as quam e (13). I e n e minus excedi
in humidi a e quam yems; au umpnus e o minus excedi in sicci a e
quam es as, e minus quam yems in igidi a e; e go sic is a dicu i u c'ni-
pe a a non simplici e , sed espec u e is e au ump ii.
Dis e qe u a e o
yewls e es as,
cum in ensas habean plu imum quali a es, e qua idoquidcm
e e au umpnus sun empe a a, me i o e go (in) e e e au umpno pul-
sus sun magni; e
ulde iun o es,
in e e enim mul a i sangi~inis gene a-
io, mul iplica io e i u um con o a io, unde pulsus niagni e o es;
unde hoc habea ie i ipse
subdi p op e
aug nen uw~ quali a is
quoci habe i a
duo empo a espec u alio um duo um.
:~íanz es um es6 quoniam secundum e a es p opo cionuli e ,
id es , si iiili e ,
magni e o es pulsus iun p op e empe amen um in e a ibus (14); si
enim e as ue i in complessione empe a a, u in a dicam, idelice in
e a e quali a um i empe amen um similes pulsus p edic is iu i , si e o
non con a ium, p ou in subsequen ibus pa e .
In es a e e 0 iun elocio es
p op e calo em dissol e i em es e consu-
man em supe lua, unde libe e discu i spi i us pe a e ias;
e spissio es
pe
calo em dissol en em humidi a em in umosi a e e eas in spi i um ex e-
nuan em;
secundum unawzquamquawl e a em
id es in qualibe e a e,
necessi c~ es
inducen enl
in ae e cogen e. in qualibe enim e a em ae em necessa io a a-
himus calidum, qui humidi a em dissol i e spi i um co isumendo ex e-
nua ,
p op e con inen is nos ex insecus ae is calidi n em,
qui nos imniu a ad
p op iam c asim.
In eme ue o e a io es pulsus iun
p op e igidum mul iplican em,
supe lua impedien ia ias spi i uum, iun pa io es p op e niodica n
(13)
C,ALENUS,
Ibid.
XIX 632
K.
(14)
GALENUS,
Ibid.
XIX 635
K.
gene a ionem spi i uum e ipsomm composi ionem
ac am,p op e con inen-
166 B
is nos aen's wdum au cons ic ionem co dis,
scilice a el ie dum igidi as con-
densa u , humidi as e co pus a e ie coa a e cons ingi .
Si nili e au em in
unaquaque egione,
id es secundum disposi ionem uniuscuiusque egionis;
e secundum illius c asim,
id es secundum complessionem commu an u pul-
sus, e e e
quia calidio quidem egio magnos e eloces pulsus ope an u
p op e
calidi a em amplian em a e ias e mul iplican em spi i uum;
igidio e
econ e so
aci pulsus pa os e a os.
De immu a ione pulsuum secundum di e si a es e a um. Auc o sup-
psni dicens:
dicamus au em de e a ibus
id es a iemus pulsus secundum e a-
es a ie a um,
si igi u e a es dz e en es sun , e pulsus eo um, dz e en e
mo iebun u ;
secundum di e si a em e a um i di e si ica io pulsus. E qua-
li e ia ipse os endi ,
pue o um siquidem pulsus ueloces sun
quia lice in eis
mul a si humidi as amen quia luxilis es non impedi ias spi i uum. P e-
e ea ipse: dupplicem esse calo em e e ciam calidi a em idelice con-
ae a a mone a concep ionis, e calo em con ac um ab in luen ibus e
e ciam caiidi a em con ac am a gene an ibus e componen ibus que
omnia a$ a e ac isnem illius humidi a is ope a u .
Le es,
id es medioc es;
ipse dici :
secundum magni udinem e o e medii
quia cum de ec i em sin i u-
es in eis, non amen nimis de ec i e;
e eloces quidemjiun
in eis pulsus,
quo-
niam secundum na u am habunda in eis na u alis calo ,
id es subs an iali e
secundum numemm es in eis duplex calo e e cia calidi as.
Spissi ue o
p op e habundan em calidi as in eis secundum quan i a em,
secundum di e sa
subiec a, quan a di e en ia specie, plu a enim subiec a calo is iun in pue-
is, quam in mulie ibus e aliis. (~n pue is)" enim ossa e omnia memb a
iudiean u calida,
lenes e o
id es medioc es;
quoniam impe ec e sun in eis i -
u es,
debe enim adhuc in eis cong ua ie i humo um gene aúo, compe-
ens spi i uum epa a io, decens e opo una memb o um es au a io,
unde subdi
dicin us enim quod le es ex imbeccilli a e i u um iun senun ,
167 A
e o econ e so a dio es sun pue ibus
1 p op e mul i udinem supe luo um e
a io es quan um ad pue os ides espec u pue omm qui non haben pe -
ec ionem i u um
p op e eam imbeccilli a em
e p o (quia) id es igidi a-
em que in eis sun . Ipsi enim haben debilem caio em, pauci a em
spi i uum, e mul i udinem supe lui a um;
aug nas ico um
id es iu enum
que non c escun , sed quia in complemen o i ium obo e consis un ;
su l
magni,
p op e caio em spi i us mul iplican em;
e o issimi eo quod o es in
eis sun i u es simili e mu an c ases,
pulsus si enim si calidum empus pul-
sus ope a u magnum, si sicci as equen em, e sic de ce e is.
Sicu enim
p edic um con inens immu a con en um u ad p op ia n c asim,
id es secundum
suam p op ie a em, nam si co pus ue i calidum e empus illud e i cali-
dius, si e o co pus igidum minus igidum in calido empo e, e sic de
ce e is.
mollis
(24);
si e o niedioc i e consump a hu nidi a c., i nedioc i c~
du a, pulsus e i medioc is. Talis enini csnside a io cpc. cussio iis dici u
qua u n genus pulsus.
Dici e go p imum genus pulsiis co iside a u secu idu n qua i i a e n
ium dimensi i~dinum, id es longi udinem, la i udiii~ i e p o ii idi a eni;
igi u is e, id es illius gene is pulsus;
con en en e ,
id ca
ex
hiis o i iibus
con enien ibus ibus scilice dimensionibus;
az~g ~en a u secundz~ n zs ns
e
dzn enszones anscendens ~nodu z,
id es medioc i a em, p op e o m calo-
em mul iplican em, spi i us eplen es a e ias secundu ii inani dime i-
sionem.
Dzc u aa,qnz~s
secundum genus pulsus coiiside a u secu idu i
quan i a em ma ionis, id es mo a n, u libe ius ia mo a nio ionis elox
dica u pulsus, si lo iga n a dus, scilice medioc is e pulsus medioc is
dzns oles,
id es ele a ionis
a ene szs oles,
id es deposi ionis.
In
~ZLO
~snszde a u
eloa n dus, el ~nedzocns
secundum p edic am a ione n,
e czu n gei~zls pul~u~
conszde a u se~unduni eno em uz u um,
id es secunduni o i udi ic. 1 calo is
]6!) B i u uni, qui debe exci a e i u es ad
/
suas pe agendas ac io ies, ope a-
iones
zn
quo conszde a u o zs, debzlzs e w ed oc zs,
qua e ipse
subdi J eque l za
enz acczpze ls mngnz zldznenz,
id es eloci as spi i us i ani cu n iagni udi ie
eiusdem.
Facz pulsus alzdeum,
e1 dicamus quod aiic s pssiii di e en iani
in e magnus pulsus, omnis pulsus alidus magnus es , sed non con e i-
u , quia magnus i cum a i a e alidus cum eloci a e;
quon am en m don z-
nn u z us causa u n,
id es calo na u alis, i uosus ope a is causas, id es
quando calo s is es , mul os gene a spi i us, e humidi a eni eon en am
in a e ie conca i a ibus consumens:
unc nlng s i alzdus,
quando eloci as
innasci u ,
e econ e so,
id es quando con a ia p edic is eme gun , pulsus
occu i debilis.
Qua unz genus pulsus conside a u secundum consis en ia n o pnz,
id es
secundum habi um co dis a e ie;
dieo au enz a e ie co dis
in
quo conside a u
du us, mollis, medioc is,
secundum assigna am a ionem.
Quzn un genus pulsus, e c.
(25),
posui auc o supe ius nomi ia gene u i
pulsus, quo u n ia conside an u secundum p op ie a eni mo ionis,
qiia u n quide n conside a u secundum consis en iani o gani. Nunc
poni quin um, quad conside a u secundum spacium dias oles e sis o-
les
(261,
aiiquando enim, u p ediximus, calo mul os gene a spi i us qui
-
-
(24) ALFANUS, p.
19
:
Mollis pulsus secundum na u am molliciem e co dis signi ica humi-
li a em e lexibili a em nien is. Mulie em e 0 aalde mobilem e imm signi ica e e-
mina um.
(25) ALFANUS, p. 21: Quin a conside a io
...
(26) ALFANUS, p. 20: Te ia conside a io pulsum habe u secundum sis olen e dyas olen,
id es secundum spacium quod es in e dila a ionem e consuic ionem.
11
commen o al
de pulsibus Phila e i
di
Mau o Salemi ano
339
consumun supe lua n humidi a em exis en em in conca i a em co dis e
a e iani n, consumi supe icialem humidi a em a e ie, e consumi e
p o unda ; pe quem, omnia pulsus iun magni, o es, e eloces, e du i,
u dis um es . E quia consump a humidi a e po o um a e ie quali a is
igo innasci u , scilice sicci a is spi i uaiia non possi i a libe e dila a i, u
ae em a ahan ad mi iga ionem inna i calo is, p ou debe en eque
supe luas umosi a es pa a as calo em na u alem conculca e a se expe-
lle e, quod e go denega u in quan i a e, supple u in icissi udine, unde
169 A i dias oles e sis oles pulsus; sic pulsus e i spissus e a dus, me i o,
/
e go
dici u , alis conside a io, quin um genus pulsus.
Quzn us e go pulsus conszde-
a u secundum quan i a en~ quee is,
id es secundum spacium dias ole e sis-
ole, que sun quies, eo quod cum si dias oles e dum i sis ole
expellun u umosi a es supe lue, pa a e sua p esen ia calo em su oca e,
a ahi u ae ad mi iga ionem inna i calo is;
in quo consis i spissus,
si ia
spissa inspi a io e espi a io e1 dias oles e sis oles;
a us
si pe ec um spi-
i um e sup adic o um pa a i dias oles e sis oles. Unde subdi :
b e e
eninl e~npus quie zs,
id es b e e spacium dias olis,
si igz u es spzssum, longun~,
ue o
signi ica spacium
signi lca a um.
Sex uni genus pulsus
poni , quinque gene a pulsus conside a a, ia
secundum p op ie a em mo ionis, qua um conside a u secundum con-
sis en iam o gani, quin um secundum spacium dias olen e sis olen; id es
nunc poni duo gene a pulsus que conside an u secundum eo um consis-
encias, e1 pe mu a iones. E o e dice e aliquis: is a gene a pulsus se n-
pe se an equali a em e1 inequaii a em, dici e go hoc
sex um pulsus
j
secundum equab a em e1 znequalz a en ;
que equali as e1 inequali as.
Conszde a-
u zn uno
pulsu, in uno gene e pulsus u in magno, magnus enim pulsus
po es se a e equali a em si e inequali a em. Magni udinis enim pulsus
po es se a e equali a em
e zn plunbus,
id es in plu ibus gene ibus pulsus
u in magno, eloce, o e, e sic de ce e is e ipse de u oque exempli ica .
Zn uno pulsu,
id es in uno gene e pulsus
u zn capncan e:
cap icans
(27)
pul-
sus dici u ad simili udinem cap e, quia sicu cap a bis ae em pulsa an e-
quam ad e am cada , sic pulsus cap icans duas aci dias oles e unam
sis olen mani es am. Hoc es , i au em na u a debili a a e a lic a, nam co
agg a a u umosi a e c ossa, modice ape i u e i alia dias oles, e i a
169~B iun due dias oles e una sis oles; si igi u is e
/
due dias oles sun equales,
pulaus e i equalis, si inequales inequalis,
si ue o inplu ibus i ,
id es in gene-
ibus plu ibus pulsus
dzci u conszs ens znequali as,
id es sub se consis ens
plu a gene a pulsus, quia in plu ibus gene ibus pulsus po es se a e equa-
li a em, e1 inequali a em. E dice e aliquis quod omnis pulsus inequalis.
(27)
ALFANUS,
p.
21:
Capxizans a cap a dici u , quae
sic
supe saliens bis pedem mo e
pnusquam semel ad e am pona .
340
PIEKO MORPURGO
Inequalis es node a us, ion unde dici :
ubz ce o znequah is zbe z ~o l a n
u
z7z
omnzbus,
id es secundum maio em pa e n;
de z po es ,
no a idu i c o
es quod o nnis ino dina us pulsus es inequalis, sed non econ e so: $ bi
g a ia, ecce pulsus modo es magnus, modo pas iis, modo mediocxis
c.
econ e so, alis es ino di ia us e inequalis, sed niodo mag ius, iodo
niedioc is, modo pa us, e sic co i inuo ali, pulsus cs i icqualis, <* u ii
es modo o dina us, cl modo ino dina us.
Qiz
e~ de~ de l ,
id cs
a
e isu
ios o cadens,
quz mzno es una pe cusszo
id e p ima, au e i
al e a illn um
dua unl znc dz ,
id es nos o scnsui occu i , c unde ia subdi :
hoc i g ci nn a
e
a lzc a ~z u e,
id es calo e na u ali i uoso, e spi i uali i ii c, que pul-
su , ope a u ;
nb alzqun cnuu,
u ab ignc. Tdis e go conside a io pulsu, dici-
u sep eni gcnus pulsus, po es eni n pecede is li e a sic legi:
ubz
znequalz us zb~ zno dznn zo,
secundu n di e en e n pe mil a ioncm, qiiia i a cs
di e en , pulsus, inequali a e e ino dina ione.
el
alz e ,
ubi incquali as ibi
ino dina io, id es queda n pe mu a io e con usio.
Poni auc o simili e sep inium genus gulsus, qiiod co isidc a u six~ii-
li e , pe consis en ias e1 pe iu a ioncs pulsus. Que ~ c
e go
aliqiiis,
cum ian u p ediximus p edic i pulsus, si se en se ipc o di ic i e1
non, u nagni sin sempe niagni, ya i sempc pa i, e sic
dc
cc e is. No i
i a dici ipse.
Sep z num genzuI)ulsz~s i secundunl o dzne z e lo dznn zo lenl
(28;
c
quali e dici .
Incz zo enzm dzcz u i deczszo,
id es deciden e,
leqz ul s pulsz~s,
17O A cux i sua scilice inequali a e,
1
educ us ad equali a e n ac
equalem
pulsu ,
id es pulsus
equalenl secundicm penodos,
id es secuadu i
ci cula es
c olu-
iones, u equalis non ia secu idum o dine, u si iodo pa us, iods
magnus, e i e um modo nagnus, niodo medioc is, niodo pawils, cl si
eno lzna us e zs e,
id es am o dina us qua n ino dina us
pa cz1s conszde u u
~ecundz~n uan z pe cusszonem,
id es secundum unum e go pulsus,
e ~e~ ~~idu n
pluns educcao ie ,
id es secundum di e sa gene a pulsuum, e alis co iside-
a io epe cussionis, ac e pe nu ii, dici u ec e sep i ium ge ius.
Oc n u n genus pulsus, e c.
Nunc oc a um genus pulsus, quod co iside a-
us secundu n consis en iani o gani e secundu n habi u i subs a i ie ac e-
ia uni. In cndi auc o assigna e, sicu igi u dixi nus, ia su i gene a,
pulsus co iside an u enim secundu n consis e i iam o gani, secu iduxn
qua i i a em. Oc a u n e c., de quan o assigna a es , idelice quia qi ando
causa es o is, qui spi i us mul iplica , e supe luam humidi a cni coxica-
i a is co dis e a e ia um, e e iam ipso um a e ia um eonsu ni ,
i
pul-
sus du us pos modum, dum p op e sicci a eni a e ic i spissus. U idc
quin a conside a io e quin um gexius habe u , i em dc sep imo u xxini si
equalis e1 inequalis, de sep i no u um si s dina us e1 ino dina us, xiu ic
(28)
GALENUS,
De
pulsibus
ad
An onium
XIX
636
K.
11
commen o al
de
pulsibus Phila e i
di
Mau o Sale ni ano 341
me i o sequi u de sep imo gene e pulsus dicens:
oc a um genuspulsus es ,
id
es conside a u secunduniplenuwl
(29),
id es p op e humidi a em ac eam
e huniidi a em aquea n unde dici u plenus pulsus; e
bacziuwz,
scilice pe
calo e n p edic is con a ia ope an em, sequi u inani io a e ia um, unde
pulsus acuus, niedioc is e o i a medioc ibus causis, quod ia secun-
dum pleni udinem e1 acui a em. Subdi :
omne enzwz u(is au es plenu n,
id
es au habe in se id pe quod habe u inani io e acui as, id es sicci a em
e huius conside a io dici u oc a um genus pulsus.
1
70 B
Nonu n genus pulsus,
assigna auc o nonum genus pulsus quod
1
consi-
de a u
secundunl conco dzam,
id es collec ionem ape e mo e ad occul am,
e1 maio em, e1 mino em.
In quo mensu a u
id es compa a u ,
p opo uo
empo zs,
id es collec io empo is, id es dias oles,
ad ewzpus,
id es ad sis o-
lem, sed ide u dias oles maio sis oles e1 econ e so, quandoque enim
pe sicci a em, a o i calo e induc am, i cons ic io a e ia um, e u ic
maio dias oles sis oles. Unde pulsus i decidas, quandoque, p op e
humo osi a em aque, mul iplican u spi i us, unde magna dias oles, que
magis es sis oles, e unc pulsus i incidens. Ideo subdi :
unde cognoscz n u
de iczen es e znczden es
pulsus, alis conside a io pulsus dici u nonum genus
pulsus.
Ul imo assigna auc o decimum genus pulsus, dicens:
genus deci lum
pulsus es ,
id es conside a u ,
secundum calo em quz eddz u p o o unz co pus
a ena um zn quo cons de a u qualz as,
id es calidi as e1 igidi as,
supps z e
.
..)
co pons,
id es a e ie,
elud dzs empe a a,
id es igida,
e mo daz,
id es
calida, igidi as eni i dum condempsa , pa es mul iplican u , unde sequi-
u mo i ica io. Calo e o, dum dissol i e esol i e es es pa es in
igneas, ex ygneis mo daci as sequi u , e sic pulsus mo dax, quod es sig-
num adu~ ionis, e alis conside a io dici u decimum genus pulsus.
Ddzs, e c,
hic qua e (dis inc ionis) es pulsum,
i i
qua es
PHILARETI
in en io di e sas pulsus di e en ias e iden e os ende e, dici e go:
dzc z
zp u decem egn udznzbus pulsus, decamus b euz e paz~cas causas e d le en zas eo um,
id es pulsuum,
sz quzs enzni ad dzlzgen zam eo um pe uenl e deszde a , scza
XVZ
l b os
«De iego io pulsuum»
GALIENI, e o e ., pos( )q~iam causani pulscin u
a ene,
id es non e icien em, id es inalem causam. Auc o assigna u ili a-
178~~
em pe quam pulsus
u se ue u calo mode a u, co dz e zn o ~nzbu,
1
pa zbus
cecundum na u a,
id es empe an iam, i igi u sis oles ad eges ionem umo-
sa um supe lui a um, que sua mul i udine possi calo em na u ale n su -
oca e; i dias olem ad a ac ionem ae is ad ni iga ioneni inna i calo is,
qui pa a us e a incende e, e con inuo mo u co dis, e sic adu e ido, sic
igi u calo in mode an ia se a ianl dic is pa ibus.
(29)
GALENUS,
Zb d.
XIX
637
K.
Quid dz e pulsus a sal u.
Poni auc o di e en iam in e pulsus e sal-
um, sal us enim e pulsus di e un in causa e loco, nam causa sai us es
en osi as, causa e 0 pulsus es spi i us. In loco di e un , in sai u cni i
non an um mo en u a e ie, unde dici u :
que n sal us p op e inciden enl spi-
i um,
id es p op e umosi a em in medio caden em,
e in o nni co po e,
id
es in omni pa e co po is,
pulsus ue o in ope a ionem
i u um
no e u ,
e i
pe hoc quo median e i us ope a i a ope a u , scilice pe spi i um,
p op e i u em spi i ualem mo en em, e in a e is solis.
Quid dz e magnus pulsus a alido
(30), poni auc o di e en iam in e
magnum pulsum e alidum, no ans quod magnus habe ie i quando pul-
sus occu i , scilice pulsus secundum e ciam dimensionem, aiidus e o
quando secundum unam e1 duas, e ideo dici
:
quem nugnus qz~idewl secun-
dum es dzmensiones conszde a u , alidus secundum w o lonenl i u u n,
id es
dimensionem, u po e si epe cucia unum en iculum. E subdi :
guia
eno e n z u uw~ sign2 z a io
id es debili a em; e1 po es dici alidus, qui i
secundum unam mo ionem, id es secundum unum genus pulsus, e1 secun-
dum unam mo ionem, id es secundum unam p op ie a em io ionis, sci-
lice secundum o i udinem. Poni e iam di e en iam in e spissum e
elocem.
Quzd dz eel- spissus pulsus a eloce,
eo um os endenda di e en iam, spissus
enim pulsus habe ie i, elud si aliquis cu a non amen i a eloci e ad
170 B locum des ina um e no,n decu e sed s e , e inde
1
subdi :
secundum con i-
nuum e disc e um, @sus e o con inuus dici u ,
id es pulsus spissus i secun-
dum con inui a em ac ionis, cum ia sine empo is in e missione;
elox ue o
secundum disc e um,
id es secundum disc e am e npo is quali a e n, elud
si aliquis cu a eloci e e s e .
Quzd dz e
m u
pulsus a a do,
poni di e en iam in e a u ii pulsus e
a dum, dicens
quem a us magis ab in inneo i i u e i ,
id es ex debilio i
quam a dus. Ta dus enim pulsus i ex c assi ie spi i us, a us e o ex
na u is debili a e,
a i enimpulsus d icilio es sun
quam a di, id es de e io es
p op e nimiam i u em debili an em.
w
Poni in e gene a auc o nume os di e en ia um pulsus mani es a-
um, que p op ie dan nobis no iciam disposi ionis co dis, dicens:
qz~o sun
dz e en ie dias ole pulsus,
id es quo sun pulsus di e en ie mani es e, pe
quas possumus habe e no iciam disposi ionis co dis.
Oc o: magni udo, pa ni-
as, ali udo, debili as, eloci as, a d;: as, du icia, nollicies,
e lice decla en dispo-
si ione n co dis non amen mani es e u is a.
---
(30)
G.ALENUS,
Ibid.
XIX
638
K.
11
commen o al
de
pulsibus Phila e i
di
Mau o Sale ni ano
343
Quod sun indican ia pulsus,
id es quo exingun u ad hoc, u pe ec e
habea u indicium pulsus,
duo in ellec us e sensus,
id es hoc exigi u , u
medicus si heo icus e p a icus, scilice u scia pe in ellec um p esencia
e1 u u a; pe sensum conside an em cognosca p esencia, unde dici u
sensus siqzlidem,
id es conside a io pe p a icam:
indica p esencia. In ellec us
e o,
id es conside a io pe heo ica n indica ac a
e u u a,
id es indica
p e e i as disposi iones e u u as.
Poni causas pe quas i pulsus, unam e icien em e al e am inalem,
dicens:
Quod sun e icien es causepulsus,
id es pe quas causas ie i pulsus
due
aciens mo ionem e mo ens co pus asis,
id es a e ie pe spi i um,
e u ili aspe
17
1 A
qua i
/
no e u
id quod mo e u p op e eges ionem umosa um supe lui-
a um e ac ionem inna i calo is.
Quo modis conside a u in mode a us pulsus?
(3
1)
Quad uplici e secundum magni udinem,
id es secundum illius genus in quo
conside a u magni ud0 pulsus, in e magnum enim e pa um, medio-
c is, e sic de ce e is. Dicendum es
secundum. eloci a e n, uali udineni secundum
spissi udinem
.
Quid d ige inequalispulsus a6 ino dina o,
in hoc di e inequalis ab ino di-
na a, quoniam inequalis cum modo si magnus, modo pa us, modo
medio, modo elox, modo a dus, modo medioc is, e i a i , pe aleni
inequaii a em se a o dinem; ino dina us e o, modo magnus, modo
elox, modo pa us, e i a non se a o dina ionem. Dici e go
queni inequa-
lis
conside a u
in uno pulsu,
id es in uno gene e pulsus, e quaii e dici au
secunduni unam dias olen e sis olen,
id es secundum unum genus pulsus,
au
secundum una cong ega a,
id es plu a gene a pulsus, que dici u
consis ens ine-
quali as secundum magni udinem pulsus conside a a;
ino dina us e o i secun-
dum i hunos, id es secundum nume um non se a um.
Quid dl ee de icien es pulsus ab inciden ibus,
id es (in) hoc di e
quonianl
de icien es ex in e io i a e magis i u es un de ci e o pugnan es e esis en e,
co
scilice e non debili, e e o sempe ad bonum, con a ii e o ad malum.
Con inens e o, se ipsam exci ans, olens con a ia epelle e e iden u con a ii
.
~-
.
(31)
GALENUS,
Ibid.
XIX
639
K:
Quo modis obse a u pulsus mode a us? Qua uo ;
secundum magni udinem, secundum cele i a em, secundum ehemen ian e secundum
c ebi a em.
-
344
PIERO MORPURGO
esse de iczen es znczden ibus,
poni nunc auc o di e en iam in e pulsus spas-
mosu n e amosum. Spasmosum dici u pulsus quando o a a e ia es
plena hu nidi a is, quod dis dii u secundum longum; a nosus e o i
p op e eplec ionem a e ie, sed specie non po es i a libe e discu e e pe
a e ias, sed colla e ali e subs dii u , hinc inde e quasi amos ansmi i
17
1 ~
colla e ali e que madmodu n a bo habe
/
anios undique di usos. Dici
e go:
Qz~zd d l ~ spasmosus a amoso,
aliud sona spasmosus pulsus e diud
amosus an um,
quonznm in spas zoso quiden e~ldz u a ene
p op e hu nidi-
a em eplen io;
ad zns a ,
id es
ad sz n lz ud~nen co de ense,
in spas io
e o
nnF e u dex iz e sznzs a,
a ione p edic a, e quonia n me icionem cci
auc o de luc uan e pulsu, scilice de amoso, de eo subiu igi
quomodoJiun
luc uan es pulsus,
id es amosi
ex habundan za con znen is humidi a u,
id es p e
habundan is,
e z l unden zs co pus a eno un ,
humidi a is e eplen is exe ipli-
ica :
szcu in yd o lzco,
pulsus equalis con ingi in labo an e, illa specic yd o-
pisis que dici u Ypoc a e
(32).
Poni di e en iam in e pulsus cap ican em e bipulsan eni, quia dici-
u e ia n ma ellinus
(33).
Es au em hec di e cn ia, in e eos qui in cap i-
can e iun d(u)e dias ole e una sis olen, sed p ima dias ole s mino
secunda, sicu es ide i in sal u cap e quecumque epe cu i ae eni in
sal u bis pedibus, p ima epe cussio mino em secu idani a i eyua i ad
e am cada . In na ellino e o pulsus, cum ian due dias oles e u ia sis-
ole i, p ima dias ole, econ e so, maio es secunda e1 ei equalis; i au e n
pe du iciem a e ie, eb quod i exaus a subs an ialis humidi as a e ie, c
ex hoc indu a a non cedi pulsus sicu , es ide i (in) incude, qui uni pc -
cu i u a ma ello non cedi ei p op e sui du icie n, p ima epe cussio
maio es secunda e1 ei equalis.
Dici e go:
quzd dz e capncans pulsus a pulsan e, secundunl quod cap ica~ s
quzde n zn una dea ole,
id es in una mane ie p edic o um;
d le en es acl
mo zsne n,
id es dias olen a di e en es;
u aque sunu n saliens sal a pedlbus
ne e, hoc ue oj coac a z u e e ~p n a czb akqua causa u ban e equali.
In cap i-
17 1 ~
Can e, ex
z u e, dum co mo e u ad a ahendum ae em ad
/
nii iga io ie i
inna i calo is, pulsus dila an u , in secunda ice quam in p ima,
e
ideo
secundum dias olen, maio es p ima, in bis pulsan e, e o, iagis dila a u
in p ima ice, quam in secunda, e ideo maio es p i na dias olen, secunda,
bzs pulsans e secundum eandenz pulsa ; epe cusszonen ,
id es secundum u iu i
genus pulsus:
hoc e oj p op e dunclem co pons a e ie, epe cuc e l e e n e u -
sum cu en e zolen e spzn un , zn secunda a, uenz epe cu~~lonen , u z~lcude mulleus.
(32) HIPPOCRATES,
locus
non
in eni.
(33) GALENUS,
De
pulsibus
ad
An onium
XWi 640
K;
De
d ¿en üs pulsuum
1
28,
VI11
556
K.
11
commen o
al
de
pulsibus Phila e i
di Mau o Sale ni ano
345
Poni di e en iam in e e micolosum, (e ) o mican em, e micolosus
cuius mo us asimila u mo ui e mis, o micans e o cuius mo us assimila-
u mo ui o mice. Unde u iusque i u um'de ec um signi ica , sed maio
es o micans quam e micolosus, o micans dici u caudaV so icina ini-
a n, e micula is dici u so icina o na i a, dici u au em e miculosus sic:
quia p ius occu i , paula im augmen a us occu i magnus, e dici u ad
simili udinem caude quia incipi ab angus o in a nplum p o endi u ; quod
e i u in pulsu o mican e, qui dici u cauda so icina ini am, ad simili u-
dinem caude ipsius mu is, que incipi a di usione la i e desini in acu uni,
e is e ad malum i quandoque scilice sensui nos o occul a u , ille e o
ad BO., qui sensui nos o occu i .
Dici e go: quid dl e pulsus eniculosus a o nican e, quoniam enicolosus
quiden plu imunl con e~. i u ,
id es signi ica co i e sionem spi i us ac am
esse in co po e;
e ueni in melius e mani es am habe magnam inequali cz em
secundu n dis~olu c,
id es debili a a,
e dele a,
id es des uc a,
e mo en1 signi l-
ca ,
id es anime a co po e solucionem.
171 B No a
/
quod pulsus decisio, mul iplici e conside a u , nam si hodie
in eni u pulsus magnus, e c as mino , e si deinceps endi ad de ec u n,
decidens dici u . I em si sis olen ia maio dias ole, aiis pulsus dici u
simili e decidens. I em si in enia u pulsus equaiis usque ad icesimam
pe cussionem, e in icesima pe cussione de icia , pos ea
XV
dande in XiI,
e sic sempe diminuendo alis simili e dici u decidens o modis, se con-
a iis dici u incidens nam incidens, e decidens sun con a ii.
Exp~iciu~~
glosule.
sop asc i o
es .
sop asc i o
au
.
..na u e.
ms.
decisionem,
co eggo in:
dis inc ionem,
qui e ol e.
sop asc i o
e b e e.
aggiunsi
id es .
sop asc i o
ae .
sop asc i o
e sis olen
...
e .
ms. espunge
-nem
in
eges ionem.
sop asc i o
pa a e.
sop asc i o
desc ip ionem.
ms.
de ec e.
ms.
Impue is,
co eggo
in pue is.
ms. bis
cum.
ms. depenna
i u um.
ms.
magni,
co eggo in
mino es.
ms. depenna
e a em.
aggiunsi
u .
PIERO MORPURGO
)
aggiunsi
Pulsus.
u)
sop asc i o
digi o um pulpas.
)
ms.
causa,
co eggo
in
cauda.