scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Keletas S. Daukanto botanikos terminų

Albina Auksoriūtė

Full text

Albina AUKSORIŪTĖ ALGUNS TERMOS BOTÂNICOS DE S. DAUKANTAS Atšventėme vieno žymiausių Žemaičių mokslininkų ir rašytojų Simono Daukanto (1793–1864) 200-ąsias gimimo metines. Geriausiai žinomi jo istorijos veikalai „Darbas senųjų lietuvių ir žemaičių“, „Istorija žemaitiška“, „Būdas senovės lietuvių ir žemaičių“ ir kt. S. Daukantas rinko tautosaką, išleido „Pasakas masių“, „Daines žemaičių“, parašė keletą vadovėlių, išleido skaitinių knygelių vaikams. Be minėtų darbų, S. Daukantas dar parengė ir keletą knygelių, kuriose pateikiama praktiškų patarimų valstiečiams. 1847 m. buvo išleisti „Parodymas, kaip apynius auginti“, S. Daukanto verstas iš B. A. Grunardo vokiško leidimo, ir „Pamokymas apie auginimą taboko“, verstas iš D. Strukovo rusiško leidimo. 1848 m., pertvarkęs kalbą, S. Daukantas parengė spaudai Gotlybo Danieliaus Zetegasto „Bičių knygelės“ trečiąjį leidimą. 1849 m. išleistas Hermano Cigros knygelės „Pamokslas apie sodnus, arba daigynus vaisingų medžių“ S. Daukanto vertimas. Tais pačiais metais išėjo jo iš rusų kalbos versta knygelė „Pamokymas, kaip rinkti medines sėklas“ ir „Ugnies knygelė“, kuri buvo išėjusi anksčiau, o S. Daukantas parengė naują leidimą. 1854 m. pasirodė „Sėjamosios pašaro žolės“. S. Daukantas buvo išvertęs dar dvi knygeles, bet jų nepavyko išspausdinti, tai „Pamokslas, kaip girias kirsti, sėti ir diegti dėl al vieno ūkininko“ ir „Gaspadorius“. Em seus livretos, S. Daukantas oferecia conselhos práticos aos camponeses. Ao escrever sobre agricultura, diversas plantas e seu cultivo, empregava muitos termos botânicos. Este breve artigo aborda alguns nomes de plantas usados por S. Daukantas nos seguintes livretos: „Parodymas, kaip apynius auginti“ (doravante abreviado como DAA), „Pamokymas, kaip rinkti medines sėklas“ (DMS) e „Pamokslas apie sodnus, arba daigynus vaisingų medžių“ (DSD). Muitos dos nomes de plantas encontrados nesses livretos são usados há muito tempo, por exemplo: ąnžulas (carvalho) DMS, karktas (salgueiro) DSD, klewas (bordo) DMS, liepa (tília) DMS, juodalksnis (amieiro-negro) DMS, o belis (macieira) DMS, entre outros. Alguns nomes usados por S. Daukantas diferem dos termos botânicos atuais. Trata-se sobretudo de nomes de espécies vegetais. 56 Nos nomes de espécies vegetais, S. Daukantas emprega as palavras visurtinis, -ė e visurtinasis, por exemplo: kaštan's wissórtīnesis (Aesculus hippocastanum; castanheiro comum) DMS 33; ousis wissórtinis (Fraxinus excelsior; freixo-comum) DMS 34; skrobla wissórtīnī (Carpinus betulus; carpino-comum) DMS 36; lazda wissórtīne (Corylus avellana; aveleira-comum) DMS 41. Em todos esses casos, S. Daukantas usa a palavra em questão no lugar do adjetivo hoje habitual paprastasis, -oji. Na „Flora da RSS da Lituânia“ (LF), essas espécies vegetais são denominadas da seguinte forma: castanheiro-comum (Aesculus hippocastanum L.) IV 621; freixo-comum (Fraxinus excelsior L.) V 158; carpino-comum (Carpinus betulus L.) III 105; aveleira-comum (Corylus avellana L.) III 108. No entanto, ao tratar das espécies de bordo, S. Daukantas menciona bordo-comum: klevas paprastasis (Acer platanoides) DSD 166. Os elementos visurtinis, visurtinasis usados nos termos compostos de S. Daukantas podem também ter sido influenciados por seu contemporâneo J. A. Pabrėža. Jurgis Ambroziejus Pabrėža (1771–1849) buvo žemaitis, gimęs dab. Skuodo raj. Večių km. Jo, kaip ir S. Daukanto, gimtasis kaimas buvo netoli Lenkimų miestelio. J. A. Pabrėža domėjosi gamtos mokslais, ypač botanika, medicina. Jo mokslo darbai liko rankraščiuose, tačiau jo veikla buvo reikšminga to meto mokslo raidai. S. Daukantas buvo pažįstamas ir susirašinėjo su J. A. Pabrėža, tad gali būti, kad jis buvo susipažinęs ir su J. A. Pabrėžos botanikos darbais. Viename stambiausių botanikos darbų „Tayslós augumyynis“ J. A. Pabrėža augalų rūšims vadinti vartoja sudėtinių terminų dėmenis visurtinis, -ė ir visurtinasis, -ioji, pvz.: kasztans wysórtyynesis (Aésculus hippocastanum; kaštanas visurtinasis); apynis wysórtyynesis (Húmulus lúpułus; apynis visurtin(i)asis); myžis wysórtyynis (Hórdeum vúlgare; miežis visurtinis); óusis wysórtyynis (Fráximus excelsior; uosis visurtinis); tazda wysórtyynoji (Córýlus avellana; lazda visurtinioji); skrobla wysórtyynoji (Carpinus betulus; skrobla visurtinioji) ir kt. terminai. Terminai su pažyminiu visurtinis, -ė, visurtinasis, -ioji gana dažni J. A. Pabrėžos darbe „Taislius auguminis“, bet ir čia retkarčiais pasitaiko terminų su dėmeniu paprastasis, -oji, pvz.: žalwy paprastooji (Póa trivialis; žalvė paprastoji); bódie paprastooji (Agaricus trivialis; budė paprastoji). Nos calendários e em outros escritos do samogício Laurynas Ivinskis (1810–1881), não foram encontrados termos botânicos de espécies com os elementos visurtinis, -ė e visur- 57 tiniasis, -ioji. Em seus escritos, L. Ivinskis emprega termos botânicos compostos apenas com o elemento paprastasis, -oji. No fichário do „Dicionário da língua lituana“, os exemplos com as palavras visurtinis, -ė e visurtinis, -ioji também foram extraídos apenas das obras de J. A. Pabrėža e S. Daukantas; portanto, ao que parece, somente esses dois autores usaram tais termos. Pode-se supor que essa palavra foi formada para descrever plantas „presentes em toda parte“. Convém discutir também, brevemente, os elementos principais dos termos skrobla visurtinė e lazda visurtinė. Em LF III, emprega-se como elemento principal a forma masculina skroblas, e também são apresentados os sinônimos skrobla, skoblė, skuoblas, skroblus, džiūsna e jovaras. No „Dicionário do lituano contemporâneo“, a forma skroblas é indicada como padrão. O LKŽ XII mostra que essa árvore é chamada skrobla nos distritos de Kretinga, Raseiniai, Skuodas, Telšiai e Šakiai. A forma skrobla aparece na gramática de M. Akelaitis; foi usada em seus escritos não só por S. Daukantas, mas também por J. A. Pabrėža e L. Ivinskis, embora este último também indique skroblas como sinônimo. No „Dicionário botânico lituano“ (LBŽ), publicado em 1938, usa-se o termo carpino-comum e são apresentados os sinônimos já mencionados. A árvore Corylus avellana é denominada aveleira-de-noz no LBŽ, onde são apresentados os sinônimos lazda, lazdenis, lazdų medis, riešutlazda, lazdų krūmai. P. Matulionis também chama essa planta assim em „Žolynas“ (1907). Em LF III, emprega-se o termo aveleira-comum e apresentam-se os mesmos sinônimos do LBŽ. O termo lazda usado por S. Daukantas encontra-se em escritos antigos — nos dicionários de K. Sirvydas, P. Ruigys e F. Kuršaitis, e nas obras de J. A. Pabrėža. Em seus escritos, L. Ivinskis apresenta não apenas lazda, lazdos medis, mas também o termo lazdynas. Atualmente, na língua padrão, usa-se o termo lazdynas, mas nas variedades dialetais a palavra lazda ainda é bastante usada com esse sentido. O „Dicionário do dialeto de Druskininkai“ (1988) contém ambos os termos, enquanto o „Dicionário dos falares dunininkai do nordeste“ (1976) (ŠR Dün. Ž) apresenta os nomes laza, lazynas e lazdynas. No LKŽ VII, junto ao termo lazda, há exemplos dos distritos de Kelmė e Trakai, bem como do distrito de Varenava, na Bielorrússia. Assim, os nomes lazda e skrobla provavelmente passaram da língua falada para os escritos antigos e ainda são bastante usados atualmente. No livreto „Parodymas, kaip apynius auginti“, S. Daukantas descreve com bastante detalhe o lúpulo e seu cultivo. Ele chama essa planta pelo mesmo nome usado atualmente — apinius (DAA) —, mas apresenta uma denominação latina diferente: Dioeca pentandria. O LBŽ e o LF III descrevem apenas uma espécie de lúpulo 58 que cresce na Lituânia — lúpulo-comum (Humulus lupulus). É interessante que S. Daukantas distingue o lúpulo silvestre do cultivado — „Apinys (Dioecia pentandria) yra dvejoks girinis ir daržinis, tai yra: giroj’ augąns, ar darž’i auginamas“ (DAA 11). S. Daukantas distingue duas variedades de lúpulo cultivado: as de alho, ou tardias, e as de agosto, ou precoces. Explica também por que esses lúpulos recebem tais nomes. „Pirmosios weislės apinei yra vadinamis szesznakineis apineis <->, dwók szesznakó. <-> Wielaj Szilo mienesie teiszbrenst, to diel tąqnie jus waden wielibasejs apineis. Antrosios wejslės apinius waden qnkstybasejs arba rugpjūtinejs apineis, jog ligėj só rugejs pribrenst...“ (DAA 13). S. Daukantas escreve que essas variedades são subdivididas mais minuciosamente segundo a cor e a forma dos caules e das pinhas. Menciona ainda uma terceira variedade de lúpulo, cultivada na Inglaterra — „<-> yra wejsle, korę waden Cirundo apinejs <->“ (DAA 13), mas não a discute em maior detalhe. Sem o opúsculo alemão de B. A. Grunard, que S. Daukantas traduziu, não se sabe se foi ele próprio quem distinguiu essas variedades de lúpulo ou se simplesmente traduziu e apresentou a classificação de B. A. Grunard. J. A. Pabrėža apresenta apenas uma variedade de lúpulo — aapiniis wysórtyynesis (Humulus lúpulus; lúpulo de cultivo geral), limitando-se a mencionar na descrição que pode ser silvestre ou plantado. S. Daukantas distingue duas espécies de bordo: klewas paprastasis (Acer platonoides; bordo-comum) DSD 166 e klewas jowarinis (Acer Pseudo-Platanus; bordo-jovar(in)) DSD 166. A espécie de bordo Acer platanoides ainda é chamada bordo-comum (ver LF IV 608). A segunda espécie de bordo mencionada por S. Daukantas é denominada de outra maneira — bordo-branco (Acer pseudoplatanus) (ver LF IV 612 e LBŽ 5). LF IV apresenta os seguintes sinónimos de bordo-branco: klevas kalninis, baltasis, jovaras, enquanto LBŽ apresenta — javoras, jievaras, jovaras, jovarklevis, paklevis. J. A. Pabrėža distingue cinco espécies de bordo em «Taisliuje auguminiame» e, para designar a espécie em análise, usa o termo klaus (klewas) neteysyoowars (Acer Pseudoplatánus; bordo-neteysjovaras). Neste caso, os termos usados por S. Daukantas e J. A. Pabrėža diferem. LBŽ explica que as folhas do bordo-branco se parecem com as do plátano, pelo que se compreende por que razão esta espécie de bordo recebeu esse nome. A palavra jovaras designa não só o bordo-branco, mas também o plátano (ver LKŽ IV 364); assim, aparentemente, S. Daukantas também usava o sinónimo de plátano jovaras e, por isso, chamou ao bordo jovariniu klevu. 59 S. Daukantas usa o termo bókas girinis (Fagus sylvatica; faia silvestre) DMS 31. Assim designa a faia-comum (Fagus sylvatica) (ver LF III 112 e LBŽ 141). Nos manuscritos de J. A. Pabrėža, esta espécie de faia também é chamada bóks gyrrynis (Fagus sylvatica; faia silvestre). S. Daukantas chamou uma espécie de árvore pertencente à família das fagáceas (Fagaceae) de bókas-kasztan's (Fagus castanea; faia-castanheiro DMS 32). Ao que parece, traduziu simplesmente, de forma literal, o nome latino desta árvore e combinou os nomes de árvores de duas famílias diferentes — a faia pertence à família das fagáceas, e o castanheiro à das hipocastanáceas (Hippocestanaceae). Esta árvore tem vários nomes latinos; em «Taisliuje auguminame», J. A. Pabrėža apresenta dois: Castānea vesca e Fagus Castanea, e chama a árvore de kasztans waalgomasis (castanheiro-comestível). LBŽ apresenta o mesmo termo lituano que J. A. Pabrėža — valgomásis kaštanas (LBŽ 75). LF regista quatro sinónimos latinos (Castanea sativa Mill., Fagus castanea L., Castanea vulgaris Lam., Castanea vesca Gaertn.) e um termo lituano já novo — valgomásis kaštainis (ver LF III 113). S. Daukantas usa o termo winkszna ganiklinė (Ulmus campestris; olmo-de-pasto) DMS 33; assim designa o olmo-comum (Ulmus foliacea Gilib., Ulmus campestris L., Ulmus glabra Mill.) LF III 125–126, pertencente à família das ulmáceas. J. A. Pabrėža usa o mesmo termo — winkszna ganiklyyny (Ulmus campestris; olmo-de-pasto). Em LBŽ, esta árvore é denominada guoba skirpstas (Ulmus campestris). Tanto S. Daukantas como J. A. Pabrėža provavelmente usam a palavra vinkšna, e não skirpstas, porque na Samogícia esta árvore é chamada vinkšna, enquanto skirpstas designa outra árvore — o amieiro-frângula (Frangula) (cf. LKŽ XII 917, ŠR Dūn. Ž 329). Nos opúsculos de S. Daukantas encontramos também termos como žirmedis ou medžirnis (Robinia; žirmedis, medžirnis) DMS 40 e baltoje akacijoje (acácia-branca) DSD 135. S. Daukantas menciona esses dois termos, žirmedis e medžirnis, apenas num lugar; noutros, escreve somente žirmedis. É interessante a sua tentativa de inverter os elementos de um composto para formar outra palavra. O termo žirmedis também se encontra nos escritos de J. A. Pabrėža: žyr'medis (Robinia). J. A. Pabrėža menciona várias espécies de žirmedis, uma das quais chama neteys-akacyje (Robinia Pseudoacacia; acácia-ilegítima); atualmente, esta planta da família das leguminosas é chamada robinia-de-flor-branca (Robinia pseudoacacia) LF IV 362, e também se usa o sinónimo acácia-branca. Outro 60 Uma planta pertencente à família das leguminosas é a caragana-arbórea (Caragana arborescens) LF IV 368; o seu sinónimo é acácia-amarela. S. Daukantas, tal como J. A. Pabrėža, usa o termo žirnmedis para designar a planta cujo nome latino é Robinia, e não vikmedis; por isso, S. Daukantas talvez usasse o termo baltoji akacija (DSD 135) como sinónimo de žirnmedis. Este breve artigo abordou apenas uma parte dos termos botânicos usados por S. Daukantas. Nos seus opúsculos, o escritor procurou usar termos botânicos lituanos já em circulação ou criar novos, apresentando muitas vezes, ao lado deles, também os nomes latinos das plantas. Como já foi referido, talvez S. Daukantas conhecesse os trabalhos botânicos de J. A. Pabrėža ou até tivesse conversado com ele sobre este ou aquele termo; por isso, aparentemente, há muitos termos usados tanto por S. Daukantas como por J. A. Pabrėža. Também ocorrem, porém, denominações diferentes; por exemplo, J. A. Pabrėža usa o termo neteisjovaras klevas, enquanto S. Daukantas usa jovarinis klevas. O termo usado por S. Daukantas para designar esta espécie de bordo é melhor do que o de J. A. Pabrėža. Há também casos opostos: J. A. Pabrėža usava o termo mais adequado castanheiro-comestível, enquanto nos escritos de S. Daukantas se encontra a denominação traduzida literalmente faia-castanheiro. Algumas plantas são hoje chamadas de maneira diferente daquela usada por S. Daukantas, mas os termos que ele empregava são bastante interessantes e corretos, por exemplo: olmo-de-pasto, faia silvestre, entre outros. O célebre samogício Simonas Daukantas queria ajudar os camponeses não só dando conselhos sobre diversas questões agrícolas, mas também procurando ensiná-los a usar termos corretos; ao fornecer nos seus opúsculos vários conselhos práticos, não se esqueceu das questões linguísticas. 61