Amplifikacija kaip stiliaus figūra

Juozas ABARAVIČIUS AMPLIFIKACJA JAKO FIGURA STYLISTYCZNA (Uwagi o cechach definiujących) O amplifikacji obecnie rzadko się słyszy. Można powiedzieć, że stała się ona przede wszystkim pojęciem akademickich (retorycznych, poetyckich, stylistycznych itp. dyscyplin) lektur i analiz. Wydaje się, że nikogo spośród litewskich filologów nie interesuje treść amplifikacji jako terminu, jej cechy charakterystyczne, przynależność systemowa ani ranga. W pracach litewskich badaczy z zakresu stylistyki nie znajdujemy jej analizy wśród samodzielnych figur stylistycznych. I tak w „Stylistyce języka litewskiego” J. Pikčilingisa amplifikacja omawiana jest jako środek zwiększania sugestywności języka i tworzenia emfazy. Tutaj (obok akumulacji) analizuje się ją jako jeden z typów wyliczenia stylistycznego'. Jedynie w „Słowniku terminów językoznawczych” K. Gaivenisa i St. Keini ten środek wyrażania myśli całkiem słusznie uznaje się za figurę stylistyczną. Tak właśnie podaje się tutaj jej pierwsze znaczenie jako terminu. Amplifikację określa się tutaj jako „1. Figurę stylistyczną, w której kolejno stosuje się kilka elementów językowych w celu wzmocnienia wrażenia: Ludzie trudzą się, uwijają dla szczęścia swojej ziemi (A. Venclova)?. A drugie podane tutaj znaczenie tego pojęcia „2. Wydłużenie tekstu podczas tłumaczenia z jednego języka na inny (...)” nie ma związku z niniejszymi uwagami. Oczywiście podany przez wspomniany słownik przykład amplifikacji jest bardzo elementarny. Przed omówieniem nieelementarnych, bardziej typowych, szerzej rozwiniętych odmian tej figury stylistycznej bez wątpienia należy odciąć się od czasami wysuwanego nieistotnego, niekonstruktywnego kryterium amplifikacji — jakoby miała ona zawierać końcowy człon uogólniający. Tym właśnie ma się ona różnić od akumulacji, która takiego członu nie ma. Taki pogląd przedstawia się na przykład w niektórych niemieckich stylistykach. I tak w „Stylistyce współczesnego języka niemieckiego” W. Fleischera i G. Michela mówi się: „Obok prostego wyliczenia-akumulacji występuje amplifi- "Pikčilingis J. Stylistyka języka litewskiego. V., 1971. T. 1. P. 202 — 205. *Gaivenis K., Keinys S. Słownik terminów językoznawczych. Kowno, 1990. P. 18. 50 kację, którą nazywa się wyliczeniem mającym na końcu człon uogólniający- "*. Analogiczne stanowisko odzwierciedla się także w „Stylistyce języka litewskiego” J. Pikčilingisa (dalej tylko Stylistyka), gdzie na przykładach ilustruje się twierdzenie E. Riesel, że różnica między tymi dwoma typami wyliczenia „jest jakoby całkowicie formalna”: akumulacja (?) ma człon uogólniający, amplifikacja (?) go nie ma“. Tutaj w Stylistyce (s. 202) popełniono błąd: zamieniono typy wyliczenia. Natomiast przy dalszym omawianiu przykładów już uzasadnione jest podkreślenie: „Będziemy tu mieli akumulację — człony szeregu wyliczeniowego <...> kończą się bez uogólnienia". I gdzie indziej: „Tutaj słowami uogólniającymi są viskas, visa. Zdania utworzą amplifikację- *"*. Gdy wysuwa się tak formalną cechę amplifikacji, łatwo również się pomylić i nie uwzględnić istoty rzeczy. į O ji inna. Zresztą w samej Stylistyce wskazuje się istotną różnicę między akumulacją a amplifikacją, którą podniósł francuski stylistyk A. Albalat, a za nim M. Meyer. Akumulację tworzy bogactwo szczegółów następujących jeden po drugim, amplifikację zaś — przeciwnie — bogactwo porównań, podwojonych metafor, zróżnicowano ych obrazów, najrozmaitszych epitetów”. Są to już istotne cechy, choć nieco niespójne. ir Iš W istocie podczas akumulowania skupia się szczegóły, z których każdy ką mówi coś nowego, dodaje, uzupełnia czymś itp. ir O Podczas — amplifikowania rozszerza się i wzmacnia treść myśli, a nawet wariantuje się ją niejako wstecz itp. ir Akumulację znajdujemy M. W wierszu Martinaitisa „Rodzinny album znaleziony na wysypisku”. Zdjęcie ślubne. Su noworodkiem. / Pierwsze kroki. To była dziewczynka. /Nieco podrosła. Sukienka biała aż do Ziemi. /Z kwiatami. Konfirmacja, biskup. Ta sama — / już nastolatka, brzydka, z długimi nogami. MMartA 23. To, można powiedzieć, typowy przykład akumulacji. Nominatywna- "Fleischer W,Michel G. Stilistik der deutschen Język współczesny. Lipsk, 1975. S. 126. “Pikčilingis J. Min. veik. P. 202; Riesel E. Stylistyka języka niemieckiego. Moskwa, 1963. S. 320. *Pikčilingis J. Min. veik., P. 203. $ Zob. tamże cytowani ir autorzy i źródła. ir 51 w zdaniach złożonych, członach dopowiadających zdania rozczłonkowanego i za pomocą innych sposobów gramatycznych (nie to jest istotą) wylicza się wiele szczegółów, z których każdy wciąż „dodaje” coś nowego, co staje się widoczne, gdy patrzy się na stare zdjęcie. Ir to wyliczenie jest kontynuowane w kolejnych strofach wiersza, niczego nie powtarzając i nie wariantując retrospektywnie. Por. też drugą strofę: Nauka gry na instrumencie. Lekcje baletu. Skrzypce / przyciśnięte brodą (piersi nierozwinięte z powodu muzyki). /Nagły dziewczęcy rozkwit. Delikatna /szyja. Uważne spojrzenie. Oczy! Nieco wyretuszowane. / Mężczyzna, sztywny kołnierzyk. Przy ołtarzu, su w welonie. (Tamże). Te przykłady pięknie ukazują istotę akumulacji. Inna będzie istota amplifikacji. O tym ją już powiedziano. Niech ją przykłady pokażą. Mazurscy drużbowie Jonusza dzisiaj jakby kij połknęli, — uparcie opanowani, milczący, ir kąśliwie powściągający swą nieokiełznaną gadatliwość. POrinEK 136. Amplifikowana jest tutaj za pomocą ar jednorodnych środków synonimicznych, wzmacniających treść myśli i różnicujących ją. Znajdujemy tu nadmiar paralelizmu semantycznego, a więc ir środków wyrazu (jakby kij połknęli; uparcie opanowani, milczący, kąśliwie ir powściągający swą nieokiełznaną gadatliwość). Ale nie można powiedzieć, że jest to nadmiar niemotywowany. Porównaniem frazeologicznym, epitetami (zresztą ir metaforycznymi) zostaje opowiedziane zachowanie młodego iš drużbów mazurskich W ciszy sali zamku trockiego „beat”, obraz opisywany jest z nieco iš różnych stron, aktywizowane są te „ledwie, ledwie” rysiki, odcienie znaczeń. Iš tego, z iš większej całości semantycznej wyłania się motywacja zachowania bohaterów. Pisarka P. Orintaitė lubi amplifikacje. Niemała jų Kęstutisa ir W opisach ślubu Danuty, córki Birutė. Jeszcze kilka przykładów: Przyszła panna młoda była dziwnie spokojna: i tak wszystko już jedno, nieważne. Ostatecznie postanowiono. Znak wygnania wyryty na czole, skazana nieodwołalnie... — O zdawała się pełna uczuć, it kielich młodego soku. Ale pohamowawszy się. POrinEK 129; Tylko Danuta — niczym ofiara ognia poświęcona bogom. Przepełniona żywym żarem, skulona w sobie, niewidząca, ko nieodczuwająca. POrinEK 130. W tych przykładach odzwierciedla się właściwe amplifikacji rozszerzanie treści myśli, 52 jej intensyfikowanie, wzmacnianie wrażenia za pomocą semantycznie bliskich elementów językowych, przy tworzeniu umiarkowanego nadmiaru wyrazu. Por.: szczegóły obrazu: Przepełniona żywym żarem, skulona w sobie, niczego niewidząca, nieodczuwająca i tym podobne. W wielu pracach specjalistycznych amplifikacja jest omawiana jako sposób rozszerzania i wzbogacania języka oraz treści myśli (łac. amplificatio — rozszerzenie, powiększenie, pomnożenie; ret. wzmocnienie; zagracenie zbędnymi słowami). W starożytności wyróżniano amplifikację rzeczową (tematyczną), stylistyczną i wyrazową. Amplifikacja rzeczowa wiązała się z mówieniem o czymś na różne sposoby, aby wypowiedź była skuteczna i przekonująca. Było to niejako „powiększające szkło retorycznej sugestii”: gromadzi się przesłanki, argumenty, których celem nie jest pouczanie, lecz wywieranie wpływu”. Badacze porównują również amplifikację stylistyczną, stosowaną w starożytności, „z teleskopem, który, powiększając, wskazuje odbiorcy niewidoczne pola (obszary) myśli i kryjących się tam znaczeń, przede wszystkim emocjonalnych”**. Amplifikacja wyrazowa — to rozwijanie prostych powiedzeń pojedynczymi słowami i połączeniami wyrazowymi, aby stały się bardziej sugestywne?. W wielu pracach z zakresu stylistyki retorycznej amplifikacja nie jest wymieniana jako człon uogólniający. ar jų ir su nė Niekiedy jednak analizuje się bardziej specyficzne ir odmiany tej figury stylistycznej. Na przykład niektórzy badacze analizują amplifikację opartą na rozwijaniu mianownika tematu lub na ekspresywnym zestawianiu'®. Nie będziemy omawiać wszystkich. Może trzeba też powiedzieć o amplifikacji mianownika tematu. šį tą Iš Otóż mianownik tematu często bywa w tekście amplifikowany, rozszerzany, podawana jest jego sugestywna charakterystyka. jo Np. : Dobro dobro dobro pierwotne — niebyłe zapomniane ir niewiarygod- / ne jak błękitny łabędź podejrzane / jak południowy dzwon tajemnicze / jak wieczór świerkowy <...>JDegPA 24. Ši ile odmiana "Szerzej na ten temat zob.: Koro] ko M. Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny. Warsawa, 1990. S. 74. $ Zob. tamże. P. 121. * Więcej na ten temat zob. tamże. P. 121 — 122. "Čmykova N,Baskakova L. Gramatičeskij trop i amplifikacija. — Problemy ekspressivnoj stilistiki. Wydawnictwo Uniwersytetu Rostowskiego, 1987. S. 84 — 86. 53 użycie słowa amplifikacja. Amplifikacja, emocjonalne rozszerzenie i wzmocnienie, ir zaczyna się tutaj już od powtórzenia rzeczownika w mianowniku. Dalej podano wszechstronna charakterystyka „dobroci”, w której stara się wymienić tyle ne nowych szczegółów, cech, ile uczynić ogólne wyliczenie wyrazistym i emocjonalnym. Chociaż można tu dostrzec jakiś element ir akumulacji. Por. też. : Litery! /Prościutkie, równe, jednakowe ir drobne litery PTarGS 14. Ir właściwe jest tu powtarzanie mianownika tematu. O w literaturze specjalistycznej, jak się zdaje, zupełnie bezzasadnie twierdzi się, że amplifikacja nie wiąże się su ani z powtórzeniesu m, ani z elipsą, ani z su inwersją! !. Co do dwóch ostatnich figur stylistycznych ir chyba nie warto się spierać. Mimo wszystko trudno ar uwierzyć, że powtórzenie nie może być elementem składowym amplifikacji. Wszak poszerza on treść języka, wzmacnia wyrazistość, jo emocjonalność oraz intensywność przejawiania się realiów. Oto jak J. poemat Marcinkevičiusa „Homo sum” we fragmencie powtórzenie bardzo dobrze oddaje to, jak liryczny podmiot „przykuty w galerze czasu” zmaga się ze złą koniecznością. su HOMO SUM! / Przykuty w galerze czasu, ciężko / wiosłuję, wiosłuję, / wiosłuję.../ pot spływa Ir po twarzy, /i nagie plecy smaga złość / BOTAGAI BŪTINYBĖS, / Tylko ocean. / Tylko ocean. / Tylko horyzont. / Tylko horyzont, / który ani się nie przybliża, ani nie oddala. / Wiosłuję, wiosłuję, / ir zsiniałymi ustami powtarzam: / H OMO SUM... JMarcR III W żaden 39. sposób nie można powiedzieć, że powtarzanie słów i jų połączeń nie pomaga amplifikować, rozszerzać, intensyfikować /metafory galerii wioślarskiej, semantyki ciężkiego wiosłowania, jo monotonii. Wrażenie człowieka przykutego do mo galerii wioślarskiej wciąż się nasila, ponieważ powtórzenia: „ciężko wiosłuję, /wiosłuję, wiosłuję...” ; “ Tylko ocean. / Tylko ocean. / Tylko horyzont. / Tylko horyzont, który ani się nie przybliża, ani nie oddala.: spowalnia „kadry” obrazu wiosłowania, a więc ir obraz srogiej KONIECZNOŚCI bata, smagania. Te powtórzenia pomagają utkać metaforę galer į czasu w aluzyjną - całość, więź asocjacyjną su 7-18 a. wykorzystać obraz żaglowego okrętu wojennego wiosłowanego przez zakutych w kajdany niewolników, przestępców i żołnierzy, pauŽr:Širina L. Amplifikacja w v systemie środków ekspresywnych. — Problemy stylistyki ekspresywnej. 1987. S. 83. 54 wykorzystać jako tło dla teraźniejszości dla przebiegu „galery czasu”. Dlatego bez wątpienia mają rację ci filolodzy, którzy twierdzą, że między innymi amplifikacja dokonuje się za pomocą różnego rodzaju powtórzeń: powtarzania słów, powtarzania synonimicznego, powtarzania tropów, wyliczania ir wyrazistych cech istotnych, argumentacyjnego następstwa myśli i innych środków. ir Takie podejście odzwierciedla się na przykład S. Krahl'a ir J. Kurz'a „W Małym słowniku stylistycznym"? Oczywiście, amplifikacji myśli pomagają także inne figury stylistyczne (gradacja, antyteza, wyliczenie, korekta), a także wiele innych środków stylistycznych (epitety, porównania, synonimy ir itd.). Nie było tu celem analizowanie typów i odmian amplifikacji, jej semantyki ani różnorodności funkcji ir strukturalnych. Należy jedynie zaznaczyć wielką siłę obrazowania i oddziaływania tej figury stylistycznej. ir Skuteczne są na przykład takie jej odmiany, w których regresywnie, retardacyjnie rozmieszczone zostają nierzadko semantycznie niespójne, sprzeczne komponenty. Każdy taki komponent retardacyjny przykuwa uwagę czytelnika, aż wreszcie wyjaśnia się sens stylistycznej całości. ir Por. dalej: V. fragment „Apmaudo” Braziūna: Niekończące się osadnictwo, į przeprowadzka pamięci, gdzie ne wszystko na vo swoim miejscu, ir zgromadzone rozproszone, niczego już nie można znaleźć pośród rozmontowanych dni tygodni, ir znoszonych imion, porysowanych ir miesięcy, nieustannie sunących donikąd. VBrazAL Tu 39. jeszcze niczego nie zrozumiesz, czym jest sens amplifikacji, dopóki uważnie nie przeczytasz całego szeregu składników. Będąc tak semantycznie, strukturalnie ir i funkcjonalnie ir różnorodną oraz sugestywną, amplifikacja nie może być uważana jedynie za odmianę stylistycznego wyliczenia. Ji całkowicie samodzielna figura stylistyczna. Skróty VBrazAL - V. Braziūnas. Deklinacja głodna. V., 1993. JDegPA - J. Degutytė. Otwarta purpurą. V., 1984. JMarcR III - J. Marcinkevičius. Pisma. T. 3. V., 1982. MMartA -M. Martinaitis. Odblokowana. V., 1996. POrinEK - P. Orintaitė. Gniazda orłów. Kaunas, 1992. RTarGS ~~ - P. Tarulis. Żywy cud. V., „Krahl 1993. S,Kurz J. Kleines Wėrterbuch der Stilkunde. Leipzig, 1984. S. 10. 55