Apie vargonų terminus

Rimantas GUČAS UAB Wileński warsztat organowy O TERMINY ORGANOWE W języku litewskim o organach pisano niewiele i dopiero od niedawna. Prawdopodobnie pierwszy ta tekst na ten temat ukazał się 1909 m. J. wydane przez Naujalisame ir w zredagowanym czasopiśmie „Vargonininkas”. Mistrz ir to organów, oświecony człowiek, aktywny uczestnik ruchu odrodzenia narodowego Jonas Garalevičius w (1871-1943) kilku numerach opublikował artykuł „Organy- ”, w którym przedstawił wiadomości o historii i ir budowie organów. Pod względem treści J. esej Garalevičiusa jest jeszcze dość naiwny, zawiera błędy, choć niektóre myśli są aktualne także dziś. ir Jednak chyba najbardziej godne uwagi jest to, że już w pierwszych akapitach zwrócił uwagę na konieczność posiadania własnej terminologii: į „Chcę iš uprzejmie prosić szanownego. Czytelników už [uprzedza się o] nieczystym języku litewskim, którego trzeba będzie używać w opisie organów. Organy to bardzo skomplikowany instrument, mający tysiące rozmaitych części, dla których Litwini nie ukuli jeszcze odpowiednich słów; a więc trzeba będzie używać słów tak zwanych „międzynarodowych” albo przyjętych, że tak powiem, słów technicznych z innych ar języków“. iš (,,Vargonininkas“ 1909, Nr. 2). Wydaje się, że w przedwojennej Litwie nie podjęto poważniejszych kroków w porządkowaniu terminologii organowej. Jednakże istnieje przykład nieco innego rodzaju — Organy kościoła w Kavarsku. Ich um sie 1925 m. zbudowała je czechosłowacka Jana firma Tučeka. W tych organach po raz ir pierwszy i jak dotąd jedyny raz podjęto próbę nazwania głosów po litewsku (Erdvės fleita zamiast Hohlflote, Lendrių fleita zamiast Rohrflote, Stirn. Ragelis — Gemshorn, Gluosn. Dūdele — Salicional ir pan.) albo nazwy międzynarodowe zapisywać z su litewską końcówką: Principalas, Burdonas, Subbasas (zamiast Principal, Burdon, Subbass). Pod tym względem organy w Kavarskas są unikalne, ir dlatego wpisano į je na listę zabytków. O 1965 m. Muzykolog, który rozpoczął pracę w Państwowym Konserwatorium Litewskiej SRR, Antanas Venckus (1934-1975) podjął inicjatywę uporządkowania litewskiej terminologii muzycznej. Utrzymywał on bliskie kontakty z su muzykiem starszego pokolenia Antanasem Krutulisem, (1887-1979), który wydał już słownik „Krótki 63 muzyczny, i na wszelkie (1960) ir sposoby zachęcał tego ostatniego do opracowania no nowej edycji słownika. Ponieważ muzycy, zwłaszcza wykonawcy, są publicznością konserwatywną, jeśli nie powiedzieć obskurancką, Venckus, poważnie A. zaniepokojony i zajęty porządkowaniir em oraz tworzeniem litewskich terminów muzycznych, spotkał się raczej z kpinami i oporem niż z kė życzliwą pomocą. ir Mniej więcej w tym czasie A. Z inicjatywy Venckausa powołano Komisję Terminologii Muzycznej. 1967 m. Muzeum Sztuki W dziale ir muzyki teatralnej rozpoczęto rejestrowanie litewskich organów oraz ir sporządzanie listy najcenniejszych organów zabytkowych. W tym celu wydrukowano specjalną „Ankietę organową”. Wówczas dość ostro pojawiła się kwestia terminologii organowej, ponieważ co innego mówić w żarna — gonie, a zupełnie ir co innego pisać. — Iš Początkowo sądzono, że ankietę należy rozesłać opiekunom zabytków w poszczególnych rejonach, aby ci ją wypełnili. Jeden z jej iš punktów dotyczył — terminów oznaczających części organów: proszę zapytać miejscowego organistę, jak nazywa części organów. Jednak ankiet w ten sposób nie rozesłano. ir Podczas podróży po kościołach i rozmów z miejscowymi organistami nie udało się usłyszeć nic ciekawszego ani bardziej użytecznego; niemal wyłącznie ar używano zniekształconych — terminów niemieckich, zaledwie kilku własnych. o ir tų Większość organistów miała tak nikłe pojęcie o organach, że język fachowy w ogóle się nie kształtował. Ir Mimo to od nieco iš bardziej inteligentnych organistów, ir zajmujących się budową i naprawą organów, udało się usłyszeć niejeden użyteczny termin. 16.12.1968 odbyło się posiedzenie Komisji Terminologii Muzycznej poświęcone omówieniu terminów organowych. Zaakceptowano znaczną liczbę słów używanych już wcześniej, a także zaproponowano kilka nowych terminów (griežykla, kelmas). O tym W „Kultūros baruose” opublikowano informację (1969). Część tych terminów została utrwalona poprzez włączenie ich do nowego A. Krutulio „Słownika termin- (1975) ów muzycznych” oraz J. książki Kazlauskasagą „Instrumenty muzyczne. ir Partytura” (1975). Opis organów w tej ostatniej książce można uznać za jeden z najbardziej spójnych i profesjonalnych, jakie ukazały się w języku litewskim. W 1972 r. przy Republikańto skim Zakładzie Renowacji Zabytków Kultury utworzono warsztat organmistrzowski. Wtedy już całkiem poważnie potrzebne stały się terminy, ponieważ w procesie produkcji trzeba było się porozumiewać, a także sporządzać kosztorysy i inne dokumenty dotyczące wszystkich części organów oraz ich elementów. Ponieważ większość osób, które 64 przyszły do pracy, wcześniej nie miała styczności z organami, su nowo zaproponowane litewskie terminy przyjęto jako oczywiste i niebudzące wątpliwości. ir Dotychczas omówione i zatwierdzone ir terminy nie obejmowały jeszcze wszystkich elementów organów, a be niektóre okazały się niewystarczająco precyzyjne. Ponieważ świadomie nie zaproponowano nazw, dla niektórych części samoistnie pojawiły się prostsze litewskie słowa. Jako żart pewnego razu zabrzmiało gwarowe słowo rekecius, wypowiedziane przez stolarza Klimasa P. pochodzącego z Dubingiai. O reketis, reketys — — to już Słowo znajdujące się w „Słowniku (1993) współczesnego języka litewskiego”. Można nim określić pewien węzeł rą organów. Ir Przy dalszym porządkowaniu terminologii organowej warto porozmawiać z su znawcami języka litewskiego i ekspertami w dziedzinie kultury ludowej, którzy przypomną nam zapomniane litewskie słowa. Nie należy zapominać, że organy, mimo imponującej zewnętrznej złożoności, w jų istocie są ir bardzo prostym i iš zrozumiałym instrumentem. ir Wiele podobnych części znajduje się w różnych budowlach, narzędziach i przedmiotach codziennego użytku. Są to różnego rodzaju kątowniki, wały, cięgna, kanały, przewody, podziałki, ir dźwignie i dźwigienki, słupki, belki, ir mostki, klatki, uchwyty, dziesiątki, jeśli nie setki innych części, dla których w ir ogóle nie trzeba ne szukać jakichś specjalnych terminów, lecz po prostu brać poprawne słowa, od dawna używane do nazywania różnych o narzędzi i części. Trzeba tylko chcieć się ogarnąć. ir jų Niestety, właśnie chęci najczęściej to brakuje zarówno ir organmistrzom, jak i zwłaszcza wykonawcom. Stare ir poprawne litewskie słowa bywają nawet uważane za śmieszne i prymitywne, a wyrazy ir obcego o pochodzenia — za — znaczące i ir dźwięczne. W ten sposób niektórzy pianiści dowodzą, że gra na fortepianie jest jedynie powierzchowną czynnością, podczas gdy słowiańskiego pochodzenia określenie „grojimas” odzwierciedla już akt twórczy. W organach istnieją ir specyficzne elementy, do których opisu używa mi się słów obcego pochodzeni- — a: klawisze, pedały, rejestry, barkery (od nazwiska wynalazcy), pulpety, rezonatory, żaluzje, menzury, labia, traktura itd. ir Są to wszystko słowa międzynarodowe, choć ta międzynarodjų owość jest względna. Są one częściej używane w krajach, w których kultura organowa jest silniej związana z tradycjami niemieckimi. su To — Środkowa ir Wschodnia Europa. Do niej jų należy ir Litwa, która już od samego pojawienia się pierwszych organów w 1408 r. znajdowała się w kręgu wpływów niemieckiego budownictwa organowego. 65 Najsłynniejsi Mistrzoa. wie XVII–XVIII wieku byli Niemcami J. Koppelmann, G. A. Zelle, M. Jansonas, A. G. Casparinis (mimo włosko brzmiącego nazwiska). W XIX a. wieku również uczono się, części organów ir kupowano itp. głównie w Niemczech. Wspomniany J. Garalevičius również uczył się budowy organów w Niemczech — B. W warsztacie Grüneberga w Szczecinie przez wiele lat ir mieszkał i pracował. Ogólnie zarówno budowniczowie organów, jak i wykonawcy częściej tų używali terminów z języków, których się uczyli. Np. Kaveckas K. często używał terminów francuskich, Aleksandravičius – włoskich itd. Z. — ir W czasach sowieckich wpływ wywarła szkoła moskiewska, która z kolei bezkrytycznie przejęła niemiecką estetykę i terminologir ię organową. Pod tym względem Litewska Akademia Muzyczna nadal pozostaje pod wpływem szkoły moskiewskiej. Kolejną część terminów organowych stanowią — nazwy registrów. Jeden i ten ir sam rejestr w organach różnych tradycji, regionów, epok i mistrzów może być nazwany zupełnie różnie. Ir I odwrotnie, — jedną i tą ir samą nazwą w organach różnych tradycji mogą być nazwane różne rejestry. W nazwach rejestrów mogą odzwierciedlać się cechy barwy dźwięku, kształt piszczałek, materiał, ro wysokość brzmienia, budowa itp. ir Wielkie narody Europy, które stworzyły odrębne tradycje organowe, stworzyły własne systemy nazw ir rejestrów, choć są one ze sobą znacznie splecione. ir Dawni, a także samoucy, mistrzowie organów nierzadko mylili użycie nazw i popełniali błędy gramatyczne. Wszystko to może dostarczyć badaczowi sporo informacji. Część nazw rejestrów dawnych litewskich organów ma pochodzenie łacińsko-włoskie, część ar niemieckie, występują też formy spolonizowane. Budując nowe organy, stosujemy tradycyjne dla litewskich organów rejestry-|. nazwy, nie polonizując ich, jednak w miarę możliwości unikając form niemieckich lub jų polskich. Ogólnie rzecz biorąc, terminy organowe są nierozerwalnie związane z tradycjami i dziedzictwem kultury organowej danego narodu, kraju i regionu. Jak można stosować na przykład francuskie pojęcia organowe XVIII a. do organów litewskich, których budowniczowie ani nie słyszeli francuskich organów, ani ich nie widzieli? O to, że tradycja organowa Litwy jest ściśle związana su z tradycją niemiecką, bynajmniej nie oznacza, że nie było własnych niuansów. Dlatego ir 66 terminy z biegiem czasu, w miarę coraz lepszego poznawania naszej historii oraz zachowanego instrumentarium, będą musiały być uściślane: terminologia organowa musi odzwierciedlać tradycję budowy organów na naszych ziemiach. Organy zostały prawidłowo opisane w „Podstawach akustyki muzycznej” V. Bičiūnasa (1988), poprawnej litewskiej terminologii przestrzegano również w publikacjach Wydawnictwa Encyklopedii. Obecnie przygotowywany jest do druku nowy encyklopedyczny słownik muzyczny. Z tej okazji wznowiła działalność Komisja Terminologii Muzycznej. Jedno z posiedzeń poświęcono także omówieniu terminów organowych. Po tym posiedzeniu w „Muzikos baruose” (1996, nr 15–16 i 17) ukazał się artykuł muzykologa A. Kalinauskasa „Organy”, w którym podano nie tylko terminy bezpośrednio związane z instrumentem, lecz także inne pojęcia potrzebne przy mówieniu i pisaniu o organach. Na przykład przed ponad dziesięcioma laty w Wydawnictwie Encyklopedii przyszło spierać się o to, jak organy pojawiają się w kościele. Proponowane przez redakcję wyrażenie vargonus įrengė wydało się autorowi zarówno nieścisłe, jak i sztuczne. Prof. J. Pikčilingis, do którego zwrócono się o pomoc, zamyślił się: „a jak powiedziałby Vaižgantas?”. Tak więc organy się wykonuje, a po wykonaniu ustawia w kościele, gdzie też stoją. (Napis z połowy XIX w. w kościele w Klykole: Wargonus dyrba Pons Mockiewicz su sunu sawa). Zatem w porządkowaniu terminologii organowej już co nieco zrobiono. Dlatego nieco zdziwiła i zasmuciła nowa książeczka —L. Digrio „Jak grać na organach”, wydana przez Litewskie Towarzystwo Muzyków i Centrum Muzyki Religijnej w 1998 r. Wciąż proponuje się w niej używanie rozmaitych kopulacji! a także Schtraicher'ius, Waltze'us i innych niemieckich słów, czasem zapisanych z błędami. Jak gdyby nadal trwały czasy J. Garalevičiusa, jak gdyby nie było omówionej terminologii organowej, publikacji na te tematy ani dość profesjonalnej literatury. A i znaczenia prawidłowych terminów w wielu miejscach są całkowicie zniekształcone i pomieszane. Dlatego tej książeczki, zwłaszcza jej stron dotyczących instrumentu, niestety nie można polecić osobom interesującym się organami. ' Kopulacja [łac. copulatio —połączenie]: 1. „połączenie się dwóch osobników podczas aktu płciowego“ (Słownik wyrazów międzynarodowych, 1985). 67 W żadnym wypadku nie można twierdzić, że terminologia organowa została już ostatecznie uporządkowana. I teraz, wraz z pojawianiem się coraz większej liczby mistrzów oraz szkół, w których uczy się gry na organach, pojawia się problem porozumiewania się, a zatem także potrzeba ponownego przejrzenia terminów organowych. Otrzymano 1999 09 27 O TERMINACH DOTYCZĄCYCH ORGANÓW Streszczenie Kwestia stworzenia litewskich terminów dotyczących organów pojawiła się po raz pierwszy w 1909 roku w litewskim czasopiśmie muzycznym „Vargonininkas“. W przedwojennej Litwie podjęto kilka prób stworzenia litewskich nazw rejestrów organów. W 1967 roku rozpoczęto systematyczną rejestrację organów na Litwie. Sporządzono wykazy organów zabytkowych. Jednocześnie podjęto próbę poszukiwania tradycyjnych litewskich terminów dotyczących organów. Znaleziono ich niewiele, lecz w 1968 roku Komisja Terminologii Muzycznej omówiła i zatwierdziła główne litewskie terminy dotyczące organów. Terminy te zakorzeniły się w literaturze. 68