Keletas pastabų apie sistematikos terminiją

ROZWAŻANIA, PROPOZYCJE KILKA UWAG O TERMINOLOGII SYSTEMATYKI W Wielkim „Słowniku języka litewskiego” (dalej —LKŽ) ani przy haśle karalystė, ani przy haśle karalija nie znajdziemy nazwy najwyższego głównego taksonu świata organizmów. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (dalej —DŽ) przy haśle karalystė, przy trzecim — przen. —znaczeniu „Dziedzina, w której coś dominuje, panuje” znajdujemy przykład ilustracyjny grybų karalystė, ale nie jest on podany jako termin systematyki. Jedni botanicy nazywają ten takson terminem karalystė AAS 17, inni zaś —karalija G 170. Częstszy i dłużej używany termin to —karalystė. I jego właśnie należałoby uznać za normatywny. Ponadto czasami nieprawidłowo nazywa się również taksony pośrednie, np.: antkaralystė (Superregnum) i pokaralystė (Subregnum). Powinno być: antkaralystis i pokaralystis. Nazwy niektórych taksonów mają specjalne przyrostki zarówno łacińskie, jak i litewskie. Na przykład do nazywania działów roślin stosuje się litewski przyrostek -ūnai (łac. -phyta), klas -ainiai (łac. -opsida), rzędów -iečiai (łac. -ales), rodzin -iniai (łac. -aceae). Jednak w ich stosowaniu nadal brakuje wymaganej konsekwencji. I tak do nazywania rzędów roślin obok przyrostka -iečiai stosuje się także człon -žiedžiai. Nazwy odmian i kultywarów wykazują zróżnicowanie. Podobne niejednolitości mogliby usunąć jedynie sami specjaliści z tych dziedzin wraz z terminologami. Poniżej omówimy kilka dostrzeżonych przez nas niekonsekwencji w tworzeniu i użyciu terminów z tego zakresu. 1. Terminologia entomologiczna nie jest jeszcze ustabilizowana Tettigonia viridissima! Tettigonia viridissima! Sam nie wie, że jego imię jest takie — przez kilka stuleci — Wołaj, ile chcesz, na łące czy pustkowiu — nikt Nie odpowie ani po łacinie, ani po litewsku, ani po śmierci. S. Jonauskas- ,,Zielony konik polny“ 138 W cytowanym wierszu poeta jakby bawi się łacińską nazwą konika polnego. Jednak podobnie pisze się także w dziele akademickim „Fauna Litwy“ (I, V., 1995), np.: „Tylko na litewskim wybrzeżu występują chrząszcze halofilne. Są to gatunki przystosowane do życia w glebach zasolonych (np., Cicindela maritima, Dyschirius obscurus, D. impunatipennis, Bembidion pallidipenne, Pogonus chalceus, Dicheirotrichus rufithorax, Cercyon litoralis, Aegiala arenacia, Coccinella undecimpunctata, Phyllon gibbus)“ (s. 24). Tylko że tutaj nie jest to już poetyckie żartowanie, lecz — naukowe nazewnictwo. Jednak dlaczego nie używa się terminów litewskich? Przecież dalej w tym samym dziele wiele spośród wymienionych chrząszczy nazywa się już po litewsku, np. Cicindela — szoklys, Dischirius — nykštukžygis, Bembidion — barzdukžygis, Dicheirotrichus rufithorax — rudakrūtinis žygis, Cercyon — puvėsinukas, Aegiala arenaria — kopinis mėšlavabalis, Coccinella — boružė, Phylan gibbus — pajūrinis juodvabalis itd. Z tych przykładów widzimy, że dla entomologów łacińskie profesjonalizmy są wygodniejsze i w literaturze naukowej często posługują się wyłącznie nimi. Litewska terminologia entomologiczna została znacznie uporządkowana dzięki wydaniu książek prof. S. Pileckisa oraz dzieła akademickiego „Lietuvos fauna”. Jednak nawet w uporządkowanych publikacjach nadal zdarzają się przypadki wymagające korekty. Weźmy na przykład dwa terminy: ūsuotiškasis juodvabalis (Upis ceramboides L.) i ūsuotiškasis dulkiagraužis (Pseudocistela ceramboides) LF II 63, 66. Istnieje także rodzina chrząszczy ūsuočiai (Cerambycidae) LF II 87. W języku litewskim nie ma jedynie przymiotnika ūsuotiškas. Entomolodzy tworzą go, używając przyrostka -iškas oznaczającego podobieństwo. A zatem Upis ceramboides to czarnuchowaty chrząszcz podobny do kózkowatego. Podobnie umotywowany jest termin krypūnėliškasis juodvabalis (Crypticus guisguilius L.) — czarnuchowaty chrząszcz podobny do krypūnėlisa. Natomiast termin tego samego taksonu kailiavabalinis juodvabalis (Cylindrinotus dermestoides), mając taką samą motywację, został utworzony już z przyrostkiem -inis. Problem jest niewielki: przymiotniki z przyrostkiem -inis również mogą oznaczać podobieństwo. Językoznawca P. Kniūkšta, który szczegółowo badał przymiotniki z przyrostkiem -inis, pisze: „Synonimiczne przymiotniki z przyrostkami -iškas i -inis, jak już wspominaliśmy, mówiąc o przymiotnikach oznaczających podobieństwo, różnią się znaczeniem. Przymiotniki z -iškas mają jakościowe znaczenie oznaczające cechę charakterystyczną, natomiast te z przyrostkiem -inis — oznaczają rodzaj przedmiotów” PB 183. Zatem do nazwania gatunku w tym przypadku lepiej nadawałby się przyrostek -inis, jednak za pomocą tego przyrostka w terminologii entomologicznej tworzy się terminy gatunkowe o innej 139 motywacji, np.: kinivarpinis krypūnėlis (Paromalus parallelipipedus), pjūklelinis vaisiastraublis (Curculio crux) itp. Wskazuje się tu nie znaczenie podobieństwa, lecz znaczenie wspólnego trybu życia i odżywiania. Ponieważ dla wyrażenia podobieństwa w terminologii tej dziedziny przyrostek -iškas stosuje się także w innych przypadkach (np. kiaušiniškoji dusia (Hyphydrus ovatus L.), rutuliškasis kūdravabalis (Coelostoma orbiculare) itp.), nie należałoby używać przyrostka -inis w tym znaczeniu. Natomiast przymiotniki gatunkowe z przyrostkiem -iškas należy ująć w formie rzeczownikowej, np.: kriaušiškas (=kriaušiškasis) šliužažygis (Cychrus ceraboides L.), gaubliškas (=gaubliškasis) kerpvabalis (Amphicyllis globiformis) itp. Byłby to terminologiczny wariant normy języka ogólnego. Naganne są terminy juostuotoji prūdadusia (Porhydrus lineatus) i paprastoji naradusia (Scarodytes halensis). Jedną kwestią jest —niezalecane słowo prūdas, a inną —końcówka wyrazu złożonego powinna mieć nie formę -ia, lecz -ė (por. paprastoji kūdradusė —Graptodytes granularis L.). Całkowicie niejasne jest, z czym należałoby wiązać pierwszy człon wyrazu złożonego naradusia. Czasami nazwy chrząszczy mają zbyt niezgrabną budowę, np.: rausiavabališkasis urvavabalis (Nemadus colonoides) itp. O wiele prościej byłoby nazywać tego chrząszcza na przykład tak: rausiavabališkasis urvūnėlis. Briaunavabalius (Micropeplidae) można by nazywać terminem briauniliai. Szczególnie należałoby dbać o prostotę nazw rodzajów. Wtedy również nazwy gatunków byłyby prostsze. 2. Przekręcenia nazw roślin Bądź wyrozumiała i dobra dla Kwitnącego builu, Który wciąż nie nauczył się Swojej łacińskiej nazwy, Musca domestica! A. Nyka-Niliūnas „Musei“ Wszystkie rośliny i roślinki już znają swoje łacińskie nazwy. Tego nauczyli ich K. Linneusz i jego uczniowie. Wciąż brakuje jedynie litewskich nazw albo są one zniekształcane. Na przykład w reklamie „FLOREXLIT PAVASARIS 1998” kwiat lenktažiedis 140 trimičius (Salpiglossis sinuata) otrzymał nazwę lenktažiedis trinyčius. Takiej nazwy nie ma ani w LKŽ, ani w LBŽ, gdzie zapisano nie tylko naukowe, lecz także gwarowe nazwy roślin. Sądzimy, że taki nieistniejący termin powstał wskutek błędu korektorskiego. Albo inny przykład. W bardzo elegancko i starannie wydanej książce „Kwiaty ogrodowe” (V., 1996) znajdujemy termin virgininė kalabarpuprė (Physostegia virginiana). W indeksie poprawiono go na: virgininė kalabarpupė. I mimo wszystko jest nieprawidłowo. Physostegia to pūstatauris, a Physostigma — kalabarpupė. A zatem pomieszano dwie zupełnie różne rośliny. Ich litewskie nazwy również, można powiedzieć, są do niczego. Pūstatauris można pozostawić tylko dlatego, że był używany w LBŽ, natomiast zamiast kalabarpupė lepiej pasowałoby litewskie słowo pupuėlė. Należy przyznawać pierwszeństwo litewskim nazwom roślin. Na przykład obecnie konkurują terminy čėras i eleboras. To nazwa bardzo wcześnie kwitnącej, ale trującej rośliny. Pierwszy termin był używany przez J. Pabrėžę, ale w LKŽ podawany jest bez krzyżyka (tzn. jako używany), drugi zaś — zgramatykalizowany łaciński termin pochodzenia greckiego Helleborus. Nie należałoby zapominać o terminie J. Pabrėžy. Niektóre zapożyczenia łacińskie są trudne do wymówienia, a nawet nie przypominają nazw roślin. Na przykład w pięknie wydanej książce „Kambarinės gėlės” (V., 1997) znajdujemy niedostatecznie spolszczone nazwy roślin. Jedną z takich nazw jest — veltheimija (Veltheilmia- ). Można by ją nazwać neologizmem pluoštažiėdė, ponieważ jej kwiatostan składa się z wielu małych kwiatków w kształcie dzwoneczków. Dziwne nazwy kwiatów: nidularijus, pteris, šaflera. Pierwszy kwiat można by nazwać słowem lapokė, ponieważ jego liście są efektowne. Drugi kwiat moglibyśmy nazwać neologizmem papartūnas, ponieważ w jego „rodzaju występuje około 280 gatunków paproci zrzucających liście na zimę, półzimozielonych i zimozielonych” KG 221. Do nazwania trzeciego kwiatu mógłby pasować neologizm šakotė, ponieważ jego łodyga charakteryzuje się silnym rozgałęzieniem. Litewskich neologizmów można by używać obok zapożyczeń, aby z czasem utrwaliły się w nomenklaturze tej dziedziny. Niektóre zapożyczone nazwy kwiatów polnych lub doniczkowych są zapisywane niedokładnie albo niewłaściwie odmieniane. Na przykład pochodzący z Peru i Ekwadoru przyjemnie pachnący kwiat określa się terminem kvapnusis elijotropas (Heliotropium arborescens) SG 86. Powinno być: kvapnusis 141 heliotropas, ponieważ jego kwiatki zwracają się ku słońcu, które po grecku nazywa się słowem helios. Jeden z kwiatów skalniakowych określa się słowem etijonema (Aethionema) SG 100. Powinno być: etionema. Najczęściej uprawia się tylko jeden jej gatunek — etionemę wielkokwiatową (Aethionema grandiflora). Wieloletni kwiat prerii o wdzięcznych kwiatostanach nazywany jest terminem złożonym liatris kłosowy (Liatris spicata) SG 155. Prawidłowym terminem powinien być liatris. Podobnie nieprecyzyjnie zapisywany jest również termin tiarelka sercolistna (Tiarella cordifolia- ). Powinno być: tiarelka sercolistna. Niski paproć pokojowa nazywana jest zapożyczonym terminem adiantum (Adiantum) KG 130. Powinno być: adiantes. Palmy pokojowe, których liście są bardzo oryginalne, na końcach wyglądają jakby były postrzępione; nazywa się je terminem karijota (Caryota) KG 150. Ten termin również należy pisać bez j, a mianowicie: kariotė. W książkach tłumaczonych niektóre nazwy roślin z odległych krain pozostają nieprzetłumaczone, ponieważ nie mają litewskich odpowiedników, np. : Adenium obesum, Beaucarnea recurvata, Exacum affine, Jatropha podagrica, Medinilla magnifica i in. (KAE 126). Po konsultacji ze specjalistami tłumacze mogliby proponować również neologizmy na ich określenie, tym bardziej że cechy wyróżniające niektóre z wymienionych kwiatów są bardzo wyraźne. Na przykład Adenium obesum można by nazywać terminem tuklioji stiebūnė, ponieważ jego łodyga jest bardzo gruba, podobna do pnia drzewa. Pochodzącą z Meksyku roślinę z rodziny agawowatych Beaucarnea recurvata można by nazywać złożonym terminem lenktaldapé agavūnė. Do nazwania przyjemnie pachnącego kwiatu pokojowego Exaccum affine mógłby pasować neologizm enėrginė žiedūnėlė, ponieważ kwitnie on bardzo obficie małymi kwiatkami, leczy depresję i pobudza płuca. W innych przypadkach łacińskie nazwy roślin nie są tłumaczone nawet wtedy, gdy odpowiednie terminy litewskie są używane w tej samej książce. Na przykład nagietek lekarski (Calendula officinalis) „nadaje się do łączenia z Ageratum, Salvia farinacea, Tagetes, Delphinium, Heliopsis, Rudbeckia, Calamagrostis“ SG 82. Tamże, w innych miejscach tekstu, Ageratum nazywany jest żydrūnem, Salvia farinacea — szałwią mączystą, Delphinium — ostróżką, Heliopsis — słoneczniczkiem, Rudbeckia — rudbekią, Calamagrostis — trzęślicą. Taka niespójność w użyciu terminów jest niedopuszczalna. Nawiasem mówiąc, nazwy odmian kwiatów nie są tłumaczone. 142 SKRÓTY AAS Galinis V. Aukštesniųjų augalų sistematika, Wilno, 1984. DŽ Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1993. G Urbonas V. Grybai, Wilno, 1986. KAE Hoffmann E. K. Kambarinių augalų energija, Wilno, 2000. KG Rośliny doniczkowe, Wilno, 1997. LF Fauna Litwy. Chrząszcze 1, 2, Wilno, 1995, 1997. LBŽ Litewski słownik botaniczny. Red. J. Dagys. Kowno, 1938. LKŽ Słownik języka litewskiego 5, Wilno, 1959. PB Kniūkšta P. Przymiotniki z przyrostkiem -inis, Wilno, 1976. SG Hertlé B., Kyrmejeris P., Nikig M. Kwiaty ogrodowe, Wilno, 1995. Kazimieras GAIVENIS Kazimieras GAIVENIS Otrzymano 10.06.2001 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno E.‑mail [email protected] 143