Latvių augalų vardai Jurgio (Ambraziejaus) Pabrėžos žodynuose

Solvita LABANAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego ŁOTEWSKIE NAZWY ROŚLIN o W SŁOWNIKACH JURGISA (AMBROZIEJA) PABRĖZY Materiał artykułu stanowi 298 nazw gatunków roślin łotewskich, wybranych z dwóch słowników Jurgisa (Ambrozieja) Pabrėzy (1771–1849) — Taislos augimiu (1843 r., dalej TA) i Waardaa tayslvynee Augimiu (1834 r., dalej WTA). Porządkując i tworząc litewskie nazwy roślin według systemu roślin opracowanego przez K. Linneusza, J. Pabrėza opierał się również na źródłach w innych językach — książki sprowadzał z Wilna, Petersburga i Rygi (Gidžiūnas 1993: 207). Jednym z nich była Oekonomisch-technische Flora von Wilhelm Christian Friebe (Ryga, 1805) (przechowywana w Oddziale Starych Druków Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego- ). Niemiecki autor w swojej książce podaje nie tylko łacińskie i niemieckie, lecz także — obok każdego z nich — łotewskie, estońskie i rosyjskie nazwy roślin, jak wskazuje tytuł, zebrane w sposób celowy. Właśnie ze słownika W. Ch. jų Friebego Ockonomisir ch-technische Flora, jak sam J. Pabrėža ir wspomina we wstępie do Tuyslos augimiu. do obu jego słowników botanicznych trafiły łotewskie, a także rosyjskie (moskiewskie) nazwy roślin. Wszystkich litewskich nazw roślin nie dało się uzupełnić łotewskimi odpowiednikami, ponieważ zbiór W. Ch. Friebego jest wąski i jednostronny. Nomenklaturę roślin łotewskich zaczęto gromadzić i badać później — w drugiej połowie XIX wieku. W 2003 r. ukazała się książka Inesė Ėdelmanė i Ariji Ozoli Latviešu valodas augu nosaukumi (dalej LAN), w której zebrane ze wszystkich wcześniejszych źródeł nazwy roślin ukazują historię kształtowania się bazy terminologicznej Łotyszy w tej dziedzinie (Reidzanė 2003: V). Na nim oparto się przy sprawdzaniu form łotewskich nazw w słownikach J. Pabrėży. Celem niniejszego artykułu przeglądowego jest zestawienie łotewskich i litewskich terminów systematyki roślin J. Pabrėży. Łotewskie nazwy roślin w TA i WTA Najpierw próbowano tworzyć i dobierać nazwy botaniczne w WTA, a na jego podstawie kontynuowano największe naukowe dzieło życia J. Pabrėży — 145 Taislos augimiu, obejmujące niemal tysiąc nazw rodzajów roślin. Zestawienie słowników. Przyjmując łotewskie nazwy roślin, J. Pabrėža opierał się na jednym niemieckim słowniku W. Ch. Z publikacji Friebesa Oekonomisch-technische Flora. Jednak między WTA a TA występują różnice zarówno w pisowni, jak i w samych nazwach roślin. W nawiasach podano transponowane przez autorkę formy łotewskich i litewskich nazw roślin (dane łotewskie sprawdzono według LAN, a litewskie — na podstawie badań Giedriusa Subačiusa Jurgio Ambraziejaus Pabrėžy w języku żmudzkim (Subačius 1996: 12-42)). Np.: łac. Asarum europaeuwum —łot. Kummelu pelidas (~ kummelu pėdas) (por. kumelu pėda, piparu zale LAN] — lit. Pypyvriapy curopyyny (~ pipirlapė europinė) TA —łot. Kummelu pelidas. Pippiru Sahles (~ kummelu pėdas. pippiru zales) WTA; łac. Convalaria majalis —łot. Wetschokli. Wehschawas. Weschaustini (~ večokli, vėšavas, vesaustini) (por. vėžokli, vézavas, vézaustini LAN] — lit. Pakalnoty WooZbarzdy (~ pakalnutė oZbarzdé) TA — łotew. Wetschokli. Wehschawas. Wesch-austini (~ vecokli. vėšavas, veš-austini) WTA; łac. Fragaria vesca —łot. Nasiona. Semmohgas (~ zemenes, zemogas) {por. zemene, zemenoga LAN] — lit. Zemyyny ZŽeemougy (—žeminė žemuogė) TA —łot. Nasiona. Semm-Ohgas (—zeminenes, zemm-ogas) WTA; łac. Ficaria ranunculoides — łot. Tukkuma Sahle (~ tukkuma zale) [por. titkuma zūle LAN] lit. — Szwatyks szwatvkweedy (—švatikas švatikvedė) TA —łot. Tuhkume Sahles (~ titkume zales) WTA; łac. Malva rotundifolia — łot. Kukku seers (~ kakku siers) [por. kaki siers LAN] — lit. Katsury apsokoritaapy (~ katsuré apsukurtlapé) TA —łot. Kakku seers. Pappeles (~kakku siers, pappelesy WTA: łot. Nymphaea alba —łot. Lehpa (appa). Baltas Lehpas (~ lėpa appa’, baltas lépasy [plg. balta (-as) lėpa, lėpu lapa LAN] lit. Undlelyje battooji (~ undlelija baltoji) TA —łot. Lehpu lappa. Biała malina (—lėpu lappa, biała malina) WTA; łac. Rubus fruticosus —łot. Kasenes. Kasa (—kazenes, kaza) (por. kazene. jagody kozie LAN] — lict. Aawietie Ziorksztyyny (~ avietė Zinrkstiné) TA —łotew. Kasene. Kasa ohgas (~ kazene, kaza ogas) WTA, 146 łac. Sambucus nigra — łotew. Pleederu kohks. Pluschus (~ pliederu koks, plušus) (por. bledy koks, drzewo włókniste LAN] — let. Beezdis joudasis (~ bezdis juodasis) TA —łot. Pleederu kohks. Pluschu pliederu koks, plušu) (— WTA: lot. Trifolium pratense — łot. Abbolites. Abbolinas. Abbolu sahles (~ abbolites, abbolinas, abbolu zales) {por. abolitis, abolinu zales, abolini LAN) lit. — Dobyls takvynis (— dobilas tankinis) TA — łot. Abbolites. Abbolinas. Abbolu sahles. Abbolinni (— abbolites, abbolinas, abbolu zales, abolini) WTA; łac. Ulmus campestris — latv. Gohba (~ goba) [por. gobu LAN] lit. ~ Winkszna ganikhyny (~ vinkšna ganvklinė) TA - łot. Goba Sauswesche (— goba sausvese) WTA, łac. Veronika officinalis — łot. Apini semumes (~ apini zemimes) (por. chmiel ziemny LAN] lict. — Weriony aptiekyyny (~ verioné aptickiné) TA — łot. Appini semmes (~ appini zemmes) WTA. Istnieją ir takie przypadki, gdy WTA nie ma łotewskiej to nazwy, która była TA, np. : łac. Humulus lupulus — latv. Appini (~ appini) (por. appini LAN) lit. — Chmiel wysortyński, (~ chmiel pospolity) TA: łac. Solanum tuberosum — latv. Rahcinas (~ rūcinas) TA [por. rūcenis LAN] het. — Džioėgma Ropodty (~ dziugma roputé) TA; łac. Stellaria media — łot. Mauring (7) [brak LAN] lict. — Zwayzdyniky Zluugis (~ #vaizdinyké žliūgis) TA. Synonimia i obrazowość. Podstawę analizowanego t. y. materiału stanowią ludowe i gwarowe nazwy roślin. Wybitna łotewska terminolożka V. Skujinia zalicza ludową terminologię do leksyki gwarowej (Skujina 2002: 41). Na Litwie o ludowej terminologii pisał terminolog J. KlimaviČius: „w tradycji językoznawstwa litewskiego terminologia ludowa była przede wszystkim podnoszona jako najważniejsze źródło i wzór terminologii naukowej. <--> nie sposób wyobrazić sobie, aby botanika nie czerpała z języka ludowego” iš (Klimavicius 1996: 4). Terminologia ludowa charakteryzuje się synonimią oraz obrazowością i ekspresywnością. W botanice, podobnie jak w innych dziedzinach, zwłaszcza na początku kształtowania się terminologii, zjawisko synonimii jest ir nieuniknione. Synonimię może powodować powszechność słowa w określonej gwarze (Keinys — 1974: 46). J. Pabrėža obok terminu łacińskiego podawał jeden 147 termin naukowy. W źródle niemieckojęzycznym nazwy roślin w języku łotewskim tworzą aż 60 szeregów synonimów; są one używane synonimicznie zarówno jako nazwy jedno-, jak i dwuwyrazowe, dlatego w TA podawane są nie tylko po jednym, lecz także po 2, 3, a nawet 4 synonimy. Np.: łac. Menyanthes trifoliata — łot. Puppu lappa. Puplatschi (~ puppu lappa. puplači) [por. pupu lapas, puplaci LAN] — lit. Pylwiity Puuplayszky (~ pilivté puplaiské) TA, łac. Rosa canina — łot. Ehrkschki. Wilke drihizehkle (érkski, wilke dricekle) [por. erskis, vilka dricekle LAN] — lit. Erszkroožy Eerszkelis (~ erškrožė ersketis) TA; łac. Scirpus caespitosus —łot. Aschki duni. Meldi (~ aški doni, meldi) [por. aki, doni, meldri LAN] lit. — Smoklie kouksztotoji (~ smuklė kuokstotoji) TA; łac. Calluna vulgaris —łot. Wirsnes. Mellohtni. Melna sahle. Garszhe (~ virsnes, mellotnt, melna zdle, garse) [por. virsnes, mellomi, garses LAN] — lit. Wvržis wysdrtvynesis (~ virzis visurtiniasis) TA i in. Ludowym nazwom roślin właściwe są obrazowość i wyrazistość. Jak mówi Kazimieras Gaivenis, ekspresywne terminy tworzy się nawet w terminologii systematycznej (Gaivenis 1991: 29), J. Pabrėža oczywiście zaczerpnął łotewskie nazwy roślin z już wspomnianego źródła, bez selekcji na obrazowe i nieobrazowe. Jednak obrazowych jest niemało. Np. : lot. Hvpericus perforatum —łot. Jahnu sahles (—Janu zales) TA [por. Janu zales LAN] — lict. Jonoty parmatspougy (~ jonutė parmaitspuogė) TA; łac. Pinguicula vulgaris —łot. Dsegguses seetawas (—dzegguzes sietavas) TA [por. dzeguzes sietava LAN] lit. — Toklie wysortvyny (—tuklė visurtinė) TA: łac. Primula officinalis —łot. Gaila bikses (~ gaila bikses) TA [por. gaila bikses LAN] — lit. Pawasaargy aptiekyyny (~ pavasargé aptiekiné) TA; łac. Verbascum lychnitis — łot. Saules szwezze (~ saules svecce?) TA [por. saules svece LAN] — lit. Dewinmaacy mažesnioji (—devynmacė mažesnioji) TA i in. 148 Niektóre współczesne nazwy naukowe uległy zmianie, na przykład Janu zales, divškautnu ne asinszale; dzeguzes o sietavas paraskreimule — ta LAN. Obrazowość zachowała się w naukowej łotewskiej nazwie Verbascum lychnitis — parastais devinviruspēks. Jednowyrazowe nazwy gatunków. TA W tym słowniku, podobnie jak ogólnie w terminologii (176). ludowej, dominują jednowyrazir owe łotewskie nazwy roślin; nazywa się ir nimi rodzaj, ir gatunek, np.: łac. Cornus sanguinea — łot. Beswarde (~ bezvarde) [por. bezvarde LAN) lit. — Seeddla Kraujyyny (~ sedula kraujiné) TA, łac. Fraxinus excelsior — łot. Ohsis (~ jesion) TA [por. jesion LAN] lict. — Ousis wysortyynis (— uosis visurtinis) TA; łac. Hyoscyamus niger łotw. — Driggenes (~ driggenes) [por. drigene LAN) lit. — Dryygnie joudooji (— drignė juodoji) TA; łac. Salix amygdalina — łot. Karklis (— karklis) [por. karklis LAN] lit. — Bliindy mygdolyyny (— blindė migdoliné) TA. Złożone nazwy gatunków. Najmniej znaleziono złożonych nazw roślin, których oba człony stanowią słowa języka łotewskiego, np.: łac. Cichorium intybus — łot. Zellmellas (~ cellmellas) [por. celmala LAN) lit. — Cykooryje wysdrtynioji (~ cikorija visurtinioji) TA; łac. Potentilla anserina — łot. Platkahjischi (~ platkajisi) {por. płaskokłos LAN] liet. — Daugaaly Žąslesata (~ daugalé Zanslesala) TA; łac. Spiraea ulmaria — łot. Plohstbarsdis (~ plostbarzdis) [por. plostbarzdis LAN] lit. — £gkswa Wedritksztis (~ lanksva vendrykstis) TA. Złożone nazwy gatunków. Inna niemała część nazw roślin to złożone nazwy dwuwyra- — zowe, (122), których (a) człon gatunkowy jest przymiotnikowy (imiesłoba wowy) lub (b) dopełniaczowy, np.: a) łac. Agrimonia eupatoria — łot. Sihki dadschi (— siki dadži) [por. sikdadži, siki dadži LAN) lit. — Dyrwonka Giduuny (— dirvonka gydūnė) TA; łac. Ribes nigrum — łot. Melni sutrini (~ melni zutrini) [por. melni zustrini LAN] lict. — Meelwy Serbeęta (— melvė serbenta) TA; lot. Urtica dioica — łot. Sihkas. Swehtas nahtres (~ sikas, śvėtas natres) [por. sika ndtre, svėta natre LAN) lit. — Notriny dwyndomy (— notrynė dvinume) TA, 149 łac. U. urens —łot. Baltas nahtres (~ baltas ndtres) [brak LAN] — lit. N. twykątioji (~ n. tvikantioji) TA; b) lot. Anthoxanthum odoratum —łot. Tabaka sahle (—tabaka zale) (por. tabaka zale LAN] — lit. Garduniitis kwapiingasis (~ gardiinytis kvapingasis) TA; łot. Erythraea centaurium —łot. Drudscha sahle. Wehdera sahle (~ drudza zale, védera zale) [brak w LAN] — lit. Tima Sžiimtauksa (—tyma šimtauksa) TA; łac. Glyceria fluitans — łot. Ehrsku ausa (—érsku auza) (por. érsku auzas LAN) — lit. Safduuny pluudorątioji (—saldūnė plūdurantioji) TA; łac. Hypericus perforatum — łot. Raggana kauli (~ ragana kauli) [por. raganas kauli LAN] — lit. Jonoty parmatspougy (~ jonutė parmatspuogė) TA; łac. Iris pseudoacorus — łot. Saules rassenes. Saubinu sahles (~ saules rassenes, saubinu zales) [por. saules rasene, zobinu zale LAN] — lit. Orariikszty Neteys Aajers (~ orarykštė neteis ajeras) TA; łac. Primula officinalis — łot. Gaila kahjas (~ gaila kajas) (por. gaila kajas, gaila LAN] lit. — Pawasaargy aptiekyyny (~ pavasarge aptiekiné) TA, łac. Salix fragilis — łot. Sehtas wihtols (~ sétas vitols) [por. sétas vitols LAN] — lit. Bliindy graudiooji (~ blindė graudioji) TA, łac. Syringa vulgaris — łot. Wahzsemmes karkli (~ Vaczemmes karkli) [por. Vaczemes karkli LAN] — lit. Babiilos wysortyynis (~ babylius visurtinis) TA. Wspólności i odrębności nazw w językach łotewskim i litewskim. Nazwy łotewskich roślin niekiedy częściowo lub całkowicie odpowiadają naukowym nazwom litewskim podanym przez J. Pabrėžę — wspólności genetyczne, np.: łac. Acer platanoides — łot. Klawa (~ klava) [por. klava LAN] — lit. Klavs jowariveydis (~ klavas jovariveidis) TA, łac. Aegopodium podagraria — łot. Gahrses (~ garses) [por. garses LAN] — lit. Geerszwa (~ gersva) TA; łot. Arunda phragmites —łot. Trzcina. Steebrs (—niedra, stiebrs) [por. niedra, stiebrs LAN] — lit. Nedry wysortyyny (—nendrė visurtiné) TA; łot. Galium aparine — łot. Marnakas (~ marnakas) [por. marmakas LAN] — lit. Kimbara Maarnaka 150 (—kimbara marnaka) TA; łac. Humulus lupulus — łot. Appini (~ appini) {por. appini LAN] — lit. Aapiniis wysortyynesis (~ apynis visurtiniasis) TA; łac. Lonicera xylosteum — łot. Sausweschi (~ sausveši) [por. sausviesi LAN] — lict. Sauskuuny Sauswiitis (~ sauskiiné sausvytis) TA; łac. Symphythum officinale — łot. Tauka sahle. Glume (—tauka zale, glume) [por. tauku zale, glume LAN) — lit. Tauky aptickyyny (~ taukė aptickiné) TA. W innych przypadkach łotewskie nazwy dosłownie lub częściowo odpowiadają litewskim nazwom dialektalnym (żmudzkim), np.: łac. Solanum dulcamare — łot. Bebra karkle (—bebra karkle) [por. bebra karkls LAN] lit. DZidgma Kaarktawyje (~ džiugma karklavija), żmudz. Bebraus kaarklaa (~ bebraus karklai) TA; łac. Iris germanica —łot. Wilku sohibens (~ vilku zobens) [por. vilku zobens LAN] — lit. Oraritkszty wookyszkoji (~ orarykštė vokiškoji), żm. Wylkodulgee (~ vilkodalgiai) TA. Do omawianych wspólnot językowych zaliczyć należy również wspólne zapożyczenia języków łotewskiego i litewskiego. Są to | slawizmy, które przeniknęły do współczesnych języków bałtyckich, np.: łot. Apium graveolens —łot. Sellerijes (~ sellerijes) [por. selerija LAN] — lit. Bytuuny Saliera (—seler naciowy) TA, łac. Carum carvi —łot. Kimmenes (~ kimmenes) [por. kimene LAN] — lit. Kmiins wysortynesis (—kmynas visurtiniasis) TA; łac. Polygonum fagopyrum —łot. Grikki. Drikki (~ grikki, drikki) [por. grikis LAN] ~ lit. Ruktis Gryks (~ rigtis grikas) TA i in. Nors języki są najbliżej spokrewnione, więcej jest nie wspólności, lecz odrębności. Tu należy wymienić niektóre łotewskie osobliwości. W łotewskim nazewnictwie roślin wyróżniają się germanizmy, np.: łac. Anethum graveolens —łot. Dilles (—dilles) [por. dille LAN), niem. Dill — lit. Kraaps skaudeckwepqasis (~ krapas skaudiakvepansis) TA; łac. Valeriana officinalis — łot. Baldrini. Baldrians (~ baldrini, baldrians) [por. baldrini, baldrians LAN], niem. Baldrian lit. Yylgy apriekyv151 ny (~ ilgé aptiekinė) TA; łac. Viola odorata — łot. Wijoles (~ vijoles) [por. vijole LAN], niem. Viole — lit. Priiatka kwapiingoji (~ prijalka kvapingoji) TA. To niemieckie Dill, Baldrian. Viole — zapożyczenia, używane także we współczesnej nomenklaturze (tylko zamiast violes — vijolites). Najprawdopodobniej jedno z zapożyczeń J. Pabrėży pochodzi z języka łotewskiego: łac. Viburnum opulus — łot. Yrbenes. Irbenaji (~ yrbenes, irbenaji) [por. irbines, irbenajs LAN] — lit. Irbenis Pootelis (~ irbenis putelis) TA. Łotewskie nazwy roślin w indeksie TA Stwierdzono, że w indeksie języka łotewskiego TA (dalej TAR) znajduje się 30 łotewskich nazw roślin, których w samym słowniku nie zapisano. Obok łotewskiej podano łaciński odpowiednik. A zatem zostały włączone na podstawie indeksów książki W. Ch. Friebego. Podczas sprawdzania według LAN nie znaleziono wszystkich łotewskich nazw. Część z nich to jednowyrazowe nazwy roślin, np.: łac. Alnus glutinosus — łot. Elkschnis (—elkšnisYTAR [por. elksnis LAN] — lit. Alksnis glvytesis (—alksnis glitiasis łac. Euphorbia Esula — łot. Peenaines (~ pienaines) TAR [por. pienaine LAN) — lit. Kiaupyiny Szonpyina (—kiaupienė šunpiena- ); łac. Sambucus Ebulus — łot. Krukli (~ krukli) TAR [por. krūklis LAN] — lit. Beezdis Geradies (~ bezdis geradėjis ?); , łac. Sempervivum tectorum łot. Embutti (~ embutti) TAR [por. embuti LAN] — lit. Rvityna Stoguu (—rietina stogų) i in. części — złożone nazwy roślin, np.: łac. Acorus Calamus -—łot. Kalwju saknes (~ kalvju saknes) TAR [por. kalvis LAN] — lit. Ajers Tatarszka (~ ajeras tatarska); lot. Aethusa cynapium —łot. Sunnu stohbri (—sunnu stobri) TAR [por. sunu stiebri LAN) lit. — Zoorda szonpetroszka (~ zurda Sunpetruska); łac. Asparagus officinalis —łot. Laumas slohta (~ laumas slota) TAR [por. laumas slota LAN] — niem. Szpaars aptiekvynis (—šparas aptickinis); łac. Menyanth152 es trifoliata —łot., Gremojama sahle (—gremojama zale) TAR [por. gremojama zale LAN] — lit. Pylwiity Puuptayszky (—pilvyté puplaiškė) ir kt. Jeszcze dwie łotewskie nazwy roślin w indeksie TA podano bez nazwy łacińskiej lub innego odsyłacza: Rahinu saknes, Strallenes. Nieścisłości W. Ch. W pracy Friebego Oekonomisch-technische Flora występują nazwy, obok których wpisano znaki zapytania. Widocznie autor nie był pewien, czy rzeczywiście istnieje taka nazwa rośliny. J. Pabrėža miał mniej wątpliwości i zaznaczył mniej znaków zapytania. Według LAN nazwy te są popularne w gwarach łotewskich. Np.: łac. Carex arenaria — łot. Grihslis (—grislis)? Maukleji ? (~ maukleji) TAR, por. grisla, maukléjs LAN, lit. Wykswa smyltyyny (~ viksva smiltiné): łot. Epilobium angustifolium —łot. Kasu rohses (~ kazu rozes)? TAR, por. kazu roze LAN, litew. Ožrožy siaurtaapy (~ ožrožė siaurlapé) i in. W Słowniku występują własne J. Pabrėzy rikty — opuszczone lub zamienione miejscami litery (niektóre poprawiono w odsyłaczu), np.: łac. Centaurea cyanus — łot. Ruden pukkes (~ ruden pukkes) TA, por. rudzu puke LAN, łot. Rudsu pukkes (~ rudzu pukkes) TAR, lit. Szimtauksy Woosytka (~ šimtauksė vosilka) TA; łac. Heracleum sibiricum ~ łot. Bahrkschke. Kappa (~ barkske, kappa) TA, por. barkski, kepaini LAN, łot. Bahrkschke, Keppa (~ barkske, keppa) TAR, lit. Baarksztis Meszkpieda (~ barkstis meskpéda) TA, łac. Pedicularis palustris —łot. Ust sahle. Ustubunga (~ ust zale, ustubunga) TA, por. uti zale, utubunga zales LAN, łot. Uts-sahle, Uttubunga (~ uts zale, uttubunga) TAR, lit. Otwaysa porwyyny (~ utvaisa purine) TA; 153