Pabaltijo tautų terminologijos problemos ir Europos Sąjunga

ROBERTAS STUNŽINAS Lietuvių kalbos institutas PROBLEMY TERMINOLOGII NARODÓW BAŁTYCKICH I UNIA EUROPEJSKA Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2005, 172 s. Jest to zbiór artykułów oficjalnie zaprezentowany przez Instytut Języka Litewskiego na Targach Książki w 2006 r., opracowany na podstawie referatów wygłoszonych podczas międzynarodowego seminarium terminologicznego Problemy i zadania terminologii Estonii, Łotwy i Litwy w Unii Europejskiej, które odbyło się w 2004 r. Publikacja ma charakter międzynarodowy — kolegium redakcyjne i autorzy artykułów to litewscy i zagraniczni naukowcy, a także jest bardziej angielskojęzyczna niż litewskojęzyczna — trzy artykuły w języku litewskim (z angielskimi streszczeniami) i siedem — w języku angielskim (z litewskimi streszczeniami). Publikacja jest przeznaczona „zarówno dla osób zajmujących się praktyczną pracą terminologiczną, jak i dla wszystkich zainteresowanych terminologią“ (s. 8). Tematyka zbioru jest różnorodna. Najwięcej miejsca poświęcono pracy terminologicznej organizacji międzynarodowych i różnych państw (Litwy, Łotwy, Estonii, Węgier i Rosji), omówiono niektóre zagadnienia teorii, przedstawiono nowości w terminologii. Niezbyt wygodny jest sposób ułożenia artykułów w zbiorze — alfabetycznie według autorów. Zbiór rozpoczyna nieproblematyczny artykuł przeglądowy A. Auksoriūtė Praca terminologiczna w Instytucie Języka Litewskiego (s. 11—20). Podsumowano, że zakres pracy terminologicznej w Instytucie Języka Litewskiego znacznie się rozszerzył. Wcześniej terminolodzy Instytutu zajmowali się głównie pracą praktyczną, lecz ostatnio w większym stopniu rozwijana jest praca naukowo-teoretyczna (s. 17). W największym artykule przeglądowym zbioru —St. przegląd historii i obecnego stanu terminologii litewskiej autorstwa Keinio w języku angielskim (s. 48-67). Omówiono wszystkie etapy historii terminologii litewskiej —od pierwszych tekstów pisanych z XVI w. (jest to niejako odpowiedź na opinie, że początki terminologii litewskiej sięgają XX w.) aż do XX wieku. W dzisiejszej terminologii litewskiej | 2006 | 13 213 trudności wynikają z tłumaczenia terminów i zapożyczeń („europeizacji” według języka angielskiego), nieodpowiedzialnego opracowywania wielojęzycznych słowników terminologicznych, tłumaczenia tekstów z zakresu nauk humanistycznych i społecznych, ustaw, norm technicznych, a także rozpowszechnionej dwujęzyczności litewsko-angielskiej (s. 61-65). Sytuację terminologii na Łotwie po przystąpieniu do Unii Europejskiej oraz perspektywy przedstawiono w anglojęzycznym artykule Valentiny Skujiņi (s. 154—159, z łotewskim i litewskim streszczeniem). Na Łotwie pracę terminologiczną wykonują dwie instytucje — Komisja Terminologiczna Łotewskiej Akademii Nauk oraz Centrum Tłumaczeń i Terminologii (s. 154). Trudności w pracy terminologicznej wynikają z nieporozumień między specjalistami oraz ich słabego przygotowania teoretycznego i praktycznego. W pośpiechu terminy zapożycza się z języka angielskiego, pracę terminologiczną utrudnia synonimia istniejących słowników, nieaktualizowane narzędzia pracy terminologicznej — bazy terminów. Na Łotwie praca terminologiczna czeka na zasadnicze zmiany; dzięki opublikowanemu przez Państwową Komisję Językową projektowi modernizacji pracy terminologicznej oczekuje się znalezienia skuteczniejszego modelu pracy terminologicznej (s. 157). Z trudnościami tłumaczenia terminów w Brukseli, Luksemburgu i Estonii zapoznaje artykuł H. Tama (s. 160—167). Trudności w pracy terminologicznej w Centrum Języka Prawnego Estonii wynikają z niewystarczającego finansowania (w ciągu dwóch lat liczba pracowników zmniejszyła się niemal dziewięciokrotnie), a także z odmiennych poglądów samego Centrum i Ministerstwa Sprawiedliwości (s. 164). Złożoną sytuację terminologiczną Węgier opisuje |. w artykule Pustajo Tworzenie terminów w Europie Środkowej z uwzględnieniem terminologii UE (s. 100-107). Na Węgrzech tłumaczeniem dokumentów Unii Europejskiej i tworzeniem terminów zajmują się nie instytucje terminologiczne (s. 102), prace terminologiczne są stosunkowo spontaniczne i w większości związane z tłumaczeniem (s. 105). Autor artykułu podkreśla znaczenie przemyślanej polityki językowej i tworzenia instytucji terminologicznych (s. 105). To prawda, porównanie niewielkich grup terminów pochodzących z jednego źródła (s. 103–105) pod względem pochodzenia i budowy zasadniczo jeszcze nie odzwierciedla polityki językowej różnych krajów. Problemy pracy terminologicznej w instytucjach normalizacyjnych są omawiane w artykułach N. Dudlauskienė i Ch. Galinskiego. W artykule N. Dudlauskienė Normalizacja litewskich terminów technicznych (s. 21–34) przedstawiono działalność Litewskiego Departamentu Normalizacji i wskazano najpilniejsze oraz najbardziej aktualne problemy pracy terminologicznej: „<...> w lipcu 2004 r. przyjęto uchwałę Komisji Technicznej LST o przejmowaniu europejskich norm terminologicznych jako litewskich norm terminologicznych w drodze zawiadomienia o zatwierdzeniu. Konsekwencją tej uchwały jest — już wydano 44 litewskie normy terminologi214 Robertas Stunžinas | czne bez terminów litewskich, włączając tym samym do zasobu litewskich terminów technicznych wyłącznie terminy języków obcych” (s. 28). Inne trudności w działalności Litewskiego Departamentu Normalizacji to niewystarczające finansowanie działalności LST TK 37 oraz niemożność zapewnienia udziału przedstawicieli tej instytucji w pracach ISO/TC 37 (s. 29). To prawda, przedstawiono również konkretną propozycję rozwiązania istniejących problemów — wszystkie instytucje zajmujące się porządkowaniem terminologii powinny wspólnie rozpatrywać przygotowywany Program normalizacji, stosowania, kształcenia i upowszechniania języka państwowego oraz sporządzane na jego podstawie roczne plany realizacji działań związanych z pracami terminologicznymi (s. 30). O działalności ISO/TK 37 i jego podkomitetów, nowo formułowanych zadaniach oraz polityce powszechnej harmonizacji semantycznej pisze Ch. Galinski w artykule ISO/TC 37 i harmonizacja semantyczna (s. 34). Harmonizacja semantyczna musi opierać się na jednolitej metodologii, musi być realizowana nie tylko w skali światowej, lecz także z uwzględnieniem różnych społeczeństw i zastosowań (s. 42). Terminologia i inne zasoby językowe odgrywają ważną rolę i są nie tylko częścią składową wszelkiego rodzaju treści tekstowych, lecz także narzędziem indeksowania i wyszukiwania (s. 45). Problemy teorii terminologii analizowane są w artykułach terminologów rosyjskich i łotewskich. W artykule V. Lejczika i S. Szełowa Terminologia rosyjska: stan i perspektywy (s. 68-88) zwięźle przedstawiono cechy i problemy rosyjskiej teorii terminologii: istotę terminu, językową strukturę terminu, charakter systemów terminologicznych, rozwój terminologii i systemów terminologicznych, termin i tekst itd. Mówiąc o istocie terminu, autorzy artykułu podkreślają, że problem ten był podejmowany w pierwszych publikacjach D. Łoty i K. Drezena. Polemikę terminologów podsumowuje stwierdzenie, że podstawa terminu jest językowa, zapożyczona z języka ogólnego, a najważniejszą cechą terminu jest możliwość oznaczania i nazywania określonego pojęcia w systemie pojęć (s. 70). W rozdziale Budowa językowa terminu (s. 72-74) podkreśla się, że jednym z głównych celów badań lingwistycznych W Rosji — problematyka terminów wariantywnych (dimorficznych) i granic wariantywności terminologicznej (s. 73). W rozdziale Terminologia jako nauka (s. 79—80) rozstrzyga się kwestię, czy terminologię należy uznać za dyscyplinę lingwistyczną. Na pytanie to odpowiada się następującymi tezami: 1) nauka o terminologii bada nie tylko terminy jako określone jednostki leksykalne, lecz także systemy terminów, które zasadniczo nie są kategorią lingwistyczną; 2) w terminologii najczęściej rozstrzyga się niejęzykowe kwestie teoretyczne Terminologija | 2006 | 13 215; 3) metody pracy terminologicznej są niejednorodne i wykraczają poza granice kompetencji lingwistycznych. Podsumowuje się, że terminologia jest złożoną nauką wielu dziedzin; przytacza się stwierdzenie R. Kobrina, że „w nauce o terminologii rozwijane są metody nauk fundamentalnych: lingwistyki, filozofii, nauki o poznaniu; logiki formalnej, dialektycznej i matematycznej; teorii klasyfikacji i semiotyki (s. 79). Na końcu artykułu zamieszczono obszerną listę najważniejszych prac rosyjskich naukowców z zakresu terminologii. W artykule S. Szelowa Terminy, terminologiczność i definicje terminów (siedem kroków ku teorii terminologii) (s. 122—153) w formie pytań i odpowiedzi podsumowano praktyczne i teoretyczne badania autora. W terminologii litewskiej problematykę definicji szerzej analizował K. Gaivenis (zob. Gaivenis 2004: 85-117). S. Szelow, definiując istotę terminu i terminologiczności (s. 123), przedstawia pojęcia definicji terminu (definition) i eksplikacji (exposition) (s. 124). Zdaniem rosyjskiego naukowca, w szerokim znaczeniu tego słowa definicja terminologiczna jest wyjaśnieniem treści pojęciowej definiowanego terminu (s. 127). Mówiąc o typach definicji terminów, terminolog przedstawia własną klasyfikację: definicje klasyfikacyjne, wyliczające, operacyjne, kontekstowe, niespecyficzne, ogólne (s. 133). Poruszając kwestię konieczności definicji, S. Szelow podkreśla, że niektóre terminy są całkowicie umotywowane i nie wymagają definicji (s. 133). W rozdziale poświęconym pojęciowej strukturze terminologii (s. 138-148) omawiana jest problematyka klasyfikacyjnej hierarchii pojęć. W tabelach (s. 143—148) przedstawiono przykłady poziomów pojęciowych terminologii obróbki cieplnej i komunikacji. Problematykę stosowania metafor w terminologii technologii informacyjnych i komunikacyjnych omówiono w artykule łotewskich terminologów D. Reizniecė, J. Silio, I. Ilzinios i J. Borzova (s. 108—121). Przedstawiając skrajne poglądy na temat metafor, autorzy podkreślają dwie podstawowe funkcje terminów metaforycznych — kognitywną i estetyczną. W artykule sformułowano dwie zasady określające stosowanie terminów metaforycznych: 1) w miarę możliwości metafory i elementy ekspresywne języka angielskiego powinny być zastępowane łotewskimi odpowiednikami; 2) należy zachować równowagę między kognitywnymi i estetycznymi funkcjami terminów łotewskich. Zasady te nie są jednak wyłączne; należy również przestrzegać ogólnych zasad tworzenia terminologii technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Powstanie i rozwój narzędzia pracy terminologicznej Lietuvių kalbos terminynas przedstawiono w artykule S. Meškauskienė (s. 89—99). W 2002 r. K. Gaivenis wspominał, że litewski bank terminów 216 Robertas Stunzinas | od kilku lat jest tworzony w Instytucie Matematyki i Informatyki, „przy tworzeniu głównej bazy danych banku terminów parametryzowane są gramatyka, semantyka i pragmatyka terminów. Wyszukiwanie terminów odbywałoby się według terminu normatywnego, jego synonimów, definicji, odpowiedników w innych językach <...>“ (Gaivenis 2002: 84). Rezultat tej kilkuletniej pracy to —„238 tysięcy terminów przeniesionych z dwudziestu czterech słowników terminologicznych różnych dziedzin (fizyki, matematyki, botaniki, chemii, socjologii, geologii itd.)“ (s. 90). Podsumowując, można powiedzieć, że w zbiorze artykułów Problemy terminologii narodów bałtyckich i Unia Europejska przydatne informacje mogą znaleźć nie tylko specjaliści zajmujący się praktyczną, lecz także teoretyczną pracą terminologiczną. Materiały zbioru są bardzo różnorodne — problemy terminologii różnych języków i zadania polityczne po przystąpieniu do Unii Europejskiej. Krótko, ale stosunkowo jasno omówiono również zasadnicze kwestie teorii terminologii i użycia terminów. LITERATURA Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania. Wilno. Gaivenis K. 2004: Podawanie i objaśnianie terminów złożonych w słownikach terminologicznych. —Problemy historii i współczesności terminologii, Wilno, s. 85—117. Otrzymano 2006-12-04 Robertas Stunzinas Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected] Terminologia | 2006 | 13 217