1883–1916 m. katekizmai ir jų religijos terminų reikšminės grupės

156 Katechizmy z lat 1883–1916 i ich znaczeniowe grupy terminów religijnych AUŠRA RIMKUTĖ Instytut Języka Litewskiego Katechizm (gr. katēchēsis – wskazanie, nauczanie) – to zwięzłe przedstawienie (VLE IX 2006: 566; zob. także RŽ W Krótkim Katechizmie albo Podręczniku do dobrej podstaw chrześcijaństwa 1991: 187; KEŽ 1997: 162; LLE 2001: 224) albo, jak napisano, ks. Spowiedzi i św. Komunii Kazimierza Skrodzkiego (1904) – to „pouczenie poprzez pytania i odpowiedzi, co należy się człowiekowi: 1) Bogu, 2) bliźniemu i 3) szczęściu samego człowieka, a szczególnie jego duszy” (TK 9)1. Zatem w katechizmie zazwyczaj w formie pytań i nieskomplikowanych odpowiedzi przedstawiane są prawdy wiary, sakramenty, wyznanie wiary chrześcijańskiej, najważniejsze modlitwy, Dziesięć przykazań Bożych i inne. Oczywiście treść katechizmu zależy od okresu wydania i adresata. Może być przeznaczony dla dzieci, młodzieży, dorosłych, tj. osób świeckich, a także dla księży, biskupów itd. (zob. także VLE IX 2006: 566–567). Miały one różną objętość. Księża przed święceniami składali i nadal składają śluby przestrzegania prawd katechizmu. Już u początków chrześcijaństwa z katechizmu nauczano prawd wiary. Pierwszy podręcznik zatytułowany katechizmem wydano pod koniec trzeciej dekady XVI wieku (1529). Jest to protestancki Katechizm Marcina Lutra (Katechizm większy dla duchowieństwa i Katechizm mniejszy dla parafian). Za pierwszy katechizm w języku litewskim (a także za pierwszą drukowaną książkę litewską) uważa się Katechizm Marcina Mažvydasa dla ewangelików luteranów (1547). Dla katolików pierwszy katechizm przygotował Mikalojus Daukša (1595)2, a dla ewangelików reformowanych – Merkelis Petkevičius (1598). Są to szczególnie cenne zabytki historii języka i myśli religijnej. W niniejszym artykule krótko omówiono ważny okres w historii języka litewskiego – dwa ostatnie dziesięciolecia XIX i dwa pierwsze dziesięciolecia XX wieku1 W cytatach niczego nie poprawiano. 2 Przypuszcza się, że pierwszy katechizm dla katolików w języku litewskim, sporządzony na podstawie katechizmu niemieckiego jezuity P. Kanizjusza, został wydany w 1585 roku, jednak jego egzemplarze nie zachowały się (LLE 2001: 225). Aušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologija | 2008 | 15 157 mečių – katechizmy. Źródła zebrano z bibliografii autorstwa Vaclovasa Biržiški, bibliografii Litewskiej SRR i Litwy, a także z Litewskiej Bibliografii Narodowej im. Martynasa Mažvydasa, zwanych również słowem katechizm. W bibliotekos elektroninio katalogo. Reikia pasakyti, kad ne visi katekizmai niniejszym artykule omówiono katechizmy określane jako wykład, nauka, podręcznik, nauka katechetyczna, podręcznik, przewodnik, historia święta, elementarz lub nauka religii, objaśnienie wiary katolickiej itp. To, że jest to katechizm, zwykle wskazuje się w przedmowie do publikacji. Ponadto istniały publikacje, w których tytule wymieniono słowo katechizm, jednak wcale nie były one katechizmami. Nie omawia się ich w niniejszym artykule, na przykład wydanego w 1906 r. w Wilnie przez ks. Juozasa Ambraziejusa Elementarza z obrazkami, pacierzami, katechizmami katolickimi i ministranturą razem albo rozdziałami bez katechizmów, zarówno dla małych dzieci, jak i dla dorosłych pragnących nauczyć się czytać i pisać3. Chociaż na karcie tytułowej napisano: „z pacierzami, katechizmami katolickimi i ministranturą”, w publikacji tych elementów nie ma (LB I 2006: 115). W centrum uwagi artykułu znajdują się wszystkie katechizmy znalezione i dostępne na podstawie wspomnianych źródeł. Nie omawia się jedynie publikacji opisanych wyłącznie na podstawie źródeł lub bardzo zniekształconych, a także przechowywanego w Archiwum Kultury Litewskiej Amerykanów w Putnam, wydanego w 1908 r. na Brooklynie Krótkiego katechizmu: zatwierdzonego dla biskupstw Żmudzkiego i Wileńskiego oraz dla arcybiskupstwa mohylewskiego4. Wydanie 3. z dodatkiem 8 błogosławieństw i ministrantury. Wszystkie one są ważne dla badania zmian terminologii religijnej od końca XIX do początku XX wieku. Oczywiście ich wartość nie jest jednakowa: w jednych znajduje się zaledwie jeden czy drugi termin litewski, a obcych jest wiele, w innych zaś – odwrotnie. Ponadto w niektórych można znaleźć nawet definicje terminów, uwagi dotyczące użycia terminów itp. Co do terminologicznego charakteru większości terminów nie ma wątpliwości. Zbiera się je właśnie po to, by pokazać, jaki był stan terminologii religijnej w badanym okresie, jak się zmieniała i co było dla niej charakterystyczne. Objętość katechizmów również jest różna – od kilkunastu do kilkuset stron. Najczęściej mają niewielki format. Ponadto w niniejszym artykule podjęto próbę, na podstawie materiału zebranego z niektórych katechizmów (zob. wykaz źródeł), przedstawienia najważniejszych i najczęstszych grup znaczeniowych terminów religijnych oraz zdefiniowania, czym jest termin religijny. Ten gatunek literatury kościelnej jest bardzo ważnym źródłem terminologii (i w ogóle języka3 Elementorius został zakazany przez władze duchowne (LB I 2006: 115). 4 Obecnie – Mohylew (PV 2006: 281). 158 a). Dla kształtującego się ogólnego języka litewskiego pod koniec XIX i na początku XX wieku katechizmy były niezwykle istotne. W nich w języku litewskim (choć nie zawsze czystym) utrwalano podstawowe teksty dotyczące wiary i kultury narodu, a także życia. Właśnie na ich podstawie widać, jak tworzono, wprowadzano, a nawet utrwalano normy ogólnego terminijai būdingas ir pastovumas, ir kitimas. Ir tai, matyt, labai normalus języka. Kwestia katechizmów z tego okresu. KATECHIZMY Z LAT 1883–1916 W ciągu trzydziestu trzech lat – od 1883 do 1916 roku – wydano 86 katechizmów katolickich i 11 protestanckich o różnej objętości oraz ich poprawione lub uzupełnione wydania (część ponownie). Najwięcej katechizmów wydrukowano w Małej Litwie – w Królewcu, Tylży, Bitėnai, a także w Kłajpedzie i Sejnach (43 katechizmy), ponieważ po czterdziestoletnim zakazie władz Imperium Rosyjskiego drukowania po litewsku alfabetem łacińskim, jak pisze Vytautas Merkys w książce Draudžiamosios lietuviškos spaudos kelias 1864–1904, „wileńskie centrum wydawania litewskich książek zostało zlikwidowane. Wydawanie to skoncentrowało się poza granicami Imperium Rosyjskiego, w zamieszkanej przez Litwinów części Prus” (Merkys 1994: 9)5. Widocznie pat gana senos lietuviškų knygų leidimo tradicijos ir sudarė sąlygas Mažajai sprzyjające położenie geograficzne Litwy sprawiło, że stała się ona centrum wydawania tych książek. Niemało z nich wydano tam również po 1904 roku (aż 15). Na Litwie Wielkiej – w Wilnie i Kownie – wydano 26 katechizmów. Niemal wszystkie ukazały się po zniesieniu zakazu druku. Chociaż na okładkach niektórych katechizmów kontrafakcyjnych podaje się, że miejscem ich wydania jest Wilno, w rzeczywistości drukowano je w Małej Litwie (il. 1). Znaczna część (17 katechizmów) została wydrukowana poza granicami Małej i Wielkiej Litwy – w Rosji (w Petersburgu (wówczas – Piotrogrodzie) i Moskwie), w Stanach Zjednoczonych (w Chicago, Filadelfii, Brooklynie i Shenandoah (PV 2008: 399), w Waukeganie (stan Illinois)). Należy zwrócić uwagę, że są to katechizmy wydane po 1903 roku. 5 Vanda Stonienė w książce Lietuvos knyga ir visuomenė: nuo spaudos draudimo iki nepriklausomybės atkūrimo (1864–1990) pisze, że „Wilno również w latach zakazu druku pozostało ważnym ośrodkiem wydawniczym. Według danych Głównego Zarządu do spraw Prasy w 1869 r. w Wilnie ukazało się 155 publikacji, w 1882 r. – 286, w 1900 r. – 455, w językach 1903 m. – 690. Daugiausia jų išleista žydų, rusų ir lenkų kalbomis, kasmet po kelis leidinius pasirodydavo łacińskim, niemieckim i francuskim” (Stonienė 2006: 21). Aušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologija | 2008 | 15 159 Il. 1. Katechizm kontrafakcyjny, wydrukowany w Tylży w 1901 r. Katechizmy wydane w okresie zakazu druku są kontrafakcyjne6. W przypadku niektórych autorzy lub redaktorzy w ogóle nie zostali podani, widocznie ze względów konspiracyjnych. Ukrywane były również dane wydawnicze. Na karcie tytułowej podawano zmyślone miejsce i rok wydania. Na stronie przedtytułowej często znajdowały się napisy: rašoma aprobata, pvz.: Spausdintileista.Kaunę.Vasariom.8d.1863m. Žemaiczių Vyskupas (ryc. 2) albo Iszpausti daleido. Vilniuje 1863 metuose Vasario 8. dienoj Vyskupas Žemaiczių: Motiejus Vałancziauskas, lub Дозволено цензурою. Вилно 1864 г. i in. Książeczki dość często podpisywano pseudonimami, na przykład kunigas Žalvaris (ks. P. Legeckas), A. Kurietis (ks. A. Alekna), Petras Gražbylys (ks. P. Januševičius), dėdė Atanazas (ks. K. Pakalniškis), Ranka (ks. P. Statkauskas), a czasem nawet inicjałami, na przykład J. D. (ks. Juozas Danielius), J. K. (ks. Juozas Katilius), J. P. (Julė Pranaitytė), K. J. (ks. Kristupas Jurkšaitis). Wszystkie katechizmy są przekładami. Tłumaczono je głównie z języka polskiego, a także z rosyjskiego, niemieckiego, francuskiego i angielskiego. W niniejszym artykule podzielono je na katechizmy katolickie, ewangelicko-reformowane i ewangelicko-augsburskie. KATECHIZMY KATOLICKIE W latach 1883–1916 wydano najwięcej katechizmów katolickich – aż 86. Wszystkie omówiono w artykule według miejsca i roku wydania oraz przeznaczenia. Ponieważ po zakazie drukowania po litewsku alfabetem łacińskim większość 6 Wyjątek stanowi większy katechizm rzymskokatolicki D. J. Deharbego dla litewskich uczonych w Ameryce, wydany publikacji wydano za granicą, w pierwszej kolejności omówione zostaną katechizmy wydrukowane W 1904 r. w Chicago. 160 poza Wielką Litwą. Katechizmy wydane poza granicami Wielkiej Litwy Ponad jedna trzecia katechizmów katolickich została wydrukowana w Tylży – ważnym ośrodku wydawania i rozpowszechniania zakazanej prasy litewskiej (31 katechizmów). Bardzo poszukiwany i popularny był katechizm ks. Rocha Fiłochowskiego (Roch Fiłochowski, 1838–1896) – w omawianym okresie wydano kilka jego przekładów. Na język litewski z języka polskiego przełożył go aktywny ówczesny wydawca książek litewskich ks. Aleksandras Vytartas (1837–1863?). To Szviesibė tikejimo arba Krótkie wyłożenie najpotrzebniejszych części wiary rzymsko-katolickiej (Tylża, 1888; zawiera aprobatę biskupa M. Valančiusa, ponadto na stronie tytułowej wskazano, że wydano ją w Wilnie w 1860 r.). V. Biržiška za inne wydanie tego katechizmu uważa przetłumaczony przez A. Vytartasa R. Filochovskiego Krótki katechizm (1889, 1893, 1894, 1895, 1897). Jednakże zawiera on elementarz, tekst dla ministrantów i inne dodatki, ponadto teksty katechizmów się różnią, dlatego książeczki te należy omawiać jako odrębne. Rys. 2. Aprobata kontrafakcyjnego katechizmu Zatem, jak już wspomniano, A. Vytartas przetłumaczył także Krótki katechizm według wykładu księdza Piłakauskisa z pewnymi pożytecznymi dodatkami (Tylża, 1889; zawiera aprobatę biskupa M. Valančiusa, wskazano, że wydano ją w 1863 r. w Wilnie). Katechizm różni się od wydanego w 1888 r. tym, że zawiera alfabet i sylabizowanie, św. Krótką naukę św. reikia šventą rožančių kalbėti, ministrantūra ir kiti priedai. 1897 m. Tilžėje Aušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologia | 2008 | 15 161 wydany Krótki katechizm według wykładu księdza Pilakauskisa z pewnymi pożytecznymi dodatkami (zawiera aprobatę biskupa M. Valančiusa, wskazano rok wydania 1860 w Wilnie). W bibliografii Litewskiej SRR katechizm z 1893 r. nie jest omawiany. Ten sam katechizm wydrukowano w Tylży w 1894 aprašytas pagal deformuotą egzempliorių ir šaltinius. Jis šiame straipsnyje r. (jest aprobata biskupa M. Valančiusa, wskazano rok wydania 1860). W 1895 r. wydano Trumpas katekizmas pagal kunigo Filochowski’o iszguldimo su nekureis naudingais pridėjimais (Tylża; aprobował biskup M. Valančius, wskazano, że wydano go w 1860 r. w Wilnie). W katechizmach wydanych w latach 1889–1897 nauka ministrantury jest w języku łacińskim. W 1905 r. w Tylży, według danych bibliografii litewskiej, ukazały się dwa katechizmy (różnią się objętością). Katechizm ks. R. Filochovskiego z języka polskiego przetłumaczył również Vaižgantas (1869–1933). Pierwsze wydanie ukazało się w 1897 roku. Bibliografia Litewskiej SRR 1869–1933). Pierwsze wydanie ukazało się w 1897 roku. W bibliografii Litewskiej SRR). Pierwsze wydanie ukazało się w 1897 roku. W bibliografii Litewskiej SRR opisano je na podstawie wydania z 1898 r. „Krótki katechizm ks. Filochowskiego przetłumaczony przez Vaižganta” (znajduje się w nim aprobata biskupa żmudzkiego, na stronie tytułowej wskazano, że książeczka została wydana w Wilnie) oraz źródeł. W przedmowie do katechizmu z 1898 roku Vaižgantas pisze, że „Krótki katechizm ks. Filochowskiego będzie lepszy od innych podobnych, co potwierdzają zarówno głosy polskie, jak i jego wielkie rozpowszechnienie wśród Litwinów: pierwsze wydanie, choć było strasznie zniekształcone, już rozeszło się w 20 000 egzemplarzy” (TFK 1898 4–5). Ponadto w tym wydaniu w przypisach podano polskie odpowiedniki niektórych słów. W bibliografii Litewskiej SRR to wydanie katechizmu z 1898 roku uznaje się za drugie (LTSRB 1985: 365). W latach 1901, 1902, 1905 (wydanie to jest powtórzeniem kontrafakcyjnego katechizmu z 1901 r.), 1907 i 1913 ukazał się „Krótki katechizm ks. Filochowskiego przetłumaczony przez Vaižganta”. Jak napisano na stronie tytułowej, jest to drugie poprawione i uzupełnione wydanie. Vaižgantas w przedmowie Litwini, nie dajcie się oszukać! ! Ta książeczka to „Katechizm”, nie „Elementarz”! ! pisze, że katechizm to „krótka, łatwa do zrozumienia nauka religii” (TFK 1901 3). Vaižgantas nieco poprawił język katechizmu. Widać to w przypisach, w których podaje używane dotąd w modlitwach odpowiedniki, np.: terminy malonė, tikėjimas, głobėjas, pasaulis, paskutinioji vakarienė, ale nie łoska, viera, apiekūnas, svietas, paskutiniojivečerė ir pan. W 1904 r. wydano Trumpasis Katekizmas Kun. Filochowskio, Vaiszganto verstas. Treczią kartą iszleistas, pataisytas. Jeden z katechizmów, jak napisano w tytule, został wydrukowany w Wilnie (znajduje się aprobata biskupa żmudzkiego; wskazano, kad išleista 1863 m.), o kitas – Tilžėje (aprobatos nėra). Tačiau abu išleisti 162 W Tylży. W ich przypisach podawane są odpowiedniki niektórych słów w języku polskim. W bibliografii Litewskiej SRR napisano, że „na okładce większości egzemplarzy na danych wydawniczych kontrafaktycznego wydania naklejona jest pusta etykieta. Na stronach tytułowych występują różne winiety i nieco odmienne czcionki” (LTSRB 1985: 366). W okresie 1883–1916 wydano znacznie mniej innych katechizmów katolickich. Spośród ówczesnych katechizmów dużą objętością (od 332 do 440 stron) wyróżnia się Moksłas Rimo kataliku (Tylża, 1888, około 1900 (2 katechizmy; różnią się jedynie stronami 325–332, w praktyce są to identyczne wydania), 1905 r.). Chociaż autor katechizmu nie został wskazany, wiadomo, że opracował go biskup żmudzki. Motiejus Valančius7, redagował ks. A. Vytartas, a pisownię poprawiał poeta Maironis (LTSRB 1985: 257). Autor pisze we wstępie, że starał się, „aby każdy Litwin i Żmudzin mógł łatwo czytać i rozumieć wszystko, co tylko w tej książeczce jest napisane. Odrzuciłem słowa różne i dla większości niezrozumiałe, a w pisowni trzymałem się, na ile mogłem, znanej mi gramatyki litewskiej“ (MRK 1888 5). Wydanie z 1905 roku nie jest poprawionym przez A. Vytartasa wydaniem z 1888 r., lecz wcześniejszym. W Małej Litwie wydrukowano dwie [edycje] Katakizmai katalikiški, visureikalingiausi dēl vaikų ir žmonių praszcziokų, su lementoriu ir ministranturu autorstwa księdza, autora książek i tłumacza Petra Legeckasa (1844–1934). Parasziti kunigo Žalvario (1892 r. (2 katechizmy); oba wydane w Tylży, choć na stronie tytułowej napisano, że w Wilnie; katechizmy te nieco różnią się pisownią, jednak przy omawianiu terminów religijnych uważa się, że nie ma to znaczenia; traktuje się je jako jedno wydanie). W 1903 r. w Bitėnai8 ukazały się Katakizmai katalikiški. Visureikalingiausi dėl vaikų ir žmonių praszcziokų su Lementoriu ir Ministranturu. Materiał zebrano z katechizmów wydanych w 1892 r. w Tylży i w 1903 r. w Bitėnai, których treść jest całkowicie identyczna, różnią się jednak miejscem wydania i niektórymi kwestiami pisowni. Inny katechizm z 1892 roku został wydany w Wilnie. Pod względem liczby stron i pisowni jest zgodny z katechizmem wydanym w Bitėnach, dlatego nie jest analizowany. Część tekstu we wszystkich katechizmach jest w języku łacińskim. W Tylży w 1898 r. wydano katechizm ks. Martynasa Sederavičiusa (1829–1907)9 7 Bp. M. Valančius (1801–1875) – jeden z pierwszych „organizatorów nielegalnego druku w Małej Litwie <...>. Już w 1867 r., utworzywszy z własnych środków specjalny fundusz na druk książek (8000 rb.), za pośrednictwem tylżyckiego księdza katolickiego J. Zabermanna (J. Cabermanna) skontaktował się z tamtejszymi drukarzami i rozpoczął systematyczne wydawanie książek litewskich” (Stonienė 2006: 23). Biskup zaangażował w wydawanie książek także innych księży i osoby świeckie. 8 W Bitėnach wydano tylko jeden katechizm. 9 Ks. M. Sederavičius, jak pisze V. Stonienė, podjął się zapoczątkowanej przez M. Valančiusa pracy organizatora nielegalnego wydawania i rozpowszechniania prasy litewskiej” (Stonienė 2006: 30). Na Suwalszczyźnie włączył do tej działalności szlachcica Aušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologija | 2008 | 15 163 katechizm Poterei, Aktai ir kiti reikalingiausi daiktai, kurius turi žinoti krikszczionis Rymo-Katalikų tikėjimo. Napisał ksiądz M. S. Część tekstu książeczki jest w języku łacińskim. W przypisach podano synonimy terminów. Widać, że pierwszeństwo przyznaje się litewskim terminom religijnym, np.: nuodėmklausys, ypata, kančia, yščius, a nie spaviedninkas, asaba, muka, gyvatas itd. W 1902 r. w Tylży wydano publikację zatytułowaną Trumpi Rymo-Katalikų Katekizmai. Aiszkei iszguldyti dėl pamokymo vaikų prie pirmosios Spavėdnės ir S. Komunijos (pierwsza część)10. Na karcie tytułowej katechizmu autor nie został podany. Jest to przekład katechizmu Mały katechizm rzymsko katolicki Gracjana Marcina Żewuskiego (Rzewuski, 1827–1897). Kto przetłumaczył, nie podano. W przedmowie napisano, że książeczka jest przeznaczona dla dzieci, które przygotowują się do przystąpienia do pirmosios Komunijos, ir jaunimui. W 1903 r. w Tylży ukazał się Katekizmo pirmamokslis arba Trumpas Suglaudimas visųreikalingiausių mokslų švento katalikų Tikėjimo księdza, historyka, autora pism religijnych i tłumacza Antanasa Alekny (1872–1930). Napisał A. Kurietis. Książeczka jest bardzo krótka – ma tylko 16 stron. Brak przedmowy. Podano modlitwy oraz najważniejsze pytania i odpowiedzi dotyczące wiary. Ponadto brak aprobaty. W 1904 r. również w Tylży wydano książkę ks. Kazimierza Skrodzkiego Krótki katechizm, czyli podręcznik do dobrej spowiedzi i św. Komunii. K. Skrodzkis (1798–1874) był proboszczem w Kulach. Pierwsze wydanie katechizmu zostało napisane w 1850 r. Jest to drugie wydanie, przygotowane po śmierci księdza. Na początku książeczki zamieszczono Słowo wydawców oraz przedmowę autora, w której napisano, że krótka nauka „o pożytecznym odprawieniu najpotrzebniejszego dla grzesznego człowieka do zbawienia duszy sakramentu pokuty św. i godnym przyjęciu Ciała i Krwi Jezusa Chrystusa” jest przeznaczona „dla młodzieży żmudzkich katolików” (TK 1904 8). W tym samym roku w Tylży, w kalbininko, publicisto, visuomenės veikėjo, kunigo Povilo Januševičiaus drukarni J. Schenkego, wydrukowano (1866–1948) Krótki podręcznik dla PirmojiirAntrojiDvasiškosiosIškalbosDalisKatekėtikairOmyletika.Doopowiadających katechezy i homilie. vanelė Braci księży i katechetów. Przed tytułem zapisano pseudonim autora – Petras Gražbylys. W przedmowie książeczki napisano, że jest ona przeznaczona dla kleryków seminariów, księży parafialnych i wszystkich „opowiadających katechezy i homilie” (s. 3). S. Kušelį, leśniczego J. Antanavičiusa oraz godnych zaufania chłopów z okolicy. „M. Grupa Sederavičiusa wydawała i rozpowszechniała książki o treści religijnej. Sam ksiądz w ciemne noce woził powozem nie tylko po swojej parafii, lecz także tolimas Žemaitijos vietoves, Seinus gabeno spaudą, o jo talkininkai ją skleisdavo tarp vietos gyventojų“ (Stonienė 2006: 31). 10 O drugiej części katechizmu w bibliografii nie ma danych. 164 W 1905 r. w Tylży ukazał się Katekizmas, arba, Poteriai ir ju iszguldimas ir rožanczius su maldomis rytmetinemis ir wakarinemis. Jego autor i tłumacz nie zostali podani. Niemal jedna dziesiąta katolickich katechizmów wydana została w innym ważnym ośrodku kultury litewskiej początku XX w. – w Sejnach (8 katechizmów). W 1899 r. najprawdopodobniej w Sejnach wydano przetłumaczony z języka łacińskiego przez Antanasa Baranauskasa (1835–1902) Katechyzmas z dekretu Soboru Kościoła trydenckiego dla proboszczów, nakazany przez Piusa piątego, papieża, wydany w Rzymie w 1566 r. i wydrukowany. Egzemplarz tego katechizmu przechowywany jest w Anykščiai w Muzeum Pamięci A. Baranauskasa i A. Vienuolisa-Žukauskasa, mikrofilm znajduje się w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk. W 1908 r. w Sejnach wydano katechizm Mała podarunek dla młodzieży litewskiej. Napisał go ks. S. Narkevičius. Jest to drugie wydanie, które ksiądz przygotował „ośmielony skutkami dobrego powodzenia, poprawiwszy błędy drukarskie i dodawszy większość bardzo pożytecznych przestróg” (s. 9). Materiały do pierwszego wydania zostały zebrane, jak napisano w Przedmowie do drugiego wydania, z prac ks. A. Marcinskisa, F. Birkauckisa, Chaignona, Krulickisa, Arnata, Osmalaukisa i innych (s. 9). W Sejnach w 1910 r. wydano Paciorki, Przykazania i Katechizm według nauki rzymskokatolickiej autorstwa księdza Jurgisa Feliksasa Sragysa. Według V. Biržiški język publikacji poprawił K. Būga (Biržiška 1939: 2545). Katechizm jest przeznaczony dla tych, którzy przygotowują się do przyjęcia pierwszej Komunii. We wstępie autor pisze: „Nie mogąc pisać żargonem używanym przez ludzi, aby nie stać się winnym zanieczyszczania i ośmieszania języka litewskiego, musiałem użyć wielu takich słów, których ludzie nie rozumieją: lecz, jak mi się zdaje, nie będzie to dla czytelników wielkim utrudnieniem, ponieważ po powrocie prasy ludzie szybko przypomną sobie zapomniane własne słowa i do nowych, odpowiadających duchowi ich języka, przyzwyczają się o wiele łatwiej, niż musieli przyzwyczajać się do obcych, takich jak: „ščeslyvas, macnus, loska, prijemnus“ zamiast następujących własnych: „laimingas, stiprus, malonė, malonus“ (s. 1). Aby wszyscy rozumieli słowa używane w katechizmie, autor na końcu publikacji zamieszcza słowniczek, w którym wyjaśnia niezrozumiałe słowa. Tamże w 1911 r. wydrukowano przygotowany przez ks. Juozasa Širvysa Trumputis katekizmas vaikeliams: maža dovanėlė kalėdojant, w 1912 r. Povilo Stakauskasa (pseudonim Ranka) Ar moki katekizmą? Maža dovanėlė vaikams oraz ks. Juozasa Danieliusa11 Trumpas katekizmas: skiriamas vaikeliams, besiruošiantiems 11 Juozas Danielius (1885–1968) – pedagog, ksiądz, pod koniec II wojny światowej wyjechał na Zachód, później osiedlił się w Kanadzie. Pisał w Lietuvos mokykla na tematy pedagogiczne i katechetyczne (LB I 2006: 269). Aušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologija | 2008 | 15 171 KATECHIZMY EWANGELICKO-REFORMOWANE Litewskich katechizmów ewangelicko-reformowanych, wydanych w omawianym w artykule okresie, są tylko dwa. W ciągu całego XIX wieku wydano ich trzy (1803, 1857 i 1861). Po odzyskaniu prawa do druku, w 1909²² roku w Wilnie, w drukarni M. Kuckty, wydrukowano Katechizm wiary ewangelicko-reformowanej dla dzieci (il. 4). Przygotował go ksiądz Jonas Šepetys²³. Jest to obszerniejsze wydanie katechizmu heidelberskiego. Zdaniem Arūnasa Baublisa „katechizm ten był zarazem pierwszym zwięźle wydanym podręcznikiem religii i pierwszym katechizmem przygotowanym przez księdza Litwina pochodzenia chłopskiego” (Baublys 1998: 35). Napisano go stosunkowo pięknym, poprawnym i czystym językiem litewskim. Barbaryzmów jest niewiele, np.: kielikas, gercogienė, pėtnyčia itd. Rys. 4. Katechizm z 1909 r. W 1916 r. w Piotrogrodzie wydrukowano drugi katechizm ewangelicko-reformowany – Katechizm wiary ewangelicko-reformowanej dla dzieci. Jest to oficjalna publikacja z czasów wojny, zatwierdzona przez wojenną cenzurę piotrogrodzką decyzją z 13 września 1916 r. Chociaż autora nie wskazano, uważa się, że jest to wydanie katechizmu J. Šepečysa. Struktura tej książeczki niewiele różni się od wydanej w 1910 r. „Pojawienie się tego katechizmu było znaczącym wydarzeniem, które pokazywało, że nawet w niesprzyjających warunkach, z dala od ojczyzny, litewscy ewangelicy re22 Na okładce katechizmu podano rok 1910, na stronie tytułowej – 1909 (zob. rys. 4). 23 Jonas Šepetys (1867–1941) – duchowny ewangelicko-reformowany, superintendent parafii wileńskiej, działacz ruchu „Aušra”, troszczący się o sprawy języka litewskiego, redagujący i wydający na własny koszt pierwszą reformowaną gazetę religijną Pasiuntinys (1907–1913), a także reformowane czasopismo Mūsų Žodis (Kregždė 1978: 165, 177–179). 172 formatai nie zapomnieli o swoim najważniejszym zadaniu i przeznaczali środki oraz czas na kształcenie dzieci i młodzieży” (Baublys 1998: 43). Można wspomnieć, że w 1936 r. ponownie wydano kazanie ks. J. Šepečysa (wyciąg z nauki religii ewangelicko-reformowanej dla dzieci). ZNACZENIOWE GRUPY TERMINÓW RELIGIJNYCH W šytas katekizmas, taip pat 1943 m. A. Šerno parengtas HeidelbergokatekizKATECHIZMACH W niniejszym rozdziale omawia się według znaczenia terminy religijne używane w katechizmach. Przykłady zebrano z broszur: Krótki katechizm ks. Filochowskiego. Przetłumaczony przez Vaižganta (1901), Katechizmy katolickie. Najpotrzebniejsze dla dzieci i ludzi prostych, z Lementorzem i Ministranturą (1903), Krótki Katechizm, czyli Podręcznik do dobrej Spowiedzi i św. Komunii, ks. Kazimierza Skrodzkiego (1904), Mały Katechizm dla dzieci, przygotowujących się do pierwszej spowiedzi i świętej Komunii, ks. J. Laukaitisa (1904), Podręcznik do wykładania Wiary w szkołach średnich (1905)24, Katechizm wiary ewangelicko-reformowanej dla dzieci ks. J. Šepetysa (1909 i 1916), biskupa K. Paltarokasa Nauka religii (Historia święta i Katechizm) (1916). Niniejszy artykuł nie ma na celu przedstawienia wyczerpującej analizy. Jego celem jest przedstawienie jedynie bardziej ogólnych spostrzeżeń i podstawowych znaczeniowych grup terminów używanych w katechizmach. Przedstawiono terminy jednowyrazowe i złożone różnego pochodzenia: zarówno rdzennie litewskie, międzynarodowe, jak i obce językowi litewskiemu. W nawiasach podano pochodzenie terminów nielitewskich. Przy niektórych terminach międzynarodowych nie podano języka pośredniczącego. W przypadku starych zapożyczeń również nie podaje się pochodzenia. Przy ustalaniu pochodzenia oparto się na „Słowniku języka litewskiego”, w którym odnotowano niemal wszystkie wspomniane w artykule nielitewskie terminy religijne, z wyjątkiem niektórych wyrazów międzynarodowych25, oraz na najnowszych słownikach wyrazów międzynarodowych. Ogółem wyróżnia się 13 grup znaczeniowych terminów religijnych. Oczywiście, każdą z nich można omówić bardziej szczegółowo. Ponadto są one w taki czy inny sposób ze sobą powiązane. Podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej, np.: życie wieczne26 KERTV1 3, KERTV2 3, TM 6 (por. gyvenimas amžinas TFK 8); odkupienie TM 82 (por. žmonių atpirkimas TM 81); zmartwychwstanie z umarłych24 To nie jest zwykły katechizm. Jak napisano w Przedmowie, jest to podręcznik, z którego należy uczyć „dzieci przygotowując je do pierwszej Komunii” (s. 5). 25 Dauguma nelietuviškų religijos terminų Lietuviųkalbosžodyne žymimi „x“ ženklu ir vertinami kaip nevartotini w języku ogólnym. 26 Przykłady podano w autentycznej pisowni. Niektóre terminy obcego pochodzenia nie są już obecnie używane. Mają one litewskie odpowiedniki. Aušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologija | 2008 | 15 173 siųjų TM 85, zmartwychwstanie TFK 8, zmartwychwstanie Chrystusa z umarłych KERTV1 20, zmartwychwstanie ciał z umarłych KERTV1 7; ciało Chrystusa KERTV1 26, KERTV2 26 (gr. Christos), prawdziwe ciało Jezusa Chrystusa TM 122 (gr. Iēsous < hebr. Ješûa < Jehôšûa; gr. Christos), prawdziwa [krew] Jezusa Chrystusa TM 122, Krew Pana Jezusa Chrystusa TFK 26, [Krew] Chrystusa TM 122, Najświętsza Krew TM 124; odpuszczenie grzechów KERTV1 6, KERTV2 6, TM 6 (także odpuszczenie grzechów KK 28 (pol. grzech, ros. гpex)); zbawienie KERTV1 6, iszganymas duszios TFK 11; objawienie TM 71, objawienie Boże TM 71, objawienie się Boga KERTV1 4, KERTV2 4, opatrzność Boża TM 76, łaska Boża KERTV1 23, KERTV2 23, gniew Boży KERTV1 14, KERTV2 14, [Boża] kara KERTV1 14, KERTV2 14; wiara TFK 11, KERTV1 6, KERTV2 6, TM 8, pobożna wiara KERTV1 4, KERTV2 4 i in. Nazwy postaci religijnych, np. : Bóg27 KERTV1 3, KERTV2 3, Bóg Ojciec TFK 7, TM 5, Bóg Ojciec Wszechmogący TM 5 (por. wszechmogący Bóg Ojciec KERTV1 7, KERTV2 7), Pan Bóg TM 7, Bóg Wszechmogący TM 12, Bóg Syn TFK 11, TM 6, Bóg w Trójcy TM 142; Traicė (Trójca) KERTV1 40, KERTV2 39 (pol. trójca); pasterz KERTV1 3, KERTV2 3, Zbawiciel KERTV1 17, KERTV2 16, Zbawiciel Jezus Chrystus KERTV1 15, KERTV2 15; pani Maria KERTV1 7, KERTV2 7 itd. Do tej grupy można również zaliczyć nazwy osób wierzących, szerzących wiarę lub niewierzących itd., np.: apostoł TFK 42, KK 23, KERTV1 27, KERTV2 26, TM 72 (pol. apostoł < gr. apostolos), dziecko Boże KERTV1 3, KERTV2 3, heretyk KK 22 (łac. haereticus < gr. hairetikos), kardynał TM 87 (łac. cardinalis), proboszcz TFK 24, KK 24 (pol. pleban < łac. plebanus < plebs), kleryk TM 135 (łac. clericus), spowiednik TM 132, papież KK 22 (pol. papież < papa < gr. pappas), prorok KERTV1 27, KERTV2 26, Wierzący KERTV1 26, KERTV2 26, Biskup KK 29 (pol. biskup, wiskup < gr. episkopos) itd. Osobno należy wymienić nazwy istot nadprzyrodzonych, np. : Bóg Duch Święty TM 6 (por. Bóg duch KK 11, Bóg Dvasia Szventa TFK 11), Duch Święty KERTV1 7, KERTV2 7, anioł KERTV1 46, KERTV2 45, TM 12 (st. rus. < gr. angelos, także aniołas TFK 15 (pol. 27 Terminy Bóg Ojciec, Bóg Syn i Bóg Duch Święty mogą być wymieniane także w grupie podstawowych prawd wiary chrześcijańskiej, ponieważ pierwsza najważniejsza prawda wiary, którą należy znać „dėl iszganymo duszios”, brzmi: Wierzę, że jest jeden Bóg w trzech Osobach: Bóg Ojciec, Bóg Syn i Bóg Duch Święty (TFK 11). 174 anioł< lot. < angelus< gr. angelos)), angelassargas TM 77, arkangelas TM 11 (także archanioł KK 10 (pol. archanioł < łac. archangelus < gr. archangelos), zły KERTV1 45, KERTV2 44, diabeł KERTV1 47, KERTV2 46 i in. Tytuły ksiąg i tekstów religijnych, np. : Biblia KERTV1 5, KERTV2 5 (łac. biblia < gr. biblion), Brewiarz LRKB 12 (łac. breviarium), Ewangelia KERTV2 18, TM 83 (pol. ewangelia < gr. euangelion), Ewangelia Jezusa Chrystusa KERTV2 8, katechizm KK 7 (łac. catechismus < gr. katēchismos), Mszał LRKB 12 (pol. mszał < łac. missale), Księga Nowego Testamentu TM 71, Pontyfikał LRKB 12 (łac. pontificale), Księga Starego [Testamentu] TM 71, Pismo Święte KERTV2 5 (por. Szventrasztis TFK 16) i in. Nazwy czynności i zjawisk związanych z wiarą, np.: jałmużna KK 29 (pol. jałmużna), opieka KK 10 (brus. aпeкa, pol. opieka), 133, Sąd Boży TFK 17 (brus. cyд), iść do spowiedzi TK 31 (pol. spowiedź), żałować za atgaila TM 10, plg. PakūtaMKV 7 (lenk. pokuta), atgailosatlikimas TM grzechy TFK 29, zniszczenie grzechu pierworodnego KK 28, spowiedź TM 131 (por. wyznanie TM 108, także spowiedź KK 25), bicie się w piersi TM 97, modlenie się TM 97, wyznanie grzechów TM 130, wykroczenie przeciw przykazaniu TM 110, przyjęcie ostatniego namaszczenia TM 134, odmawiać pacierz TK 61 (por. pol. pacierz), kara TFK 35 (pol. karanie), staranne przypominanie sobie grzechów TFK 30, przyjęcie sakramentu TM 127, prowadzenie człowieka do zbawienia TM 86 i in. Nazwy sakramentów, np.: sakrament pokuty TM 127, bierzmowanie KK 29 (pol. bierzmowanie; por. birmavonė albo padrūtinimas šventam tikėjime MKV 7), Sakrament Chrztu TFK 28 (łac. sacramentum), Chrzest MKV 7, Kapłaństwo KK 27, Sakrament Ciała i Krwi TFK 37, Małżeństwo LRKB 99, MKV 7, Sakrament Pokuty TFK 31, Ostatnie Namaszczenie KK 38, sakrament Bierzmowania KK 29, Sakrament Ostatniego Namaszczenia Najświętszy Sakrament TFK 24, KK 38, sakramentasSpaviednės KK 32, sutvirtinimo sakramentas TM 120, Najświętszy Sakrament Ołtarza chrzest KERTV1 30, KERTV2 29 i in. TM 11 (lenk. ołtarz<lot. altar < altus, dar plg. lot. altaara,altaria), šventas Nazwy grzechów i wad, np.: oszukiwanie KERTV1 42, KERTV2 41, obżarstwo TFK 10, haniebna rozwiązłość KERTV1 41, KERTV2 40, chciwość KERTV1 34, KERTV2 34, MKV 8, grzech pierworodny KK 12, zemsta KERTV1 41, KERTV2 40, nienawiść KERTV1 41, KERTV2 40, niečys tata MKV 8 (por. pol. czystość), rozpusta KERTV1 41, KERTV2 40, Aušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologia | 2008 | 15 175 zazdrość KERTV1 34, KERTV2 34, MKV 8, bluźnierstwo KERTV1 42, KERTV2 41, gniew KERTV1 41, KERTV2 40, pycha MKV 8, srogość MKV 8, słabość KERTV1 14, KERTV2 13, skąpstwo KERTV1 42, KERTV2 41, lenistwo MKV 8, gnuśność KERTV1 14, KERTV2 13, zabójstwo KERTV1 41, KERTV2 40, kradzież KERTV1 42, KERTV2 41, morderstwo KERTV1 42, KERTV2 41 itd. Nazwy cnót, np.: cnota (cnata) TFK 11, mądrość TFK 11, wiara KERTV1 6, KERTV2 6, nadzieja MKV 8, TFK 11, miłość MKV 8, miłość Boga TFK 11, ducha [czystość] TM 117, czystość ciała TM 117, sprawiedliwość TFK 11, siła TFK 11, powściągliwość TFK 11 itd. Nazwy obrzędów religijnych, np.: ofiara Mszy świętych KK 24 (pol. ofiera; pol. msza < łac. missa), ofiarowanie TM 124, obrzędy Kościoła (albo ceremonie) TFK 40 (łac. caerimonia), komunia KK 30, KERTV1 33, KERTV2 32 (łac. communio), ofiara Ciała i Krwi Chrystusa KERTV1 32, KERTV2 32, Msza święta KK 24, Msza TM 7, pogrzeb LRKB 41, kazanie KK 24, KERTV1 5, KERTV2 5, procesja LRKB 41 (łac. processio) itd. Nazwy przedmiotów liturgicznych, np. : Baranek Boży KERTV1 19, KERTV2 19, stół Boży TM 109, chleb TFK 7, KK 30, KERTV1 31, KERTV2 31, TM 122, grób KK 15 (brus. гpoб, 1enk. grób), kielich LRKB 48, KERTV1 31, KERTV2 31 (por. pol. kielich, niem. Kelch), kropidło LRKB 50 (pol. kropidło, brus. кpaпiлa), [poświęcony] krzyżyk TM 137, krzyż KERTV1 19, KERTV2 19, kubek LRKB 49 (hyb., por. brus. кyбoк, pol. kubek), monstrancja LRKB 49 (łac. monstrantia < monstrare), hostia KK 30 (łac. hostia), patena LRKB 48 (łac. patena), kadzielnica LRKB 51, św. olej TM 134, wino KERTV1 33, KERTV2 32 itd. Nazwy świąt, dni świątecznych i innych pojęć czasowych związanych z religią, np.: adwent LRKB 105, KERTV1 39, KERTV2 38, TM 109 (pol. adwent, łac. adventus), dzień Wniebowstąpienia KERTV1 40, KERTV2 39, Wielki Czwartek KERTV1 40, KERTV2 39 (brus. чaцвepг), Wielki Piątek KERTV1 40, KERTV2 39 (brus. пятнiцa), Wielki Post KERTV1 39, KERTV2 39 (brus. гaвeннe), Gromnice LRKB 108 (pol. gromnica), Boże Narodzenie KERTV1 39, KERTV2 38, czas bierzmowania KK 29 (pol. bierzmowanie), święto Niepokalanego Poczęcia TM 81, święto zmarłych KERTV1 40, KERTV2 39, Zielone Świątki KERTV1 40, KERTV2 39, dzień św. Komunii TM 127 (łac. communio), Wielkanoc KK 25, KERTV1 40, KERTV2 39 (brus. вялiк (дзeнь)), Niedziela Palmowa KERTV1 39–40, KERTV2 39 (brus. ня дзeĮvairių miejsc religijnych (w tym także ля) i in. 176 administracyjnego podziału kościoła (len. czyściec), królestwo niebieskie TFK tymo) pavadinimai, pvz.: atklanė KK 15 (lenk. otchłań), Bazilika LRKB 15 (lot. basilica < gr. basilikē), Bažnyčia TFK 25, KK 19, TM 7, čysčius KK 37 12, TM 139, niebo KK 7, KERTV1 7, KERTV2 7, królestwo Boże KERTV1 12, KERTV2 11, Katedra LRKB 15 (gr. kathedra), konfesjonał TM 132, kaplica LRKB 17 (len. kaplica < łac. capella), piekło KERTV1 7, KERTV2 7, prezbiterium LRKB 18 (gr. presbyterion), czyściec TM 92, świat KERTV1 3, KERTV2 3 (brus. cвeт) i in. Nazwy szat kościelnych i ich części, np.: alba LRKB 40 (łac. alba), ornat LRKB 41 (len. ornat < łac. ornatus), dalmatyka LRKB 42 (łac. dalmatica (vestis)), humerał albo naramiennik LRKB 40 (łac. humerale; obecnie – humerał), kapa LRKB 41 (len. kapa < łac. cappa), komża LRKB 41 (len. komża < łac. camisia), stuła LRKB 41 (len. stuła < łac. stola < gr. stolē), sutanna LRKB 40 (fr. soutane < wł. sottana; obecnie – sutanna), tiara LRKB 46 (łac. tiara < gr. tiara; obecnie – tiara), tunika LRKB 42 (łac. tunica) i in. Tak więc, jak wynika z przykładów, terminy religijne – to słowa i połączenia słów nazywające podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej, osoby związane z religią, a także istoty nadprzyrodzone, księgi i teksty religijne, działania i zjawiska związane z wiarą, sakramenty, grzechy, wady, cnoty, obrzędy religijne, sprzęty liturgiczne, święta kościelne (religijne), obchodzone dni i inne związane z religią pojęcia czasu, różne miejsca religijne, administracyjny podział kościoła oraz szaty kościelne, ich części i in. Są to pojęcia mające związek ze sferą duchową (religijną, wyznaniową). WNIOSKI 1. Katechizm – szczególnie ważny gatunek literatury kościelnej. Uczy on rozumieć podstawy chrześcijaństwa, jego normy moralne i etyczne, na których opiera się samo życie chrześcijanina. W ciągu trzydziestu trzech lat (1883–1916 m.) wydano 86 katechizmów katolickich i 11 protestanckich (9 ewangelicko-luterańskich i 2 ewangelicko-reformowanych). W okresie zakazu druku wydawano je poza granicami Wielkiej Litwy. Katechizmy były przeznaczone głównie do nauki dzieci i młodzieży. Przypadła im zatem ważna rola litewskiego elementarza i krzewiciela języka ojczystego. Jak twierdzi A. Jakštas, „niemal każdy wybitniejszy katecheta starał się przygotować własny katechizm. W ten sposób liczba katechizmów z każdym rokiem rosła; ich napisano i wydano wieleAušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologia | 2008 | 15 177 każdy na swój sposób, z własną terminologią, według własnego planu” (Jakštas 1923: 239). Ponadto oczywiste jest, że autorzy katechizmów dostrzegali potrzebę wyjaśniania terminów obcego pochodzenia (zwłaszcza wyrazów międzynarodowych). Dažniausiai aiškindavo lietuvišku atitikmeniu – kartais vykusiu, kartais – ne. Wiele wariantów terminów. 2. Terminy religijne – to wyrazy i połączenia wyrazowe nazywające podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej (życie wieczne, zbawienie, wiara), osoby związane z religią (apostoł, heretyk, zbawiciel, papież, biskup), a także istoty nadprzyrodzone (anioł, Bóg, Duch, diabeł itp.), księgi i teksty religijne (Biblia, Ewangelia, Pismo Święte), czynności i zjawiska związane z wiarą (jałmużna, pokuta, spowiedź, odmawiać pacierz), sakramenty (Chrzest, Kapłaństwo, Małżeństwo, Ostatnie Namaszczenie), grzechy (obżarstwo, rozpusta, morderstwo), wady (pycha, gniew, lenistwo), cnoty (cnota, mądrość, nadzieja, miłość), obrzędy religijne (ofiarowanie, msza, nabożeństwo, kazanie, procesja), przedmioty liturgiczne (chleb, hostia, kadzielnica, wino), święta kościelne (religijne), dni świąteczne i inne związane z religią pojęcia czasu (adwent, Wielki Post, Zielone Świątki, Wielkanoc), różne miejsca religijne (niebo, czyściec, piekło, purgatorium), administracyjny podział Kościoła (bazylika, kościół), szaty kościelne i ich części (alba, ornat, sutanna, tunika) itp. ŠALTINIAI TFK – TrumpasisKun.Filochowskiokatekizmas. Vaiszgantoverstas.Antrąkartąiszleistas,pataisytas, Vilnius, 1863 (įrašas pieštuku – Tilžė, 1901, trečia laida). KK – Katakizmaikatalikiszki. VisureikalingiausidėlvaikųiržmoniųpraszcziokųsuLementoriuir   Ministranturu, Bitėnai, 1903. TK – K. Skrodzkis. TrumpasKatekizmasarbaVadovėlisįgerąSpaviednęiršv.Komuniją, Tilžė, 1904. MKV – J. Laukaitis. MažasisKatekizmasvaikeliams,prisiruošiantiemsįpirmąišpažintįiršventąKomuniją, Vilnius, 1904. LRKB – RankvedysIšguldymuiTikėjimovidutinėsemokyklose. D. 3: LiturgikaarbaIšguldymasApeigųRy-   mo-KatalikųBažnyčios. Sudėjo Mag. Šv. Theologijos Kn. D. Bončkovskis. Lietuviškai išvertė Kn. Julijonas Jasienskis, Vilnius, 1905. KERTV1 – J. Šepetys. Katekizmasevangelikų-reformatųtikėjimovaikams:supriedais, Vilnius, 1909 (ant viršelio –1910). KERTV2 – J. Šepetys. Katekizmasevangelikų-reformatųtikėjimovaikams, Petrapilis, 1916. TM – K. Paltarokas. Tikybosmokslas(Šv.IstorijairKatekizmas), Petrapilis, 1916. LITERATURA Baublys A. 1998: XIX–XX a. Lietuvos evangelikų reformatų bažnyčios lietuviški katekizmai. – Renesansoir wpływ reform na Litwę Mniejszą, Kłajpeda, 24–45. Biržiška V. 1929: Bibliografia litewska: Okres zakazu druku (1865–1904). D. 3, Kowno. Biržiška V. 1935: Bibliografia litewska. Cz. 4 (lata 1905–1914). T. 1 (lata 1905–1909), Kowno. 178 Biržiška V. 1939: Bibliografia litewska. Cz. 4 (lata 1905–1914). T. 2 (lata 1910–1914), zesz. 1 (rok 1910 i uzupełnienia do cz. I–IV, Kowno. Jablonskis J. 1933: Pisma Jablonskisa 2: Sprawy oświaty. Red. J. Balčikonis, Kowno. Jakštas A. 1923: Nasza nowa literatura prozatorska (1904–1923). T. 2, Kowno. Kaunas D. 1996: Księga Małej Litwy: rozwój księgi litewskiej 1547–1940, Wilno. KEŽ 1997: Księgoznawstwo. Słownik encyklopedyczny, Wilno. KIŽ 1997: Słownik ikonografii chrześcijańskiej, Wilno. Kregždė J. 1978: Piśmiennictwo litewskich reformowanych: przegląd historyczny, Chicago. LB I 2006: Bibliografia Litwy. Książki w języku litewskim. T. 3. 1905–1917. Cz. 1. Książki i autorskie drobne publikacje, A–L, Wilno. LB II 2006: Bibliografia Litwy. Książki w języku litewskim. T. 3. 1905–1917. Cz. 2. Książki i autorskie drobne wydawnictwa, M–Ž, Wilno. LKŽe 2005: Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002): wersja elektroniczna www.lkz.lt, Wilno. LLE 2001: Encyklopedia literatury litewskiej, Wilno. LTE 1981: Litewska encyklopedia radziecka 8, Wilno. LTSRB 1985: Bibliografia Litewskiej SRR. Seria A. Książki w języku litewskim. T. 2. 1862–1904. Kn. 1, A–P. Oprac. E. Binkytė i in. Kolegium redakcyjne V. Merkys i in. Redaktor odpowiedzialny A. Lukošiūnas, Wilno. LTSRB 1988: Bibliografia Litewskiej SRR. Seria A. Książki w języku litewskim. T. 2. 1862–1904. Cz. 2, R–Ž. Oprac. E. Binkytė i in. Kolegium red. V. Merkys i in. Red. odp. A. Lukošiūnas, Wilno. Merkys V. 1994: Droga zakazanej prasy litewskiej 1864–1904, Wilno. PV 2006: Nazwy miejscowości świata. Europa, Wilno. PV 2008: Nazwy geograficzne świata. Ameryka, Wilno. Rimkutė A. 2006: Porządkowanie terminologii religijnej w Towarzystwie. – Terminologia 13, Wilno. RŽ 1991: Słownik religioznawczy, Wilno. Stonienė V. 2006: Książka litewska i społeczeństwo: od zakazu druku do odzyskania niepodległości (1864– 1990), Wilno. TŽŽ 2001: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. VaitkTŽŽ 2003: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno (wydanie elektroniczne). VLE IX 2006: Visuotinė lietuvių enciklopedija 9, Vilnius. VLE XI 2007: Visuotinė lietuvių enciklopedija 11, Vilnius. KATECHIZMY Z LAT 1883–1916 I WYSTĘPUJĄCE W NICH GRUPY SEMANTYCZNE TERMINÓW RELIGIJNYCH Katechizm jest bardzo ważną formą literacką Kościoła. Uczy podstaw chrześcijaństwa, jego norm moralnych i etycznych, które stanowią fundament życia chrześcijanina. W okresie trzydziestu trzech lat (między 1883 a 1916 rokiem) opublikowano 86 katolickich i 11 protestanckich (9 luterańskich i 2 kalwińskie) katechizmów. opublikowanych poza granicami Litwy Właściwej. Katechizmy są przeznaczone głównie do nauczania dzieci i During the period when printing in Lithuanian was prohibited catechisms were pubwas prohibited catechisms were pubmłodzieży, dlatego odgrywały ważną rolę jako elementarze w języku litewskim oraz jako narzędzia kształcenia języka ojczystego. Według A. Jakštasa „niemal każdy znany katecheta dbał o przygotowanie własnego katechizmu. Dlatego liczba katechizmów rosła z każdym rokiem; napisano i opublikowano ich bardzo wiele – każdy według własnej metody, własnej terminologii i własnego planu” (Jakštas 1923: 239). Ponadto oczywiste jest, że autorzy katechizmów musieli wyjaśniać terminy pochodzenia nielitewskiego (głównie słowa międzynarodowe). Najczęściej terminy te wyjaśniano za pomocą litewskiego odpowiednika – czasem z większym, a czasem z mniejszym powodzeniem. Wariantów terminów było mnóstwo. W niniejszym artykule terminy religijne uznaje się za słowa i połączenia słów, które nazywają to, co nadprzyrodzone (angelas (anioł), Dievas (Bóg), Dvasia (Duch), Aušra Rimkutė | 1883–1916m.katekizmaiirjųreligijosterminų... Terminologija | 2008 | 15 179 velnias (diabeł)), obrzędy (atnašavimas (ofiara), mišios (msza), pamaldos (nabożeństwo), pamokslas (kazanie), procesija (procesja)), działania związane z religią (atgaila (pokuta), išganymas (zbawienie), išpažintis (spowiedź)), uroczystości kościelne (Sekminės (Zielone Świątki), Velykos (Wielkanoc)), nazwy przedmiotów (grabas (trumna), kielikas (kielich), ostija (hostia), patena (paten)), zasady moralne życia chrześcijańskiego, zachowanie, którego należy unikać lub którego należy przestrzegać (atgailos atlikimas (odprawianie pokuty), gailestis už griekus (skrucha za grzechy), išmalda (jałmużna), malda (modlitwa), tikėjimas (wiara)), księgi i teksty religijne (Biblija (Biblia), Evangelija (Ewangelia)), sakramenty (Krikštas (chrzest), Kunigystė (święcenia kapłańskie), Moterystė (małżeństwo), Paskutinis Patepimas (namaszczenie chorych)), grzechy i ich rodzaje (apsirijimas (obżarstwo), godulystė (chciwość), vagystė (kradzież), žmogžudystė (zabójstwo)) oraz nazwy osób (apaštalas (apostoł), eretikas (heretyk), išganytojas (Zbawiciel), popiežius (papież), vyskupas (biskup)) i inne. Otrzymano 2008-12-01 Aušra Rimkutė Instytut Języka Litewskiego P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E-mail: [email protected]