scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Terminas prie termino. VII

Jonas Klimavičius

Full text

Término por término. VII JONAS KLIMAVIČIUS INTERNACIONALES POLISÉMICOS foto- Y fotografía, foto en lituano El tema principal del artículo son los términos de la fotografía. Sin embargo, sus vínculos inherentes con la luz obligan a retroceder y a desviarse. Aquí se recurre a cuestiones de fotografía (técnica) y de fotografía como actividad, así como a la técnica y la historia de sus métodos, solo en la medida en que resultan pertinentes para la historia y el estado actual de la normalización y codificación de la polisemia y la sinonimia —y de su eliminación (o, al menos, reducción)— de las palabras de interés, tanto especializadas (términos) como comunes. Para ofrecer una orientación general, conviene enumerar los tipos técnicos de fotografía: fotografía ultravioleta e infrarroja, radiografía, electrofotografía (la más frecuente entre los numerosos tipos de electrografía), fotografía digital; entre las modalidades más destacadas según el objeto fotografiado se encuentran la astrofotografía y la fotografía aérea (de una parte de la superficie terrestre), VLE VI 2004. Desde el principio, interesa destacar especialmente la fotografía. El 19 de julio de 1822, el científico francés Joseph Nicéphore Niépce tomó la primera fotografía del mundo Sav con TV 2006 28 13. Para ser precisos científicamente: en 1826 [en la década de 1820, VLE VI 2004], el francés J. Niépce (J. Niepce) fijó una imagen en una placa de zinc recubierta de asfalto fotosensible: fue la primera fotografía (heliografía; la exposición duró nada menos que 8 h) TechEnc I 2000 624. La fecha de aparición de la fotografía moderna es el 7 de enero de 1839; solo que entonces se llamaba daguerrotipia. Por cierto, en Vilna, en 1840, «se mostró un daguerrotipo traído de Francia» y «en 1843 se instaló un estudio de daguerrotipos», VLE VI 2004. Una vez constatada la presencia del término fotografía en el uso actual —tanto en la enciclopedia rigurosa como en el lenguaje popular—, podemos añadir también su uso oficial, jurídico y legislativo: el Código Civil de la República de Lituania establece asimismo el derecho a la propia imagen. La fotografía (o parte de ella), el retrato u otra imagen de una persona física solo puede reproducirse, venderse, exhibirse o imprimirse, y la propia persona solo puede ser fotografiada, con su consentimiento Sav con TV 2007 42 7. Así pues, fotografía, pero foto. ¿Por qué? Fotografía empieza por foto-. 166 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII 1. El elemento foto- y la abreviatura foto. En los años de surgimiento, difusión y diversificación de la fotografía, el elemento foto-, abundante en abreviaturas condensadas de significado f o t o g r á f i c o, revela ampliamente esa diversidad de múltiples capas (por eso resulta más práctico empezar por él). Su fundamento es f o t o s e n s i b i l i d a d T 1973 265 2, en la que se basan: f o t o t é c n i c a Bt 1969 2 9, T 1973 196 4 (3x), TMtr 1973 10 15, KB 1973 11 48, fototécnico M 1971 5 26, T 1974 7 2, empresa fotográfica / empresa de fotografía M ir G 1975 8 55, instalación fotográfica Bt 1969 2 9, dispositivo fotográfico T 1973 204 3, equipo fotográfico LA 1996 63 3, máquina fotográfica (realiza cientos de reproducciones de este diagrama y las reduce) KV 1982 15 14, fotomatón (entrega fotografías al instante) T 1980 219 3, máquina automática de fotos Bt 1970 4 24, ampliadora fotográfica Bt 1969 9 24, M ir G 1970 8 19, foco fotográfico Bt 1969 2 9 (3x), T 1973 201 4 (2x), lámpara fotográfica M 1971 7 41, flash fotográfico VN 1973 294 2 (2x), óptica fotográfica M ir G 1975 8 55, objetivo fotográfico M ir G 1969 11 54, objetivo de cámara KB 1969 10 32, cámara fotográfica M ir G 1970 8 8, aparato fotográfico T 1970 11 23, cámara fotográfica T 1976 219 3, exposímetro fotográfico M 1970 11 23, fotoin­spector (un dispositivo determinado que fotografía un automóvil, registra su velocidad, el día, la hora y el minuto en que se excedió) Šv 1973 17 17, fotoin­spector M ir T 1973 11 47, sección fotográfica (destinada al servicio fotográfico; incluye la propia cámara, el panel de control, etc.) T 1976 219 3, robot fotográfico KV 1970 41 11, fotorrobot «retrato hablado compuesto mediante fotomontaje a partir del relato de un testigo; <...>» TŽŽ 2001 (en ruso фоторобот 1. «dispositivo para obtener un retrato fotográfico compuesto, formado por partes de fotografías de distintas personas», 2. «retrato fotográfico realizado con ayuda de dicho dispositivo» СИС 2005), foto finish («dispositivo fotográfico o videograbador que registra a los deportistas al cruzar la meta» TŽŽ 2001) Sp 1972 35 1: a r t í c u l o s f o t o g r á f i c o s M 1970 1 16, N 1971 9 56, T 1976 102 4, productos fotográficos M 1970 7 8, T 1973 256 4 (2x), productos de fotografía T 1973 72 3, bolsa fotográfica M 1970 4 8, material fotográfico TMkt 1970 27 4, L ir M 1970 29 10, Šv 1972 2 5 // material de fotografía Šv 1973 23 22 / material fotográfico Šv 1973 23 23 (2x), película fotográfica M ir G 1970 3 38, rollo fotográfico KB 1971 1 61, M ir G 1972 12 34, T 1973 132 3, M 1973 11 37 (película fotográfica FTŽ 2007!), placa fotográfica M ir G 1970 5 11, 10 24, tejido fotográfico M ir T 1973 11 11, vidrio fotográfico Prg 1975 6 132, casete fotográfico T 1976 228 1, papel fotográfico M ir G 1970 8 17, papel de fotografía M ir G 1970 1 29, M 1972 11 19, productos químicos fotográficos N 1971 9 56, laboratorio fotográfico L ir M 1970 8 15, TMtr 1973 10 15, estudio fotográfico L ir M Terminologija | 2011 | 18 167 1970 11 6, KB 1971 11 37, estudio fotográfico T 1972 280 4 / atelier de fotografía TMtr 1973 10 15. Algo insólito surgió del pasado, por ejemplo, una cámara fotográfica montada en un triciclo deportivo de 1888: fototriciclo N 1974 1 57. Otros híbridos técnicos modernos de este tipo: fototeletipo Šv 1973 21 2, fototelevisión T 1973 15 1, M ir G 1983 1 36 («sistema de una nave espacial para fotografiar cuerpos celestes (...), procesar automáticamente la película y transmitir a la Tierra las imágenes obtenidas mediante un canal de televisión» TechEnc I 2000), fotoheliógrafo «instrumento astronómico para fotografiar el Sol» TŽŽ 1936, «telescopio para fotografiar el Sol» TŽŽ 2001, fototransformador «instrumento optomecánico para corregir fotografías aéreas» TechEnc I 2000, fototeodolito (síntesis de una cámara fotográfica y un <...> teodolito) KB 1980 7 36, también KV 1971 36 15 (2x); métodos de comparación fotográfica (fotoaplicación) M ir G 5 28, fotoaplicación: comparación de una fotografía con un cráneo LA 1992 53 9. Cabe mencionar la impresión fotooffset KB 1971 1 53, la máquina electrónica de fotocomposición T 1973 216 4, los sistemas automáticos de fotocomposición T 1975 131 2, el taller de fotocomposición L ir M 1980 7 9, y el asentado tecleo fotográfico de textos, fotocomposición (no fotografía, sino que proyecta la imagen sobre material fotográfico) TechEnc I 2000. De la fototecnia a la acción: fijación fotográfica L ir M 1972 2 2, 1978 5 3, 1983 23 5, actividad fotográfica L ir M 1980 46 8, proceso fotográfico Vd 2005 29 57, sesión fotográfica N 1971 12 53, sesión de fotos Vd 2006 14 22; y, entre los resultados, producción fotográfica L ir M 1980 46 8, fotografías M 1970 1 17 (2x), Šv 1973 3 22 (2x), T 1973 250 4, obra fotográfica L ir M 1970 11 6, creación fotográfica LA 1996 64 15, fotograma L ir M 1970 35 12, 1971 43 11, JG 1973 1 31, imagen fotográfica T 1972 197 1, imagen fotográfica Prg 1970 3 154, 1974 84 4, fotito L ir M 1981 45 15, lámina fotográfica T 1982 1 4, 1983 83 4, imagen fotográfica KB 1973 11 48, retrato fotográfico Bt 1970 5 7, 23, KV 1970 41 11, fotografía NKn 1969 10 14, KB 1971 8 41. Se manifiestan manía fotográfica LA 1995 136 29, caza fotográfica MG 1970 9 18 / caza fotográfica MG 1970 11 8, 1974 1 12, cazador fotográfico M 1970 7 42, MG 1978 8 36, rifle fotográfico JG 1981 8 16, cámara fotográfica de francotirador / fotosniper KV 1978 31 15, fotocazadores (es decir, buscaban tipos interesantes) L ir M 1970 20 14. Surgen distintas ramas de la fotografía: fotografía de prensa IQ 2010 7 114, fotografía de reportaje y documental; fotografía aplicada: técnica, anatómica y publicitaria L ir M 1982 28 16. «En 1958 se fundó la sección de fotografía de la Unión de Periodistas; en 1969, la Sociedad de Arte Fotográfico» (TLE III 1987), aunque ya existía la Unión de Aficionados a la Fotografía de Lituania (1933–1940), que «promovió en el extranjero el arte fotográfico lituano» (en la Exposición Universal de París de 1937, los lituanos 168 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII ¿incluir en? rinkinys įvertintas aukso medaliu) VLE XIII 2008, o Vilniaus universitete buvusi įsteigta Meninės fotografijos katedra NŽA 2007 11–12 537, Janas Bulhakas tuo metu „dėstė m e n i n ė s f o t o g r a f i j o s pagrindus“ (TLE III 1987). Iš karto plito ir prigijo foto menas KB 1969 10 28 (2x), fotomenas L ir M 1970 2 10, KB 1970 1 74 (net ir foto dailė / fotodailė ir fotoplastika ten pat 69), Prg 1970 3 153, fotomenininkas KB 1969 10 32, 1970 1 69, 75, T 1970 8 4, 39 2 (2x), respublikinė fotomeno draugija T 1970 37 1, fotomeno draugija T 1970 39 2. Nors kurį laiką šiek tiek vartotas ir foto meistras KB 1969 10 29, greta foto meno KB 1974 3 9 ir fotomenininko ten pat 9 (8x), 13 (3x) – ir foto meistras ten pat 9, bet greitai aiškėjo, kad pastarasis tinka visoms fotografijos sritims (Baigusieji šį skyrių įsilies į gausų foto meistrų būrį, dirbantį buitinėje, reportažinėje bei kitose foto srityse M 1970 6 45), o meno teoretikas ir kritikas Anri Vartanovas tiesiai pareiškė: „<...> fotomeno sąvoką reikia kaip nors atriboti nuo fotomeistriškumo, fotoamato, fotoprofesionalizmo“ (Prg 1970 3 153). Jis tada pavartojo ir terminus f o t o e s t e t i k a ten pat, fotožurnalistika ten pat 155, taip pat – lietuvių f o t o m o k y k l a ten pat 163. Vėliau fiksuota f o t o t e o r i j a GKr 1987 41 4, fotokritika T 1974 7 2, 1979 4 15, fotokritikas L ir M 1978 32 12, KmT 1988 212 4, fotoprincipas L ir M 1982 39 9. „J. Bulhakas ketvirtame dešimtmetyje jau buvo suformulavęs savo fotografikos estetines koncepcijas“ (V. Juod BB 1971 25) „fotografijos technikos ir estetikos“ knygoje (lenkų kalba) Fotografika. Meninės fotografijos apybraiža (TLE III 1987). Bet ši f o t o g r a f i k o s reikšmė – 3. „20 a. 1 pusėje Lietuvoje ir Lenkijoje vartotas m e n i n ė s f o t o g r a f i j o s sininimas“ VLE VI 2004 – lietuvių kalboje neprigijo (neaiški ir 2. „fotografijos technika sukurti d a i l ė s kūriniai“ VLE VI 2004), dabartinė fotografika KB 1969 10 32, „fotografika“ KB 1970 6 52 yra „g r a f i n i o v a i z d o fotografija“, 1. „g r a f i n i o d i z a i n o technika, jungianti meninės fotografijos ir grafikos elementus“ VLE VI 2004 (nors: „Terminas dar vartojamas kompiuterine technika apdorotoms fotografijoms a p i b ū d i n t i“), o tokios grafinės nuotraukos kartais pavadinamos žodžiu „fotograma“ KB 1970 6 52, nors jo reikšmės nenusistovėjusios, įvairios: fotograma 2. fiz. techn. „įvairių dydžių laikinio kitimo fot. užrašas“ TŽŽ 2001, fotograma „nuotrauka ant stiklo“ KV 1971 38 15, Jono Meko sukurtos fotogramos, t. y. išryškinti ir padidinti kino kadrai [,] perkelti ant fotopopieriaus LA 1996 63 21, nuo pat fotografijos atsiradimo žinomas, bet tik 1922 m. fotograma įvardytas „abstraktaus arba beveik abstraktaus fot. vaizdo k ū r i m a s be fotoaparato, apšviečiant daiktus, išdėliotus ant šviesai jautraus popieriaus Terminologija | 2011 | 18 169 (de otro modo rayógrafo —por el apellido del impulsor de esta técnica— M. Ray); la obra creada de este modo» VLE VI 2004 (también TŽŽ 2001 fotograma 1.); incluso el programa de televisión «Fotogramas de la realidad» KV 1983 43 6. Aquí se relacionan fotocomposición VN 1969 305 1, TMtr 1978 5 P3, GKr 1981 35 6, fotorrelato KV 1982 31 15, T 1983 83 4, fotomosaico M 1969 11 48, fotomontaje Prg 1970 2 179, GKr 1970 37 7, T 1971 300 4, fotocollage Prg 1970 3 154, L ir M 1980 46 8, 1981 51 6, KB 1984 5 68; fotoilustración Prg 1970 1 167, N 1972 2 43, T 1972 72 2, fotoreproducción Šv 1972 8 13, VN 1983 82 3, fotoxilografía —«grabado en madera obtenido transfiriendo fotográficamente una imagen a la superficie de una plancha y tallándola» TŽŽ 2001 (ya en TŽŽ 1936)—, fotolitografía «transferencia de imágenes fotográficas desde un cliché a una piedra litográfica e impresión mediante el procedimiento litográfico» TŽŽ 1936, «litografía realizada utilizando la fotografía (para transferir el dibujo a la piedra litográfica)» TŽŽ 1969, fotocerámica («incorporación por cocción de imágenes fotográficas en vidrio y esmalte» TŽŽ 1936) JG 1972 5 6, fotodibujo KnT 1970 76 5, fotosculptura («aplicación de la fotografía a la escultura; modelado a partir de una fotografía» TŽŽ 1936) KB 1984 5 68, fotofresco Šv 1972 14 29, fotopanorámica T 1980 209 4. También cabe mencionar aquí el fotorealismo posmodernista, sin. hiperrealismo, superrealismo (: «Se pinta a partir de fotografías o diapositivas (las imágenes ampliadas se proyectan sobre el lienzo), imitando con precisión las características de la imagen fotográfica: nitidez (...), registro uniforme de todos los detalles, encuadre») VLE VI 2004. También caracteriza negativamente la época soviética el fotorealismo (quienes se oponen al realismo socialista tienden a calificar de “fotorealismo” todo el arte figurativo soviético) J. Smul LKn 1962 226. Fotografismo, «intento de representar la realidad en una obra de arte de la manera más fiel posible fotográficamente» TŽŽ 2001, también es solo una descripción imprecisa. Estas clases de fotografía cuentan con bastantes palabras de frecuencia y valor desiguales —términos, quizá candidatos a serlo, preterminos—, así como ocasionalismos gráficos o simplemente rebuscados y extraños: fotodato VN 1981 230 3, Fotodato (rúbrica) VN 1984 114 3, fotocrónica T 1969 283 6, fotodocumental Prg 1970 3 151, GKr 1987 41 4, fotodocumentalista VN 1973 246 4, fotodocumentación N 1976 10 40, fotodocumentalidad L ir M 1980 46 8, fotoinformación T 1969 283 6, 1972 290 4 (2x), VN 1973 203 2, KnT 1974 47 2, centro de fotoinformación y fotopropaganda T 1970 132 1, fotoperiódico VN 1973 203 2, fotodiario MG 1973 4 16, L ir M 1981 35 10, fotoperiódico N 1971 8 39, GKr 1987 41 5, fotoperiodismo Prg 1970 3 155, GKr 1987 41 4, ŽŽ 1998 9 5, fotoperiodista KV 1970 1 1, 170 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII T 1970 8 1, N 1971 7 23, fotoperiodismo GKr 1970 13 8, T 1972 45 1, L ir M 1980 46 8, fotoperiodista N 1971 8 41, fot reportaje KB 1969 10 28 (3x), fot reportero KB 1969 10 28, fotocorresponsal T 1969 272 1, fotocorresponsal M 1973 11 14, fotocomentarista L ir M 1972 22 12, fotopublicación L ir M 1982 28 16, fot noticias L ir M 1972 39 15, fotopanorama T 1970 169 3, 185 3, JG 1970 10 28, fotoacentos L ir M 1979 14 11, Ecos fotográficos (título) KmT 1988 184 3, fot publicidad T 1974 71 4; fotoreportaje T 1970 8 1, M 1970 5 24, 1971 2 2, KV 1978 49 16, L ir M 1979 15 11, fotonovela L ir M 1972 23 5, 1975 28 14, 1978 6 15, 1979 15 11, fotonovela T 1970 150 4, L ir M 1979 15 11, fot relato GKr 1972 18 6, T 1973 193 4, M 1981 2 23, fotocómic N 1971 1 42, fotopoema L ir M 1979 15 11, KB 1979 6 75 (Ese género existe. Pero es muy raro. —Virgilijus Juodakis), fotosuite T 1982 227 4, «Fotosinfonía» T 1971 214 3, secuencia fotográfica de Alg. Kunčius KB 1979 7 43, fotoserie «Lituania desde el aire» T 1980 184 4; fot cartel L ir M 1971 10 1, JG 1983 4 17, fotocartel KB 1974 2 11, fotovisiones Atg 1991 32 7, impresiones fotográficas GKr 1973 2 5; Fotocalidoscopio (rúbrica) VN 1970 35 4, 1972 273 3, 1978 273 3, fotopalabra M 1971 9 48, 11 48, fotosonrisa KV 1979 36 6, fotobroma T 1970 29 4, L ir M 1977 50 16, fototruco L ir M 1974 1 14 (2x), fotoadivinanza KmT 1986 133 3, fotorebus ŠL 1970 9 4, fotorréplica VN 1970 141 2, ŠL 1987 20 23, fotohumor N 1985 8 4, fotocaricatura L ir M 1970 43 14, fotocaricaturista ibíd., fotomentira GKr 1987 41 4. La popularidad y difusión de la fotografía quedan atestiguadas también por numerosos ejemplos: agencia fotográfica T 1971 238 4, 239 3, GKr 1971 42 8, N 1974 9 54, sección fotográfica Šv 1972 4 2, GKr 1973 2 5 (2x), sección de fotografía T 1970 81 1, JG 1972 1 27, sección fotográfica M 1969 10 17, GKr 1970 45 8, T 1974 7 2, club fotográfico T 1969 262 2, 1970 8 4 (2x), 1974 7 2, club de fotografía T 1970 8 4, grupo fotográfico N 1981 4 32, círculo fotográfico N 1970 3 18, T 1973 205 4, 218 4, 286 4, 1974 7 2, círculo de fotografía KV 1972 16 2, organización fotográfica NŽA 2007 11–12 537, aficionado a la fotografía TMkt 1972 48 4, aficionado a la fotografía GKr 1973 6 6, juventud fotográfica KB 1985 8 75, servicios fotográficos Bt 1982 6 4, necesidades fotográficas L ir M 1983 30 14, oficio fotográfico TMtr 1977 7 P1, artesano de la fotografía M 1971 5 26, ayudante de laboratorio fotográfico GKr 1987 41 5, retratista fotográfica Šv 1978 19 30, modelo fotográfica N 1971 10 47, L ir M 1972 13 13, modelo fotográfico N 1971 1 42, 6 46, Šv 1979 14 30, LA 1993 3 12, modelo fotográfica KmT 1987 229 4, modelista fotográfica N 1974 7 57, rostro fotográfico GKr 1971 37 6; exposición fotográfica T 1973 193 4, exposición fotográfica Terminologija | 2011 | 18 171 da KB 1972 10 38, fotoparodėlė L ir M 1972 19 12, fotoekspozicija L ir M 1971 10 15, Prg 1971 5 178, 1972 3 182, T 1973 193 4, GKr 1976 7 8, fotokampelis L ir M 1972 19 12, fotobienalė VN 1980 181 4, fotoforumas «f. exposición» Prg 1970 3 153, T 1978 94 4, exposición «Foto forumas» GKr 1970 1 8, fotovernisažas Prg 1970 3 165, fotofestivalis LŽ 2008 110 9, fotosalonas T 1970 165 2 (4x), L ir M 1978 32 12, fotogalerija N 1976 10 40, L ir M 1978 32 12, 1980 35 15 (y también galería fotográfica Prg 1970 3 153, L ir M 1973 24 14), fotomuziejus L ir M 1973 21 10, N 1976 10 40, KB 1980 3 77, fotoarchyvas KB 1970 1 69, L ir M 1972 3 12, 1973 42 12, N 1974 9 54, fotobiblioteka M 1969 11 48, escaparate fotográfico Bt 1970 4 22, Sp 1970 126 1, JG 1971 7 23, TMtr 1973 2 P 2, 4 P6, 9 P 16, fotostendas T 1969 302 4, 1972 79 1, L ir M 1973 18 14, Šv 1973 14 12 (2x), fotokonkursas T 1970 8 1 (2x), L ir M 1971 50 2, KB 1972 2 77 (nx), T 1978 223 4; fotoknyga L ir M 1979 4 15 (y «libro fotocopiable» V. Urb B ir M 1974 120), fotoknygelė vaikams L ir M 1977 1 3, fotoalmanachas L ir M 1971 43 11, KB 1973 1 67, fotoalbumas Sp 1970 104 4, KB 1974 1 49, fotometraštis L ir M 1974 12 2, fotometraštininkas T 1978 169 4, fotoantologija Prg 1970 3 153, 154, fotolobynas L ir M 1974 48 2, fotovinjėtė KV 1983 38 14, fotoatvirutė GKr 1969 51 4, fotoatvirukas T 1974 7 2, fotožemėlapis GKr 1975 11 2, Fotoatlasas (sección) VN 1977 150 3, 1982 257 3, fotoherbaras L ir M 1973 40 11, fotosuvenyras Šv 1972 1 20, fotoetiudas Sp 1970 3 1. Nevertėtų praleisti ir didžiausios nepaprastybės – fotosofijos. 2010 m. rugpjūčio 19 – rugsėjo 4 d. vyko tarptautinio fotografijų konkurso laureatų paroda fotosofija. Aiškinta, kad parodos pavadinimas – pasiskolinta filosofo Arvydo Šliogerio „nukalta“ „fotosofijos“ sąvoka. Lietuviškai ji reikštų „šviesos išmintis“ ir, regis, vargu ar galėtų apibrėžti konkrečią parodos koncepciją, jungiančią skirtingus darbus IQ 2010 7 108. Dalykas yra bent 15 metų ankstesnis ir gal kiek kitoks: Tarp 80 dalyvių – muziejininkai, fotomenininkai, kritikai, istorikai, restauratoriai, paminklosaugos specialistai, net fotofilosofai LA 1995 108 17. Ir tai dar ne viskas – jau yra buvusi KTU FOTO studijos nario Raimundo Tuminausko fotografijų paroda Šizografija, kurioje eksponuojami darbai, anot meno kritikų, tai tarsi vizijos minimalizmo stiliumi StA 2009 12 5. O ką dar gali sumanyti nuobodulio estetikos menininkai? Algunas expresiones se tomaron de otras lenguas, pero no se asimilaron y han quedado como extranjerismos o jerga: Fotografiar a los participantes de una cumbre, <...>. En la jerga periodística esto se 172 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII llama fotoop (abreviatura del inglés photo opportunity) LA 2000 6 6 (opportunity – ocasión propicia). Concluido este inventario clasificado, valorado en alguna medida, hay que señalar dos cosas. La escritura variable del elemento foto- se detectó y se normalizó bastante pronto (Drotvinas 1963: 49–50) y, aunque más lentamente, la escritura separada —foto— casi ha desaparecido. La cuestión de los acortamientos de términos, favorecida por su uso amplio y frecuente y por una utilización de equivalentes en otras lenguas que no es del todo coherente ni uniforme en cuanto a la orientación que ofrecen*, se resuelve en favor de aquellos, aunque no de manera completamente consecuente, pero sí inexorablemente, por motivos de brevedad, es decir, de economía. Los ejemplos quizá más característicos son fotoaparatas, fotocámara, fotobjetivo, fotimpresora, fotofotografía, fotarte,... No son en absoluto nuevos: fotoobjetivo TŽŽ 1936, fotocámara (1934) A. Gric VN 1989 342. Fotoaparatas DŽ 1954 y 1972 se complementó más tarde con la variante larga (no diría que completa) aparato fotográfico DŽ 1993 y 2000, pero esto no cambia la importancia de las variantes: fotoaparatas, aparato fotográfico TechEnc I 2000, VLE VI 2004. Flash fotográfico, «lámpara fotográfica de destello que se enciende al fotografiar», DŽ 1993 y 2000, quedó sin una variante extendida (también junto a flash fotográfico se da destello fotográfico FTŽ 1979, destello fotográfico – фотоспышка LRKŽ 1988, фотоспышка – 1. destello fotográfico, 2. (lámpara) flash fotográfico RLIKŽ IV 1985) y se entiende claramente sin él, incluso sin foto-: flash, flash fotográfico, «fuente luminosa de destello que ilumina brevemente la imagen fotografiada», TechEnc I 2000. Cabe añadir aquí los términos fotocámara y cámara aerofotográfica, aparato de aerofotografía, así como laboratorio fotográfico TechEnc I 2000. Sin embargo, también aparecen objetivo fotográfico, materiales fotográficos, película fotográfica, placa fotográfica, emulsión fotográfica, papel fotográfico, impresora fotográfica TechEnc I 2000, aunque también existen formas abreviadas, por ejemplo, fotoemulsija, «emulsión fotográfica — <...>» TŽŽ 2001. Las divergencias que se encuentran, como montaje fotográfico TechEnc I 2000, pero fotomontaje TŽŽ 2001, etc., no son conceptuales. El uso de variantes largas sigue siendo bastante opcional; su elección (si se eligen deliberadamente) puede depender en cierta medida de la formalidad, de cierto * Bastan dos de los numerosos ejemplos para comprobarlo: fotocámara – photographic camera – caméra photographique – photographische Kamera – фотографическая камера y objetivo fotográfico – photographic objective, camera objective, photographic lens – objectif photographique – Photoobjektiv, photographisches Objektiv; fotopelícula – photofilm, photographic film – pellicule photographique, film photographique – Photofilm, photographischer Film – фотопленка, фотографическая пленка; fotoplaca – photographic plate, photoplate – plaque photographique – Photoplate – фотопластинка y papel fotográfico – developing paper, photographic paper – paper photographique – photographisches Paper – фотобумага FTŽ 2007. Terminologija | 2011 | 18 1 7 3 motivos de solemnidad o del deseo de subrayar la importancia de la fotografía, pero en ningún caso un propósito científico —la búsqueda de claridad y precisión—, pues para lograr claridad basta por sí sola la forma de uso. Algunos —fotodokumentika, fotožurnalistika, fotoforumas,...— quizá ni siquiera tuvieron variantes largas y solo recuerdan abreviaturas contraídas. Algún que otro —fotografika, fototipija 1. «método de impresión a partir de placas de vidrio fotosensibles en las que se ha fijado fotográficamente una imagen»; 2. «impresión de una placa de este tipo» TŽŽ 1936, «método plano de impresión fotomecánica sin trama para reproducir originales tonales» TechEnc I 2000, fototeka «colección sistemática de fotografías o negativos» TŽŽ 2001— ni siquiera podían tenerlas (¡y no «b i b l i o t e c a de f o t o g r a f í a s o de f o t o g r a f í a»!). La clasificación de las variantes largas (no siempre es apropiado decir: completas) —compuestos y sus abreviaturas contraídas— en posibles e imposibles podría ser solo parcial, incluso en la terminología y en el estilo científico. Un posible motivo para tal distinción —que el elemento foto- tiene también otro significado, «luz» (de hecho, el principal)— no sería decisivo; en cambio, sí lo sería una característica de este grupo de palabras —¡no de abreviaturas contraídas!—: su carácter casi enteramente terminológico: fotosfera «superficie del Sol que emite luz y calor» TŽŽ 1936, fotoenergija MksIL 2010 10 4, fotometras 1. en física, «instrumento para medir la intensidad de la luz»; 2. en astronomía, «instrumento para determinar el brillo de las estrellas» TŽŽ 1936, «medidor de magnitudes fotométricas —luminancia, intensidad luminosa, flujo luminoso e iluminancia—» AETŽ 2010, fotoopsija «percepción subjetiva de la ausencia de luz» M ir G 1984 7 25, fotosintezis «formación en las plantas de compuestos orgánicos (clorofila) a partir de sustancias inorgánicas bajo la influencia de la luz» TŽŽ 1936, fotosintezė «formación de sacáridos a partir de CO2 y H2O en las plantas por acción de la energía luminosa» ChŽ 1997, «formación de compuestos orgánicos a partir de sustancias inorgánicas en plantas y algunas bacterias por acción de la energía luminosa» ChŽ 2003, fotoperiodizmas «influencia de la duración del día y la noche (variación periódica de luz y oscuridad) en el crecimiento de las plantas» TŽŽ 1936, fototropizmas «movimiento de las partes de una planta hacia la fuente luminosa, alejándose de ella o <...>, inducido por luz unilateral» TŽŽ 2001, fototaksis «taxia inducida por la luz (desplazamiento hacia la fuente luminosa o alejándose de ella)» TŽŽ 2001, fotomorfozė «cambio de forma de una planta inducido por la luz» TŽŽ 2001, fotokinezė «desplazamiento activo de animales provocado por estímulos luminosos» TŽŽ 2001, fotorecepcija «recepción de la energía de los estímulos luminosos que actúan sobre un organismo y su conversión en un impulso nervioso» TŽŽ 2001, fotoreceptorius M ir G 1971 11 14, fotobiologija «rama de la biología que estudia los procesos que tienen lugar cuando un organismo es expuesto a radiación ultravioleta o infrarroja (fotosíntesis, fotoperiodismo, fototaxis, etc.)» VLE VI 2004, fotoimtuvas M ir G 1973 174 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII 11 56, FTŽ 1979 y 2007, fotoprimtuvas M ir G 1970 9 57, 1971 9 9, fotoliniuotė (treinta elementos fotosensibles dispuestos en una sola fila) T 1978 91 2, fotochemija «ciencia que estudia los fenómenos químicos provocados por la luz» ChŽ 1997, fotooksidacija, fotoredukcija y fotopolimerizacija ChŽ 1997, extraordinaria fotoliuminescencija (del lat. lumen, luminis, «luz»!) «emisión espontánea de luz por una sustancia después de haber sido iluminada» TŽŽ 1936, «luminiscencia provocada por luz visible o ultravioleta» (liuminescencija «emisión de luz provocada por una fuente de energía no luminosa») ChŽ 1997, procedimiento de rejuvenecimiento facial fotográfico (realizado mediante tecnología de pulsos de luz intensa) Sav su TV 2007 49 11, fotoakustinis reiškinys «generación de ondas acústicas (sonoras) en un medio debido a la acción de la radiación óptica» TechEnc I 200. La diferencia semántica entre los términos de estos dos grupos —«fotografía» y «luz»— es casi siempre clara y evidente (¿acaso alguien pensaría que fototerapija significa «tratamiento fotográfico»?). Hay algunos términos ambiguos, pero sus significados están relacionados por naturaleza y esa relación se entiende fácilmente; por ejemplo: fotojautrumas ↑ jautrumas šviesai 1. «capacidad de una sustancia para absorber una parte del espectro de la radiación electromagnética»; 2. fotojautrumas: «índice de un material fotográfico que permite determinar la exposición» ChŽ 1997, fototechnika 1. «arte y ciencia de la iluminación», 2. «técnica de producción fotográfica» TŽŽ 1936. Además, aquí ya se ha producido una separación de significados —jautrumas šviesai ir fotojautrumas (aunque todavía hay incoherencias: fotosluoksnis, «capa fotosensible», — фотослой – photosensitive layer, photolayer ChŽ 1997), fototechnika ir šviesos technika «rama de la ciencia y la técnica que abarca los métodos de generación de radiación óptica y su aplicación práctica» TechEnc IV 2010. Un grupo considerable de los significados de «luz» lo forman fotoelektra «fenómenos eléctricos en materiales bajo la acción de radiación electromagnética» AETŽ 2010 y fotoelektrinis ar fotovoltinis reiškinys AETŽ 2010. Las abreviaturas contraídas cuyo segundo elemento es claramente un término eléctrico conocido son comprensibles e inequívocas: fotosrovė, fotoįtampa, fotovarža, fotovaržas / rezistorius, fotopotencialas, fotoindukcija, fotožadinimas, fotolaidumas, fotolaidininkas FTŽ 1979, fotopuslaidininkis LA 1996 220 24, fotopuslaidininkinis popierius T 1971 108 2, fotogeneratorius (transformuoja šviesos energiją į elektrą) TechEnc I 2000, fotoelektrinė saulės jėgainė LA 1973 130 15, aunque en algunos idiomas se emplean variantes completas junto a ellas o exclusivamente, por ejemplo: fotosrovė —en francés, photocourant, courant photo- Terminologija | 2011 | 18 175 électrique, fotojtampa —en francés, phototension, tension photoélectrique, fotolaidumas —en ruso, фотопроводимость, фотоэлектрическая проводимость, fotolaidis —en alemán, Photoleitfähigkeit, photoelektrische Leitfähigkeit, lichtelektrische Leitfähigkeit; en ruso, фотопроводимость, fotosignalas —en francés, signal photoélectrique FTŽ 2007. Muchos otros términos, cuyas formas contraídas podrían resultar incomprensibles, presentan variación: fotoelementas TechEnc I 2000, fotoelementas – Photoelement, Photozelle, lichtelektrische Zelle – photocell, photo-electric cell – élément photo-électrique, cellule photo-électrique, photopile – фотоэлемент AETŽ 2010, fotoelementas – photocell, photoelectric cell – cellule photo-électrique, photopile, photocellule – Photozelle, lichtelektrische Zelle, Photoelement – фотоэлемент FTŽ 2007, pero fotoelementas, fotoelektrinis elementas FTŽ 1979, «elemento o dispositivo electrónico cuyo funcionamiento se basa en fenómenos fotoeléctricos (...)» VLE VI 2004, FTŽ 1979, fotoefektas «fenómeno físico: formación de electrones en los átomos de una sustancia al irradiarla con rayos X o ultravioleta» TŽŽ 1936, «emisión de electrones desde la superficie iluminada de una sustancia» AETŽ 2010, «uno de los fenómenos fotoeléctricos» VLE VI 2004, pero fotoefektas, fotoelektrinis efektas FTŽ 1979, fotoefektas ↑ fotoelektrinis efektas ChŽ 1997 y 2003, pero de nuevo fotoefektas FTŽ 2007; fotoabsorbcija véase fotoelektrinė absorbcija FTŽ 1979 y fotosugertis véase fotoelektrinė sugertis FTŽ 2007; fotoatsakas véase fotoelektrinis atsakas FTŽ 1979, pero solo atsakas FTŽ 2007. Otro grupo lo constituyen los fotoelektroniai įtaisai: «dispositivos electrónicos de vacío o semiconductores que convierten la energía de la radiación óptica en energía eléctrica. □ Su principio de funcionamiento se basa en la fotoemisión, la fotoconductividad o el efecto fotoeléctrico de barrera (de válvula)» TechEnc I 2000 —photoelectronic device – dispositif photo-électrique – photoelektronisches Gerät – фотоэлектронный прибор RETŽ 2000, AETŽ 2010. Los nombres específicos de estos dispositivos presentan variantes: fotoelektroninis daugintuvas TechEnc I 2000, fotodaugintuvas, fotoelektroninis daugintuvas – фотоумножитель, фотоэлектронный умножитель – photomultiplier – Photo(elektronen)vervielfacher FTŽ 1979, fotodaugintuvas – photomultiplier – photomultiplicateur – Photoelektronenvervielfacher, Photov ervielfacher – фотоумножитель, фотоэлектронный умножитель FTŽ 2007, fotodaugintuvas – photomultiplier tube, photomultiplier – tube photomultiplicateur, photomultiplicateur – Photoelektronenvervielfacher, Photomultiplikatorröhre, Photov ervielfacher – фотоумножитель, фотоэлектронный умножитель RETŽ 2000, fotodaugintuvas «tubo de vacío que convierte una señal luminosa en una señal eléctrica. Tiene un fotocá- 176 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII todą ir elektronų daugintuvą“ AETŽ 2010. Fotodiodas FTŽ 1979 ir 2007, TechEnc I 2000, RETŽ 2000, AETŽ 2010 – be variantų. Kai kurie šių įtaisų kartais laikomi fotoelektriniais ir turi nemažai įvairių sinonimų: fototranzistorius – фототранзистор, фототриод – phototransistor, phototriode, photistor – Phototransistor, Phototriode FTŽ 1979, phototransistor, optoelectronic transistor, optotransistor – phototransistor, transistor optique, transistor à effet photo-électrique – Fototransistor, optischer Transistor – фототранзистор, онтотранзистор, RETŽ 2000, tik fototranzistorius „tranzistorius su dviem pn sandūromis o p t i n ė s spin-duliuotės energijai keisti ir fotosrovei stiprinti naudojant f o t o e l e k t r i n į reiškinį“ – Phototransistor – phototransistor – phototransistor – фототран-зистор AETŽ 2010; fotoelektrinė relė TechEnc I 2000, bet fotorelė – фотоспереле – light relay – Lichtrelais, Photorelais FTŽ 1979, light relay, photorelay, p h o t o e l e c t r i c relay – photorelais, relais p h o t o s e n s i b l e, relais p h o t o-é l e c t r i q u e – Lichtrelais, Photorelais – фотопереле, ф о т о-э л е к т р и ч е с к о е реле FTŽ 2007, Photorelais, p h o t o e l e k t r i s c h e s Relais – photorelay, photocell relay, p h o t o-e l e c t r i c relay – relais p h o-t o-é l e c t r i q u e, photorelais, relais p h o t o s e n s i b l e – фотопереле AETŽ 2010, bet f o t o e l e k t r o n i n ė relė TechEnc I 2000. El principio de claridad exige que sea imprescindible la forma completa de estos términos, mientras que se permite la abreviatura como variante contextual. Otra forma distinta —y engañosa— es fotoemisija – p h o t o e l e c t r o n i c emission, photoemission – émission p h o t o é l e c-t r o n i q u e, émission p h o t o é l e c-t r i q u e, photoemission – l i c h t e l e k t r i s c h e E l e k t r o n e n e m i s s i o n, Photoemission – фотоэлектронная эмиссия, фотоэмиссия en FTŽ 2007: si significa «la expulsión de electrones de la superficie de un sólido o líquido bajo la acción de radiación electromagnética» AETŽ 2010, entonces no es fotoemisija AETŽ 2010 ni f o t o e m i s i j a, fotoelektroninė emisija FTŽ 1979 (donde solo figura fotoemiteris), sino fotoelektronų emisija TechEnc I 2000, aunque se propone: de otro modo ↑ išorinis fotoefektas — «emisión de fotoelectrones, radiación de electrones de sólidos (...) y líquidos al absorber energía de radiación electromagnética (fotones)» TechEnc II 2003. De modo similar hay que evaluar la abreviatura del término f o t o c h e m i n i s smogas «smog que se forma mediante reacciones de óxidos de nitrógeno con hidrocarburos bajo la acción de la radiación ultravioleta»: фотохимический смог – photochemical smog, fotosmogas T 1979 174 3. Probablemente también la innovadora fotolitografija, «formación de un dibujo en relieve por un procedimiento fotoquímico» ChŽ 2003 «en metal, vidrio, semiconductor» TŽŽ 1985 y 2001, es fotocheminė litografija. Terminologija | 2011 | 18 177 A veces el componente foto se separa de la palabra, se convierte en una unidad independiente y se combina de diversas maneras —con una conjunción, un guion o una raya— con otra, por lo general kino: foto ir kino aparatai M ir G 1972 10 62, foto bei kino priemonės L ir M 1973 15 2, foto-kino konsultacija M 1974 1 3. Pero kino es morfológicamente muy distinto: foto- es solo un elemento de fotografijos sandas, mientras que kinematografo es una abreviación recortada de kinas,-o, palabra adaptada al lituano y declinable (no existe una palabra similar fotas; sí existe otra palabra, fotas, «unidad no sistemática de medida de la iluminación» MetrŽ 2006). Lo correcto es fotoaparatai ir kino aparatai o, de forma innovadora, foto- ir kino aparatai. De modo parecido, hay que corregir meno ir foto puslapiai (=meno ir fotografijos puslapiai ar meno ir fotopuslapiai) N 1969 12 2, foto ir cheminė sintezė (=fotosintezė ir cheminė sintezė, foto- ir cheminė sintezė) M ir G 1971 2 14, kino kamerų, foto, radijo aparatų (=fotoaparatų ir radijo aparatų arba fotografijos ir radijo aparatų) gamyba T 1970 18 3. Retrocedamos 40 años y saltemos hasta 1930. Augustinas Gricius, talentoso creador de crónicas humorísticas sobre la vida lituana, en un folletín con el titular «Ieškau gyvenimo draugės», que hace las veces de anuncio, registra la palabrita indeclinable foto: Vedybų tikslu panelės 17–20 metų, pridedamos foto, rašykit – laimėsite (1930) A. Gric VN 1969 259 («un joven maestro adinerado» muestra una cultura lingüística internacional: pide fotografijos A. Gric VN 1969 261). También se encuentra mucho más tarde: Publicistika, menas, foto, jumoras N 1970 7 2. Kaltina foto (sección) VN 1969 301 3. Así, cabe distinguir incluso dos significados de foto: «fotografía» y «acto de fotografiar». Se dan verdaderas rarezas: AN-30 bus pritaikytas ne tik foto, bet ir šiluminiam, geofiziniam, gravitaciniam fotografavimui Spr 1976 2 13. Hace aproximadamente medio siglo, al comienzo del movimiento de cultura lingüística, el extendido foto (L. Žvejo) de la prensa fue sustituido por una forma plenamente lituana: (L. Žvejo) nuotr.. Antanė Kučinskaitė introdujo esto en algún lugar de la prensa, y resultó tan bien que en KPP 1976 y 1985 ya no hubo que hacer nada al respecto; solo se corrigió la ortografía del componente foto-: foto efektas (=fotoefektas), foto nuotrauka (=nuotrauka, fotonuotrauka), etcétera. Pero muy pronto volvió a hacer falta: foto (=nuotrauka, fotonuotrauka) TT 1992, abreviatura no recomendada. = 1. nuotrauka (2. fotografavimas) KP4L1 2005. Hoy se usan todas las variantes: nuotr., foto, fot. y fotogr., por no hablar del desplazamiento de nuotrauka —un reemplazo ciego e injustificado, impulsado por la avidez de internacionalización y la moda— por fotografija. Y el auge de los vulgarismos obliga incluso a protegerse de fotkinti, híbrido jergal no recomendado, =fotografuoti, nutraukti KP4L1 2005. Pero ¿dónde se perdió fotkė? Así pues, para que el apoyo sea más firme y claro, conviene examinar, con perspectiva teórica, tanto el pasado como el presente. 178 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII 2. La polisemia de fotografija y las diversas fotografías (imágenes fotográficas). SNŽŽ 1907 aún no registra nada. TŽŽ 1936 recoge el significado técnico de fotografijos: 1. «reproducción exacta de un objeto mediante rayos de luz en determinadas placas sensibles a la luz» (2. «fotografía, imagen»; 3. «establecimiento donde se hacen fotografías»). Así pues, nos encontramos enseguida con la polisemia del término. Sin pretender en absoluto cambiar la semántica de un vocablo internacional, al lingüista le corresponde señalar que f o t o g r a f i j a con el significado de «fotografía» se distingue de una larga serie de palabras con el componente –grama – telegrama «mensaje transmitido por telégrafo; <...>» (cf. telegrafas 1. «sistema de comunicación eléctrica que transmite mensajes alfabéticos y numéricos o imágenes fijas mediante señales eléctricas por cable o señales de radio», mientras que telegrafija es «rama de la ciencia y la técnica que estudia los principios de la comunicación telegráfica y desarrolla sus equipos»), así como radiotelegrama «mensaje recibido y transcrito por radio» (cf. radiotelegrafas) y radiograma 1. «telegrama transmitido por radiotelegrafía»; spektrograma «representación de un espectro obtenida mediante un instrumento fotográfico, fotoeléctrico, termoeléctrico u otro» (cf. spektrografas «instrumento para producir y registrar un espectro, <...>», spektrografija 1. «representación del espectro de ondas electromagnéticas»); encefalograma «radiografía del cerebro, <...>» (cf. encefalografija) y fonograma 1. «grabación de sonido (...) <...>» (cf. fonografija 3. «grabación del sonido en un disco, cinta magnética <...>» y aparato de fonografía: fonografijos aparatas — fonografas TŽŽ 2001. Aquí, grafas significa dispositivo o aparato; fotografas es «especialista en fotografía» DŽ 2000, TŽŽ 2001, pero «empleado de telégrafos» es telegrafistas DŽ 2000, TŽŽ 2001. En fotografía también existe fotograma, pero es distinto de fotografijos, es decir, de fotonuotraukos: fotograma 1. fot. «imagen en silueta de un objeto, obtenida sin cámara fotográfica en una capa fotosensible» TŽŽ 2001 (los otros significados ya se mencionaron al tratar fotografikos); por tanto, se parece a rentgenogramą y, en particular, a tomogramą, «imagen de una capa seleccionada de un objeto (o cuerpo), obtenida con un tomógrafo» MetrŽ 2006 (cf. tomografija «examen radiográfico del objeto estudiado: obtención con un tomógrafo de imágenes en silueta de distintas capas del objeto»; tomografas «aparato de rayos X que obtiene imágenes mediante tomografía» TŽŽ 2001). En el TŽŽ 1936, de carácter compilatorio, además de la palabra ya mencionada fotografija [2. «fotografía, imagen»], aparecen foto «forma abreviada de fotografija», fotografijos aparatas «aparato para hacer fotografías, <...>», fotografas «persona que hace fotografías», fotografuoti «representar, hacer fotografías», fotostatas «reproducción fotográfica de un documento, mapa o imagen», además de fotogeniškas Terminologija | 2011 | 18 179 «bien representable en f o t o g r a f í a», fotogrametría «método para determinar el tamaño real de los objetos midiendo la f o t o g r a f í a del objeto», fotograbado «f o t o g r a f í a realizada mediante grabado», fotoscultura «<...>, modelado a partir de una f o t o g r a f í a» (así pues, alternan fotografía, foto, fotografías y fotografía fotográfica, e incluso foto...), lo cual indica «relación con la luz, con la fotografía». En el TŽŽ traducido de 1951 no se aprecia mayor novedad ni perfección: foto véase fotografía, y esta tiene tres acepciones: 1. «m é t o d o para reproducir imágenes de objetos <...>», 2. «imagen obtenida mediante ese método; f o t o», 3. «t a l l e r donde se hacen esas fotografías» (en TŽŽ 1969, foto véase fotografía acepción 2); no aparecen ni fotógrafo ni fotografiar (estos, así como fotográfico, sí aparecen en TŽŽ 1969). En TŽŽ 1985 y 2001 ya no figura la acepción 3 de foto ni de fotografía. En DŽ 1954, las acepciones 1–3 de fotografía apenas difieren de las del TŽŽ 1951. En DŽ 1972 desaparece la acepción 3 de fotografía. También aparecen aquí fotografía en DŽ 1972, 1993, 200, y foto, acepción 1, «imagen fotográfica», en DŽ 1954; también sacar, acepción 18, «hacer una foto, fotografiar»: s a c a r, captar una bella vista, una f o t o g r a f í a en DŽ 1954; y fotografiar, «hacer fotos con una c á m a r a f o t o g r á f i c a» en DŽ 1954, «<...> con una c á m a r a f o t o g r á f i c a» en DŽ 1972, 1993; fotógrafo, «quien hace f o t o g r a f í a s» en DŽ 1954, «especialista en fotografía» en DŽ 1972 y 1993. Esta dualidad en el uso de los diccionarios —fotografía fotográfica y foto— también es característica de las enciclopedias: fotografía es «obtención de imágenes duraderas (f o t o s) <...>» LTE III 1978, «método para obtener una imagen duradera <...>; imagen del objeto obtenida por este método (f o t o g r a f í a)» TechEnc I 2000, acepción 1. «obtención de una imagen duradera del objeto (f o t o) <...>» VLE VI 2004. Tam dvejopumui ir fotografinės nuotraukos terminologinei viršenybei (nors ne absoliučiai) svarbus dar vienas dalykas. Nuo jos skiriasi ypatingos fotografijos rūšies – rentgenografijos termino rentgenograma sinonimas rentgeno nuotrauka: rentgenograma, rentgeno nuotrauka TechEnc IV 2010, rentgenograma „<...>; r e n t g e n o n u o t r a u k a“ TŽŽ 2001, paprastojoje kalboje tiesiog rentgeno nuotrauka DŽ 1972 ir 1993. Tikslesnė ir sistemiškesnė būtų buvusi rentgenografinė nuotrauka. Yra ir visai kitokių nuotraukų, nes yra ir kitokio fotografavimo, pavyzdžiui, šiluminis, geofizinis, gravitacinis fotografavimas Spr 1976 2 13, ir kitokių kamerų, pavyzdžiui, f o t o g r a m e t r i n ė k a m e r a „tiksliai kalibruota i n ž i n e r i n ė f o t o k a m e r a g e o m e t r i š k a i t i k s l i o m s f o t o g r a f i n ė m s n u o t r a u k o m s daryti, kurios apdorojamos f o t o g r a m e t r i n i a i s m e t o d a i s“ TechEnc 180 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII I 2000. Geodezijos šaka topografija, „tirianti ir kurianti Žemės paviršiaus vaizdavimo planuose ir žemėlapiuose metodus“ TechEnc IV 2010, turi terminą topografinė nuotrauka TechEnc II 2003 (geodezijos str.). Spaudoje jau pasitaiko sutrauktinis trumpinys toponuotrauka Sav su TV 2009 10 65. Primityviai – daroma iš akies – akinė nuotrauka – глазомерная съёмка RLKŽ IV 1985 (LKŽ I₁ 1941 ir I₂ 1968 nėra). Tiksliam darbui pasitelkiama fotografija (bet jos neužtenka), pavyzdžiui, fototeodolitinė nuotrauka „planų ir žemėlapių darymas iš antžeminių fotografinių nuotraukų. Fotografuojama nuo žemės paviršiaus fotoeodolitu. Gautos fotografinės nuotraukos dorojamos stereofotografiniais prietaisais bei skaitmeniniais metodais“ TechEnc I 2000. Geodezijos šakoje fotogrametrijoje, kurios svarbiausias tikslas – iš fotografinių nuotraukų matavimų nustatyti įv. objektų formą, dydį ir padėtį, sudaryti planus ir žemėlapius TechEnc I 2000, yra gravimetrinė nuotrauka – „visuma gravimetrinių ir geodezinių darbų tam tikros teritorijos sunkio lauko tyrimams atlikti“ matuojant ir nustatant koordinates TechEnc II 2003. Taigi šitokia nuotrauka yra „darymas“ (rus. съёмка, о не снимок) arba „darbai“, o pagal gravimetrinės nuotraukos duomenis sudaromi gravimetriniai žemėlapiai TechEnc II 2003. Yra ir šitokios nuotraukos reikšmė „metodas“: geologinė nuotrauka – „geologinių darbų kompleksinis metodas, padedantis tam tikroje teritorijoje nuodugniai ištirti Žemės plutos sandarą <...> ir gautus duomenis pavaizduoti geologiniuose žemėlapiuose“ TechEnc II 2003. Kartais iš apibrėžties (ar ne visai vykusio aiškinimo), pavyzdžiui, str. litocheminė nuotrauka TechEnc III 2008, reikšmė lieka nesuprantama. „Metodas“ veikiau yra nuotraukos metodas, o ne pati nuotrauka. Pagal savo motyvaciją nuotrauka turėtų būti „rezultatas“, o ne „darymas“. Randame, kad taip ir skiriama: survey – 1. „matavimų atlikimo aktas ar veiksmas santykinėms taškų padėtims ant, viršum ar žemiau Žemės paviršiaus nustatyti“ – matavimas, 2. „tokių operacijų rezultatas“ – nuotrauka: engineering survey – inžinerinis matavimas, inžinerinė nuotrauka K ir GdŽ 2000, taip pat nuotrauka – photo(graph); picture, bet vietovės nuotrauka – survey LAKŽ 1991. Šitoj situacijoj ir fotografinės nuotraukos reikšmė kiek kitokia: photographic survey – „nuotrauka, padaryta ir pagal aerofoto nuotraukas, ir pagal foto nuotraukas, t. y. remiantis jų deriniu“ – fotografinė nuotrauka“ K ir GdŽ 2000. Yra ir tokia nuotrauka, kur fotografija ne remiamasi, o ja tiesiog mechaniškai papildomi tekstiniai duomenys. Pagal naują agresyvią tarptau- Terminologija | 2011 | 18 181 Siguiendo la moda de la precisión, se la denomina fotografía y se entrecomilla: constatación de hechos, o «fotografía jurídica». Los hechos también pueden documentarse mediante dispositivos de grabación de imágenes o sonido, es decir, con fotografías o material filmado Vd 2011 20 46. Por último, existe fotografía que, al parecer, no tiene nada que ver con la fotografía: фотография — 5. esp. fotografía (registro de operaciones y procesos de trabajo): фотография рабочего времени – fotografía del tiempo de trabajo RLKŽ IV 1985; fotocronometraje — «método para estudiar el tiempo de trabajo en el que se observan, miden y examinan simultáneamente la duración de los elementos de las distintas operaciones de trabajo y otras categorías de costes durante <...>. Δ es una combinación de fotografía del tiempo de trabajo (estudio del tiempo de trabajo en el que se miden todos los costes de tiempo de trabajo, sin excepción) y cronometría» VLE VI 2004. Así pues, puesto que fotografía puede ser tanto radiográfica como topográfica, gravimétrica o geológica, también es un término totalmente preciso en el uso especializado fotografía fotográfica. Sin embargo, tanto los campos como los significados de esas fotografías son tan diversos que, en fotografía (no técnica) y en el habla corriente, foto resulta clara sin calificativo, a diferencia de aquellas fotografías que solo tienen valor terminológico. De un uso prolongado y abundante conviene mencionar al menos el antiguo: Llevó a Klubas al fotógrafo, <...> (1897) V. Kudir R I 1989 160. Habría enviado la fotografía hace tiempo, <...> (1898) V. Kudir R II 1990 846. <...> interrumpí la fotografía (1905) J. Basan MGKr 1997 174. <...> interrumpió varias de mis fotografías (1907) J. Basan MGKr 1997 200–201. A veces ocurre algo extraordinario: Polianskis <...> prometió venir con su fotografía y fotografiarnos a todos A. Čech JV 1961 379. Lo más importante es el uso representativo: es bien conocida por los letreros, y se menciona desde épocas anteriores, la fotoateljė VLE VI 2004 212; aunque no se incluyó en los diccionarios de extranjerismos ni en la lexicografía normativa, más tarde fue sustituida de manera desacertada por la ya mencionada fotografía, acepción 3, «establecimiento, <...>» y «taller, <...>»; aun así, se recoge en algunos lugares, por ejemplo: фотоателье – fotoateljė y фотография – 3. (taller) fotografía, fotoateljė (pero сняться в фотографии – ¡hacerse fotografiar en un estudio fotográfico!) RLKŽ IV 1985; Unión de Aficionados a la Fotografía de Lituania (1933) TechEnc I 2000 624, aficionado a la fotografía – фотолюбитель LRKŽ 1971, 1988, фотолюбитель – aficionado a la fotografía, fotógrafo aficionado (aunque фотолюбительский – de aficionados a la fotografía), фотограф-любитель – aficionado a la fotografía RLKŽ IV 1985, фотограф-любитель – fotógrafo aficionado RLKŽ II 1983, aficionado fotógrafo – любитель-фотограф LRKŽ 1971, 1988; Asociación de Arte Fotográfico de Lituania (1969) y Unión de Artistas Fotográficos de Lituania (1989) TechEnc I 2000 624. 182 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII Aunque fotografija es antigua, su semántica sigue cambiando. La lexicografía aún no registra los significados «actividad basada en la técnica fotográfica; conjunto y/o diversidad genérica de imágenes —fotografías— obtenidas mediante la técnica fotográfica, así como los géneros», pero hace mucho que existen en el uso: teoría de la fotografía, historia de la fotografía, evolución de la fotografía; fotografía artística, documental, científica, publicitaria y de prensa; arte fotográfico, gráfica fotográfica, archivo fotográfico, fototeca, antología fotográfica,... Del mismo modo que existe escultura (como género), y no esculturas (obras), gráfica, y no grabados, acuarela, y no acuarelas, también existe exposición de fotografía. Un uso desafortunado, fruto de entender mecánicamente la esencia de la categoría gramatical de número, es exposición de fotografías; y el segundo paso mecánico consiste en pensar que, si hay fotografías, entonces no hay imágenes, por lo que también se desplaza fotografía. Otra cosa es una exposición individual de fotografías/imágenes de algún autor, o una muestra de fotografías/colección de imágenes de un autor dentro de una exposición de fotografía colectiva. No debe olvidarse que desde hace tiempo existe, aunque aún no esté registrada lexicográficamente y hasta se la sospeche (sin motivo) de medio de la fotografía y el cine NŽA 2010 9–10 334. En la periferia se encuentra panorama de la vida fotográfica IQ 2010 7 114 (compárese con vida cultural, artística, literaria), e incluso tema de chistes fotográficos IQ 2010 7 114. 3. Intentos de adaptar al lituano el término fotografía (con sus diversos significados). Quienes entre los lituanos conocieron la fotografía como fotógrafos, lo hicieron primero en una lengua distinta del lituano, sin términos lituanos. Y quienes solo la conocieron por las imágenes, con mayor razón. Al principio bastó un barbarismo conocido, aunque aplicado a un tipo de imagen algo distinto y, por tanto, con distinta combinabilidad semántica: abroz das: Einam a b r o z d ė l i ų (fotografías) n u s i t r a u k t (Surviliškis) LKŽ I₁ 1941, I₂ 1968, también ZnŽ I 2003, abrozas: Anas a (t) d a u š t a s kap un a b r o z e l i o LzŽ 1985, abrozas, abrazikas ZtŽ 1998. Algunos, incluso de círculos muy ilustrados, se divierten sin poder comprender cómo la oveja aturdida, llevada y abandonada por el lobo, corre tras él: <...> desde la cuarta de cubierta, de dos a b r o z d ė l i ų en formato apaisado, la autora, que posa con pretensiones de modelo NŽA 2007 8–9 430. La fotografía, al incorporarse a la lengua viva, es solo «imagen» y únicamente en formas adaptadas al lituano: patagrapija (Gervėčiai, Marijampolė) y patagrapuoti (Simnas), patigrapija (Kamajai, Palomenė) LKŽ IX 1973, patigrapija (y patigrapuotis) ZnŽ II 2004, potigrafija ZtŽ 1998 (y patigrafuoti), LzŽ 1985, o también eslava: fotigrafka, patigrafka LzŽ 1985, fatagrafavoti DvŽ I 2005. También existen fotikartka y korta 3. ZtŽ 1998. Y en un poema de Mykolas Vaitkus aparece kortelė: Yacerá sobre la mesa esta k o r t e l ė, / Desde ella mirará un rostro triste, <...> LPoez I 1969 365. Terminologija | 2011 | 18 183 La adaptación al lituano comenzó bastante temprano. Antanas Baranauskas escribía en 1876: Envíame la imagen de tu rostro, trazada con rayos de luz A. Baran R II 1970 195. En 1887 ya no escritura de luz, sino «escritura luminosa»: Te envío la imagen luminosa de tu rostro, que me has pedido con tanto cariño A. Baran R II 1970 144. Aunque en la frase siguiente aparece simplemente imagen: Me habría gustado también recibir una imagen querida de usted. En la lengua viva y en los escritos antiguos, imagen significa ya 3. «aspecto, forma» y 4. «visión» desde M. Daukša, y también 1. «representación artística en una superficie», de modo que fácilmente surgió asimismo 2. «fotografía, imagen» LKŽ IX 1973. En LKŽ este imagen se cita de distintos lugares del territorio de habla lituana: Juzis concibió imágenes (Žagarė). A[r] tenéis una imagen tomada (Miežiškiai); también Pagėgiai, Kuršėnai. Con la marca coloquial se incluyó en DŽ: imagen 2. «fotografía» DŽ 1954 y 1972, 3. «foto» DŽ 1993, mientras que foto se define en la acepción 1 como «imagen fotográfica» DŽ 1954, 1972, 1993. Se usa mucho más ampliamente el verbo fotografiar «hacer fotografías» y el sustantivo abstracto fotografiado en Mosėdis, Grūšlaukis, Šatės, Telšiai, Kretinga, Kuršėnai, Eržvilkas; Žagarė, Meškučiai, Jurbarkas, Skirsnemunė, Kiduliai, Geistarai, Krekenava, Alizava, Kirdeikiai (raro, en la acepción 2 «representar sobre papel», Tauragė; ilustrado «adornado con imágenes, ilustrado» Marijampolė), fotógrafo en Kiduliai y pintor en la acepción 1, Kuršėnai, Jurbarkas, «fotógrafo» LKŽ IX 1973. Incluso DŽ 1972 y 1993 registran fotografiar como coloquialismo para «hacer fotografías». También hay que recordar el neologismo de A. Baranauskas pintor, «pintor» LKŽ IX 1973. Por cierto, entre la palabra pintor (como también escultor, escultura y escultura) —al parecer se quería reemplazarlas por Aušra (1883 146) escultor, escultora—, aunque también más tarde aparecieron neologismos semejantes: escultura de J. Basanavičius, escultura de Vydūnas, escultor de Vydūnas y J. Basanavičius, obra escultórica en los escritos LKŽ XII 1981); el autor más probable de estos posibles términos sería Jonas Jablonskis, pues ciertamente son suyos pintura en la acepción 2, «obra pictórica, cuadro» (en la acepción 1, «escritura pictórica, pictográfica»), obra pictórica y quizá también pintura («pintura») (pictografía, de Antanas Lelis) LKŽ XVII 1996. Imagen ya aparece con la acepción 5, «representación artística», en el antiguo diccionario de K. Sirvydas (~1620) LKŽ XVII 1996: obraz / imago, simulachrum, statua. wayżdas / abrazas; desde los escritos antiguos también significa «estatua»; SNŽŽ 1907: imagen, efigie, dibujo (r.), incluso DŽ 1954 y 1972 todavía registra escultura, véase escultura. Pero escribir en la acepción 12 significa «pintar, ornamentar», aunque de hecho también significa «pintar» (un pincel para pintar rosas), «dibujar una imagen»; sin embargo, pintor, usado incluso por J. Balčikonis o incluido en LRKŽ V 1968, recuerda más bien al ruso писать картину. Quizá no sin razón J. Jablonskis recurrió también a artista LKŽ XVII 1996. 184 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII El fotograbado de A. Baranauskas sería una traducción literalmente exacta, pero de motivación poco clara, directamente del gr. photographia (o del fr. photographie), pero imagen fotográfica también recuerda al al. Lichtbild. En realidad, la denominación se motiva no por la luz, sino por iluminar, ilumina, iluminó 5. fot. «actuar con luz al tomar una fotografía, exponer» LKŽ XV 1991, pero de ningún modo puede motivarse por la semántica de las palabras escribir o escrito. Solo para explicar la fotografía digital hace falta la palabra escribir: Si la imagen se registra por medios electrónicos mediante una matriz de elementos sensibles a la luz con acoplamiento de carga, la fotografía se denomina digital. La fotografía se basa en el registro de la distribución de la radiación (...) o de su amplitud y fase (...) VLE VI 2004. La grabación de imágenes en un soporte no es fotográfica, sino magnética (y de sonido): grabar 3. «fijar un sonido o una imagen en un disco o una cinta magnéticos» DŽ 1993 (grabó un magnetófono DŽ 1972 es impreciso), grabar y grabación: grabación de sonido, grabación de vídeo EncKompŽ 2005. Puede que no esté claro si los dispositivos de grabación de vídeo o sonido Vd 2011 20 46 utilizados por los tribunales son tanto fotográficos como magnéticos. El šviesraštis de A. Baranauskas, con el significado 2, «fotografía, imagen», se intentó usar mucho después, ya sin necesidad, también con el significado 1, «fotografía (método de obtención de imágenes)», RLŽ 1933 (aún no aparece en RLŽ 1924) y LRŽ 1933 (también šviesoraštis); en textos escritos, también con el significado 3, «copia calcada», LKŽ XV 1991. La copia calcada carece por completo de motivación: nuorašas significa solo una copia hecha a mano, mientras que la técnica de reproducción es kopija. Así, este šviesraštis 3, sin ningún *светопись, о из световая копия, светокопия, se convirtió en el término de tres acepciones šviesoraštis: 1. LTE XI 1983; de otro modo, ↑ diakopijavimas, que además es diazotopinis [basado en sales de diazonio] šviesoraštis (kontaktinis arba projektinis) LTE III 1978; светокопировальный аппарат – šviesoraščio aparatas, светочувствительная бумага – šviesoraščio popierius 2. светокопия – šviesoraštis PolŽ 1959; 3. «<...> aparato» LKŽ XV 1991. TechEnc ha prescindido de šviesoraščio y ha conservado diazokopijavimas, añadiendo el nuevo sinónimo diazotipija TechEnc I 2000, aunque no está claro cómo debería llamarse tal copia (diazokopija?). El šviesoraštis, incorporado en DŽ 1972, sigue figurando tanto en DŽ 1993 como en DŽ 2000. Raro y completamente individual es el pavaizdas 4. de Vincas Pietaris: Fui varias veces al fotógrafo, preguntando por las imágenes (1897) V. Piet RR 1973 583 (más tarde empleó paveikslas: Fui entonces al fotógrafo y anoté un par de imágenes Ustiužna (1897. X. 33), ibíd. 590). Quizá guarde alguna relación con la acepción 5, «semejanza», del pavaizdo 1–5 de los textos antiguos, LKŽ IX 1973. Terminologija | 2011 | 18 185 Aún más individual es el neologismo de M. Valančius ataduosmis, «retrato», LKŽ I₁ 1941; «imagen»: Adornó las paredes con imágenes de rostros, o retratos LKŽ I₂ 1968. Atiduoti 12, «parecerse», se ilustra con una frase de Salantai de M. Valančius: Así se parece a mi Valančius LKŽ II₂ 1969. Atvaizdas LKŽ I₁ 1941 se define únicamente como «retrato, cuadro», pero aquí resulta interesante una frase de J. Jablonskis: Aquí él escribe nuestros retratos. LKŽ I₂ 1968. La acepción 1 de atvaizdas se amplió con la palabra «fotografía», pero ni otra frase de J. Jablonskis —¿Has visto su retrato?— ni la entrada de J. Šlap en LKŽ 1940, atvaizdas – portret, fotografija, obraz, confirman suficientemente el significado de «fotografía». El atvaizdininkas de J. Jablonskis, «el que hace imágenes», LKŽ I₁ 1941, ampliado más tarde en LKŽ I₂ 1968 con BŽ 405 (esto es, RLŽ 1924 нопмреписть – atvaizdininkas), no significa en absoluto «fotógrafo». DŽ 1954 y 1972 (ni las ediciones posteriores) no atribuyen a atvaizdui el significado de «fotografía». A partir del significado 14 del verbo prefijado atmušti en el habla viva y en los textos, «hacer rebotar, rechazar hacia atrás (rayos, luz)» // «hacer que se refleje», LKŽ VIII 1970, se formó el raro atmuša 1, «reflejo (en el agua)» (diccionario de A. Juška; M. Pečkauskaitė-Satrijos Ragana), LKŽ I₁ 1940, I₂ 1968; y, a partir del significado 13 de atmušti, indudablemente posterior pero presentado antes, «fotografiar»: Llevó al Klubas al fotógrafo y lo fotografió <...> (V. Kudirka). La fotografía está bien hecha (Utena). Habrá que fotografiarse alguna vez, porque necesitaré fotografiarme para los documentos (Daugėliškis), LKŽ VIII 1970 (también Alovė, Dieveniškės); también es relativamente raro atmuša 2, «imagen»: Su imagen es hermosa, adistar (justo, exactamente) él y él atsimušęs (diccionario de A. Juška); atmušas 3, «cuadro, fotografía»: Mi hermano envió una fotografía desde América (Simnas) (2, «impresión»: отпечаток – spūšnis, atspūdis, atmušas RLŽ 1924; 3, «copia obtenida escribiendo sobre papel carbón», en textos), LKŽ I₁ 1940, I₂ 1968. Son calcos del polaco odbitka (por cierto, también «calco lingüístico: traducción literal») y odbić. Pero se adaptan bastante bien a la semántica de mušti: «fotografiar» también se dice mušti: Hizo fotografías Leipalingis. Fotografían retratos en Dusetos, y está especialmente extendido numušti 24: Le salió bien fotografiarte Simnas. Para el pasaporte hay que hacerse una fotografía Liškiava (también Leipalingis, Švenčionys), LKŽ VIII 1970; numušti 10, ZnŽ II 2004. DŽ 1972 también incluía numušti 9, coloquial, «fotografiar» (mientras que atmušti solo tenía la acepción 3, «reflejar», en DŽ 1972, 1993, 2000). Paveiksluoti tiene un significado mucho más amplio que paveikslas, (at)mušti, cuyo alcance supera al de atmuša(s), relativamente limitado; el más extendido es numušti. Nuoėmos o nuojamos en absoluto 186 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII nėra, tik imti fotografiją „fotografuoti, traukti“ (Salamiestis) LKŽ IV 1957, nuimti I. 4. „padaryti planą, nuotrauką ir kt.“ // refl.: Dukryte, nueik į miestą ir nusiimk (nusitrauk, nusifotografuok) (Žagarė; dar Kuktiškės, Vyžuonos) LKŽ IV 1957 (o „padaryti planą“ Raudonė, taip pat imti I. 5. „žymėti; daryti“: Matin ykas planą jema Salamiestis). Nusiimti paveikslą, imstyti paveikslus (prie paveikslo 2. LKŽ IX 1973) čia nepateikti. Pridurtinas nuimdinėti „fotografuoti“ DrskŽ 1988. Gana senas r e i k š m ė s s k o – l i n y s: Fotografiją būčiau seniai pris(i)untęs, bet neturiu – negaliu išvažiuoti nuim tų (1898) V. Kudir R II 1990 846. LKŽ IV 1957 nežymi imti šių verstinių reikšmių, o vertalas prasprūsta: [vaizduotė] nuima tų objektų portretus A. Mick LBP 1975 320. Aloyzas Vidugiris pažymėjo: nuimti 5. (vrt.) „nufotografuoti LžŽ 1985, bet ZtŽ 1998 – ne. Tikėtiniausi šių vertalų šaltiniai – lenk. zdjęcie ir zdjąć, zdejmować (veikiausiai – iš vok. Aufnahme ir aufnehmen), plg. ir rus. снимок ir снять, снимать. Deja, fotografiją imti įdėta į DŽ 1954, 1972, nors nuimti tokios reikšmės nei DŽ 1972, nei DŽ 1993 nėra. 4. Nuotrauka. Nuo gana anksti atsiradusio ir ikšiol nemažai paplitusio paveikslo1nuotrauka 1. „fotografijos paveikslas“ visai nedaug vėlesnė – iš Aušros 1885 277. LKŽ VIII 1970 jj, kaip homonimas, visai pagrįstai atskirta nuo kitų veiksmažodžio nutraukti reikšmių (ir net nutrūkti2 – nuotrauka 2.) vedinių. DŽ šito nedaro – nuotrauka 1. „fotografijos paveikslas“ DŽ 1954, 1972, 1993, 2000. Nuotrauka ir (nu)traukti (jau iš Tėvynės sargo 1899 7–8) – neabejotini v e r t i n i a i iš vok. Abzug ir abziehen. Ernestas Fraenkelis, žodžio traukti etimologijoje pateikdamas jo vedinius, nuotraukos (jokios!) nemini (Fraenkel 1955–1965), Wojciechas Smoczyńskis žodžio traukyti straipsnyje nuotrauką pateikia ne tik 1. „wyrwa; przerwa“, bet net 2. „zdjęcie, fotografia“ (Smoczyński) 2007. Šiokių tokių lietuviškų semantinių sąsajų gal ir galima įžvelgti – traukti 7. // „keisti daikto padėtį kitų daiktų atžvilgiu (artinti arba tolinti)“: Trauk tolyn nuo kelio trobą (Rokiškio r. Panemunis), 43. // „kreipti į save“: Matyt, traukia ugnį perkūnsargis (Seinai), gal labiau 36. „būti panašiam (į ką)“: Graži, laiba, aukšta – ant tėvą traukus (Miežiškiai), frazeologizmas kaip iš (vienos) akies trauktas – apie labai panašų į ką LKŽ XVI 1995. Dabar ši naujoji traukti semantika labai paplitusi ir įvairi: traukti 50. „fotografuoti, paveiksluoti“: Ėjo visi in pasus trauktis, <...> (Daugai), net ištraukti 28. „nutraukti, nufotografuoti“: Muno kumelė kaip ant fotografijos ištraukt(a) – toki puiki (Šatės), Terminologija | 2011 | 18 187 interrumpir 34. «hacer una imagen, fotografiar» (en la mayoría de los dialectos aukštaitianos y en parte de los žemaitianos): Ese padre... mandó hacer una imagen de su (hija) retrato (Bartninkai). Me hice un retrato (Taujėnai). <...> nos hicimos fotografías (Salamiestis) LKŽ XVI 1995. DŽ 1954 traer 18. «hacer una fotografía, fotografiar»: Hacer, sacar una bonita imagen, una fotografía, DŽ 1972 – él sabe hacer fotos, pero también sacar 7. «fotografiar»: Sacar una bonita imagen. Hay que hacerse una foto para el pasaporte. DŽ 1993 y 2000 no aportan nada nuevo. trauktuvas de Antanas Vireliūnas 19. (!) «cámara fotográfica» LKŽ XVI 1995 y vaizdotrauka «fotografía» LKŽ XVII 1996 no llegaron a imponerse ni siquiera como equivalentes lituanos. La fotografía, aunque en fotografijoje no es sistemática, pero hace tiempo que se ha librado del significado de «taller» o «empresa», lo que la protege también de la ambigüedad residual no deseada. Últimamente se está retrocediendo: la fotografía se sustituye a menudo por fotografija: conjunto de fotografías NŽA 2005 5 199, cantidad y calidad de fotografías IQ 2010 7 108. Se imita irreflexivamente el inglés: Kęstutis Stoškus. Vilnius. Senamiesčio fotografijos. – Photographs of the Old Town (2004). Es fácil observar que el inglés precisamente no las identifica: fotografija (y fotografavimas) – photography, mientras que nuotrauka – photograph. Otras lenguas distinguen de forma parecida al lituano: en alemán, Photographie y Aufnahme, Lichtbild (y diapositiva), Abzug (en poligrafía); en polaco, fotografia y zdjęcie; en ruso, фотография y снимок. A veces se formula de manera muy torpe: Fotografía de la galería de fotografía de Gdansk NŽA 2007 8–9 375. Por supuesto, la fotografía sigue usándose, incluso por autores muy prestigiosos, por ejemplo: «Otras fotografías no merecen formar parte de la colección», afirma el maestro (S. Žvirgždas) Vd 2011 5 53. Muy a menudo la fotografía se usa junto a fotografías y series de fotografías NŽA 2006 3 73, una foto de Tomo Vyšniauskas y una fotografía de Tomo Vyšniauskas NŽA 2005 10 484 y 485. También aparecen mezclados en una misma frase: En lugar de una foto del cardiólogo V. S. se publicó una fotografía del anestesiólogo V. J. Vd 2006 12 11. Es una estilización innecesaria, bastante escolar y directa. También se encuentran usos totalmente desafortunados: aparecen en fotos y fotografías NŽA 2009 7 267 (Nerijus Šepetys). Sin embargo, también hay quienes perciben bien la necesidad de usar «foto»: En la abundante fotografía documental, las más expresivas son las fotos de N y NN <...> fotos KB 2007 7 36. <...> hoy, al parecer, los fotógrafos no se atreven en sus fotos a desarrollar temas «grandes» IQ 2011 4 110. Traukti claramente queda por debajo del internacional fotografuoti, pero a veces también es necesario, por ejemplo: el fotógrafo no dejaba de fotografiar a los miembros de su tribu NŽA 2007 10 504. Su uso más frecuente reforzaría también la posición de la foto. 188 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII CONCLUSIONES Foto-, fotografía y foto son como una pirámide. Su parte inferior consta de dos secciones paralelas. La primera, formada por abreviaciones de significado fotográfico con el componente foto-, contiene formas abreviadas, más numerosas y frecuentes que las variantes completas (largas), que revelan la diversidad multidimensional de la fotografía: fotosensibilidad y diversas técnicas fotográficas y materiales fotográficos, la actividad fotográfica y sus resultados, las áreas y tipos de fotografía (y fotografía y fotograma, que, por cierto, son términos ambiguos), géneros y diversos términos, pre-términos y ocasionalismos. El uso favorece las variantes cortas en la competencia entre las formas largas y cortas (aparato fotográfico y cámara fotográfica), aunque no de manera del todo uniforme ni generalizada (la dualidad de los equivalentes en otras lenguas es similar). Las variantes largas, aunque rara vez necesarias, se mantienen más en la terminología técnica, menos en la fotografía, especialmente en sus ámbitos no técnicos y en todo el uso cuasiterminológico. En terminografía convendría incluir ambas variantes, dando preferencia por lo general a las cortas. Algunas (documentación fotográfica, fotoperiodismo, arte fotográfico) ni siquiera habrán tenido formas largas; otras (fotografía, fototipia, fototeca) ni siquiera podrían haberlas tenido. La segunda sección comprende términos de diversas ciencias cuyo componente foto- no es una abreviación de fotografía, sino que significa «luz» (fotosfera, fotosíntesis, fotobiología, fotoquímica). La diferencia semántica entre los términos de estas secciones es casi siempre clara; incluso la ambigüedad de algunos resulta comprensible y, en ocasiones, se diferencian claramente (sensibilidad a la luz y fotosensibilidad, tecnología de la luz y técnica fotográfica). Los significados de fotoelectricidad, fotoelectrónica y fotoquímica también son bastante evidentes, pero las abreviaciones que significan «fotoeléctrico», «fotoelectrónico» y «fotoquímico», cuyo elemento principal no es obviamente la palabra fotoelectricidad, fotoelectrónica o fotoquímica (fotocélula, efecto fotoeléctrico, fotomultiplicador, fotorrelé; fotoemisión; fotoniebla), se vuelven ambiguas (incluso para los especialistas: ¿fotoeléctrico o fotoelectrónico?). Son comprensibles «elemento y efecto fotoeléctricos», «dispositivos fotoelectrónicos (multiplicador, diodo, relé)», «emisión de fotoelectrones» y «smog fotoquímico». La palabra invariable foto, forma truncada, no se recomienda ni debe recomendarse. La parte superior de la pirámide es la fotografía en sus dos acepciones, aunque ya no significa «taller» o «empresa» (eso es fotoateljė), sigue siendo al menos parcialmente ambigua; además, la acepción 2 de fotografía es sinónima también de (foto). A las acepciones 1–2 de fotografía se añaden dos términos afines: fotografía y fotograma (ambos ambiguos). Dado que también existe un tipo distinto de fotografía, así como imágenes de cámara (fotogramétricas), es decir, gravimétricas, topográficas, geológicas, etc., la foto no es una fotografía, pues se originó a partir de la imagen ocular. El significado de estas fotos es doble: y Terminologija | 2011 | 18 189 «hacer» (en ruso, съёмка, no снимок) y «resultado», aunque a veces se distinguen: medición de ingeniería e imagen de ingeniería. En el uso interdisciplinario, el término sistemático preciso sería imagen fotográfica, no fotonuotrauka (toponuotrauka todavía es bastante infrecuente, mientras que imagen del terreno ya es rara), y mucho menos foto, que es suficiente para las obras de fotografía (no las de técnica) y para el habla común. La fotografía forense (¿quizá también foto forense?) es «la constatación de hechos mediante texto con fotografías o material filmado». La semántica de fotografía sigue cambiando y ampliándose: ahora abarca también «actividad basada en la técnica fotográfica; fotografías, su diversidad de géneros, géneros», etc. La historia de la adaptación lituana de fotografía es larga y extensa: fotografija, acepción 1, es un calco de A. Baranauskas: šviesraštis; en la acepción 2 se usaron paveikslas šviesraštis, paveikslas, atvaizdas; V. Pietaris propuso pavaizdas; M. Valančius acuñó ataduosmis; también son raros atmuša(s); fotografuoti: paveiksluoti, mušti, imti. La parte superior de la pirámide la constituyen los términos consolidados foto y (nu)traukti. La foto protege a fotografija de la ambigüedad no deseada. La imitación del inglés photograph carece por completo de reflexión, pues precisamente en inglés no existe tal ambigüedad: fotografija (y fotografavimas) significa photography. Aunque traukti sea inferior al internacional fotografuoti, traukti es necesario y fortalece la posición de la foto. En el uso formal —enciclopédico y jurídico—, la foto está firmemente establecida. No se puede permitir que la escuela lituana de fotografía carezca de una foto lituana. ŠALTINIAI AETŽ 2010 – Aiškinamasis elektrotechnikos terminų žodynas. Vyriaus. red. S. Žebrauskas, Kaunas. Atg – Atgimimas (savaitraštis). A. Baran R II 1970 – Baranauskas A. Raštai 2, Vilnius. J. Basan MGKr 1997 – Basanavičius J. Mano gyvenimo kronika ir nervų ligos istorija. 1851–1922 m., Vilnius. Bt – Buitis (žurnalas). ChŽ 1997 – Chemijos terminų aiškinamasis žodynas. Ats. red. Z. Mačionis, Vilnius. ChŽ 2003 – Chemijos terminų aiškinamasis žodynas. Ats. red. Z. Mačionis, Vilnius. A. Čech JV 1961 – Čechovas A. Juodasis vienuolis. Vertė E. Viskanta, Vilnius. DrskŽ 1988 – Naktinienė G., Paulauskienė A., Vitkauskas V. Druskininkų tarmės žodynas, Vilnius. DvŽ I 2005 – Dieveniškių šnektos žodynas 1. Moksl. red. D. Mikulėnienė, K. Morkūnas, Vilnius. DŽ 1954 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 1972 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 1993 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 2000 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. EncKompŽ 2005 – Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. Enciklopedinis kompiuterijos žodynas, Vilnius. FTŽ 1979 – Fizikos terminų žodynas. Red. P. Brazdžiūnas, Vilnius. FTŽ 2007 – Palenskis V., Valiukėnas V., Žalkauskas V., Žilinskas P. J. Fizikos terminų žodynas, Vilnius. GKr – Gimtasis kraštas (savaitraštis). A. Gric VN 1969 – Gricius A. Vyrai, nesijuokit!, Vilnius 190 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII IQ – IQ (žurnalas). JG – Jaunimo gretos (žurnalas). V. Juod BB 1971 – Juodakis V. Balys Burčas, Vilnius. KB – Kultūros barai (žurnalas). K ir GdŽ 2000 – Kartografijos ir geodezijos terminų aiškinamasis žodynas. Iš angl. k. vertė, lietuviškus terminus rinko ir naujus sudarė V. Vainauskas, Vilnius. KmT – Komjaunimo tiesa (laikraštis). KnT – Kauno tiesa (laikraštis). V. Kudir R I 1989 – Kudirka V. Raštai 1, Vilnius. V. Kudir R II 1990 – Kudirka V. Raštai 2, Vilnius. KV – Kalba Vilnius (savaitraštis). LA – Lietuvos aidas (laikraštis). L ir M – Literatūra ir menas (savaitraštis). LKŽ I₁ 1941 – Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius. LKŽ I₂ 1968 – Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius. LKŽ IV 1957 – Lietuvių kalbos žodynas 4, Vilnius. LKŽ VIII 1970 – Lietuvių kalbos žodynas 8, Vilnius. LKŽ IX 1973 – Lietuvių kalbos žodynas 9, Vilnius. LKŽ XII 1981 – Lietuvių kalbos žodynas 12, Vilnius. LKŽ XV 1981 – Lietuvių kalbos žodynas 15, Vilnius. LKŽ XVI 1995 – Lietuvių kalbos žodynas 16, Vilnius. LKŽ XVII 1996 – Lietuvių kalbos žodynas 17, Vilnius. LPoez I 1969 – Lietuvių poezija 1. Sudarė V. Vanagas, Vilnius. LRKŽ 1971 – Lyberis A. Lietuvių–rusų kalbų žodynas, Vilnius. LRKŽ 1988 – Lyberis A. Lietuvių–rusų kalbų žodynas, Vilnius. LRKŽ V 1968 – Lietuvių rašomosios kalbos žodynas 5. Sudarė A. Senn’as, A. Salys, Heidelberg. LRŽ 1933 – Sereiskis B. Lietuviškai-rusiškas žodynas, Kaunas. LTE III 1978 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 3, Vilnius. LTE V 1983 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 5, Vilnius. LžŽ 1985 – Petrauskas J., Vidugiris A. Lazūnų tarmės žodynas, Vilnius. LŽ – Lietuvos žinios (laikraštis). M – Moksleivis (žurnalas). MetrŽ 2006 – Valiukėnas V., Žilinskas P. J. Penkiakalbis aiškinamasis metrologijos terminų žodynas, Vilnius. MG – Mūsų gamta (žurnalas). A. Mick LBP – Mickevičius A. Lyrika. Baladės. Poemos, 1975. M ir G – Mokslas ir gyvenimas (žurnalas). M ir T – Mokslas ir technika (žurnalas). MkslL – Mokslo Lietuva (laikraštis). N – Nemunas (žurnalas). NKn – Naujos knygos (žurnalas). NŽA – Naujasis židinys–Aidai (žurnalas). P – Pagrანდukas (TMtr priedas). V. Piet RR 1973 – Pietaris V. Rinktiniai raštai, Vilnius. PolŽ 1959 – Rusų–lietuvių kalbų politechninis žodynas. Red. kol. p-kas A. Novodvorskis, Vilnius. Prg – Pergalė (žurnalas). RETŽ 2000 – Radioelektronikos terminų žodynas. Vyr. red. V. Palenskis, Vilnius. RLKŽ II 1983 – Rusų–lietuvių kalbų žodynas 2. Sudarė Ch. Lemchenas, Vilnius. RLKŽ IV 1985 – Rusų–lietuvių kalbų žodynas 4. Sudarė J. Kardelytė, Ch. Lemchenas, J. Macaitis, A. Mankevičienė, Vilnius. RLŽ 1924 – Baronas J. Rusiškai lietuviškas žodynas, Kaunas. RLŽ 1933 – Baronas J. Rusų lietuvių žodynas, Kaunas. Sav su TV – Savaitė (su TV) (žurnalas). J. Smul LKn 1962 – Smulis J. Led inė knyga, Vilnius. SNŽŽ 1907 – Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis. Sudarė J. Šlapelis, Tilžė. Terminologija | 2011 | 18 191 Sp – Sportas (laikraštis). Spr – Sparnai (žurnalas). StA – Studijų aidai (KTU laikraštis). Šl – Šluota (žurnalas). J. Šlap LKŽ 1940 – Šlapelis J. Kirčiuotas lenkiškas lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. Šv – Švyturys (žurnalas). T – Tiesa (laikraštis). TechEnc I 2000 – Technikos enciklopedija 1, Vilnius. TechEnc II 2003 – Technikos enciklopedija 2, Vilnius. TechEnc III 2006 – Technikos enciklopedija 3, Vilnius. TechEnc IV 2010 – Technikos enciklopedija 4, Vilnius. TLE III 1987 – Tarybų Lietuvos enciklopedija 3, Vilnius. TMkt – Tarybinis mokytojas (laikraštis). TMtr – Tarybinė moteris (žurnalas). TŽŽ 1936 – Tarptautinių žodžių žodynas, Kaunas. TŽŽ 1951 – Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. TŽŽ 1969 – Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. TŽŽ 1985 – Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. TŽŽ 2001 – Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. V. Urb B ir M 1974 – Urbanas V. Biblioteka ir mikroknyga, Vilnius. Vd – Veidas (žurnalas). VLE VI 2004 – Visuotinė lietuvių enciklopedija 6, Vilnius. VLE XIII 2008 – Visuotinė lietuvių enciklopedija 13, Vilnius. VN – Vakarinės naujienos (laikraštis). ZnŽ I 2003 – Zanavykų šnektos žodynas 1. Vyriaus. red. A. Pupkis, Vilnius. ZnŽ II 2004 – Zanavykų šnektos žodynas 2. Vyriaus. red. V. Sakalauskienė, Vilnius. ŽtŽ 1998 – Vidugiris A. Zietelos šnektos žodynas, Vilnius. ŽŽ – Žurnalistų žinios (laikraštis). СИС 2005 – Булъко А. Н. Современный словарь иностранных слов, Москва. LITERATŪRA Drotvinas V. 1963: Kai kurių žodžių rašymas drauge ir skyrium. – Kalbos kultūra 4, 49–50. Fraenkel E. 1955–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg. KP4L1 2005: Kalbos patarimai 4. Leksika: Skolinių vartojimas (svetimybės, tarptautiniai žodžiai) (L 1). Autorė ir sudarytoja D. Mikulėnienė, Vilnius. Smoczyński W. 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego, Vilnius. TT 1992: Terminologijos taisymai. Parengė K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Vilnius. Gauta 2011-12-21 Jonas Klimavičius Erfurto g. 56-14 04107 Vilnius, Lietuva 192 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII