Gyvenamojo namo ir pagrindinių jo dalių rūšiniai liaudies terminai

142 R. Stunžinas | Budynek mieszkalny i jego główne części | rūšiniailiaudiesterminai Ludowe terminy rodzajowe budynku mieszkalnego i jego głównych części RoBERTAS STUNŽINAS Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: ludowe rodzajowe terminy budowlane, budynek mieszkalny, terminy litewskie, zapożyczenia, hybrydy Jednym z głównych wymogów stawianych terminom naukowym — systemowość — wiąże się z wymogami logiki. Przy tworzeniu terminów bardzo ważne jest rozumienie logicznych relacji między pojęciami; pojęcia i nazywające je terminy powinny tworzyć spójny system oparty na relacjach hierarchicznych (hiperonimicznych–hiponimicznych (rodzaj–gatunek), partonimicznych, ekwonimicznych i niehierarchicznych. Podstawą tworzenia systemu terminów naukowych są klasyfikacje odzwierciedlające rozwój pojęć i ich wzajemne relacje (Jakaitienė 2010: 186). Rozkład pojęć według określonych relacji jest charakterystyczny nie tylko dla terminologii naukowej. W terminologii ludowej, która jest źródłem terminologii naukowej, pojęcia specjalistyczne dzieli się i klasyfikuje1 według różnorodnych związków2. W niniejszym artykule analizuje się, jak relacje rodzajowe i gatunkowe pojęć ujawniają się w terminologii oznaczającej dom mieszkalny i jego główne części. W ten sposób kontynuowany jest cykl artykułów autora poświęconych analizie ludowej terminologii budowlanej. Celem niniejszego artykułu jest analiza terminów gatunkowych domu mieszkalnego i jego głównych części według oznaczanych pojęć, pochodzenia oraz wzajemnych relacji. Łącznie w artykule analizuje się 248 różnych rodzajowych i gatunkowych ludowych terminów budowlanych3 z Lietuvių kalbos žodynas (elektro1 Należy zwrócić uwagę, że klasyfikacja pojęć terminologii ludowej jest umowna. W języku potocznym (częściowo także w terminologii ludowej) ujawnia się kategoryzacja świata – człowiek, poznając świat i działając w nim, porządkuje go według własnego rozumu: łączy przedmioty i zjawiska w grupy, ustala między nimi określone związki. Naukowe grupowanie zjawisk świata opiera się na klasyfikacji, która polega na grupowaniu zjawisk według określonych, zdefiniowanych cech (szerzej zob. Gudavičius 2009: 49). Ponieważ terminologia ludowa jest uważana za źródło terminologii naukowej, uporządkowanie pojęć specjalistycznych można uznać za pewną klasyfikację. 2 Rozmieszczenie terminów ludowych według relacji rodzajowych i gatunkowych pojęć zostało omówione w rozprawie doktorskiej autora Terminy ludowe budownictwa (Wilno, 2011). 3 W badanych źródłach można znaleźć niemało wariantów terminów, które w niniejszym artykule nie są uznawane za odrębne terminy (szerzej o pojęciu wariantu zob. Stunžinas 2008: 111–112). 143Terminologija | 2011 | 18 ninio wydania), Atlasu języka litewskiego (t. I), Słownika gwary druskienickiej, Słownika gwary kłoteńskiej, Słownika gwary kazlūrūdzskiej (t. I), Słownika gwar kupiszkėńskiej i zanawyskiej (t. žodyno (I t.), Lazūnųtarmėsžodyno, Šiaurėsrytųdūnininkųšnektųžodyno I–III). Podstawą rozróżnienia terminów gatunkowych i rodzajowych jest ich miejsce w hierarchii pojęć (Гринев 1993: 66). Terminy gatunkowe wraz z rodzajowymi tworzą opozycje prywatywne4 i względem nich są hiponimami. Między terminami rodzajowymi i gatunkowymi zachodzą relacje hiponimiczne i hiperonimiczne. W artykule terminy gatunkowe są analizowane z uwzględnieniem hierarchii pojęć terminologii ludowej budownictwa. Terminy wyrażające najważniejsze cechy rodzajowe uznaje się za rodzajowe, a terminy wskazujące najważniejsze i poboczne cechy rodzajowe – za gatunkowe (Татаринов 2006: 81). Przy rozróżnianiu terminów rodzajowych i gatunkowych bierze się przede wszystkim pod uwagę objaśnienia terminów w źródłach5, a także uwzględnia się logiczne powiązania nazywanych pojęć. W artykule analizowane są tylko te terminy gatunkowe, których hiperonimy, tj. terminy rodzajowe, udało się znaleźć w badanych źródłach. Główne pojęcie badanej mikrosystemy – dom mieszkalny – w ludowej terminologii budowlanej nazywane jest dwudziestoma siedmioma synonimicznymi terminami różnego pochodzenia6 – piętnastoma litewskimi, pięcioma słowiańskimi, pięcioma germańskimi i dwoma hybrydowymi, np.: butas „dom mieszkalny, chata, izba” LKŽe, LKA I 34, gyvenamoji „dom mieszkalny” LKA I 34, namas „budynek mieszkalny” LKŽe, LKA I 34, pirkia „zamieszkany (zazw. chłopski) dom, chata, izba” LKŽe, DrskŽ 265, LKA I 34, troba „dom mieszkalny, izba” LKŽe, DrskŽ 419, LKA I 34, gryčia (białorus. грыднiца) „izba, chata” LKA I 34, LKŽe, KpŽ I 733, rūmas (niem. Sabaliauskas 1990: 265) „dom mieszkalny” LKŽe, ˣ7bakūžė (niem. dial. backhus) „izba” LKŽe, ZanavŽ1 100, ˣstuba (niem. dial. stuba) „zamieszkany (zazw. chłopski) dom, izba, chata” LKŽe, ZanavŽ3 198, ˣšeimynstubė (hybryd., niem. dial. stuba LKŽe) „mieszkalny 4 Opozycja prywatywna jest takim dwuczłonowym stosunkiem, którego jeden człon charakteryzuje obecność określonej cechy, a drugi – brak tej cechy (Jakaitienė 1988: 77). 5 W niektórych przypadkach trudno dokładnie ustalić wszystkie cechy dystynktywne nazywanych pojęć. Dlatego przede wszystkim bierze się pod uwagę objaśnienia znaczeń podane w słownikach oraz ogólne i dystynktywne cechy rzeczy opisane w tych słownikach. 6 Wszystkie terminy rodzajowe oznaczające dom mieszkalny i jego przybudówkę zostały wymienione w artykule Synonimia ludowej terminologii domu mieszkalnego i jego głównych części (Stunžinas 2010: 130–142). 7 W artykule oparto się na kwalifikatorach Słownika języka litewskiego – krzyżykiem oznaczane są wyrazy obce. 144 R. Stunžinas | Dom mieszkalny i dom jego głównych części” LKA I 34. | rūšiniailiaudiesterminai Różnorodność nazw domu można wyjaśnić rozwojem pojęcia i różnicami regionalnymi8. Relacje hiponimiczne łączą terminy rodzajowe, rejestrujące różne cechy domu mieszkalnego. Większość terminów rodzajowych oznacza cechy dystynktywne wartości i jakości. Zły, stary dom określa dwadzieścia jeden terminów różnego pochodzenia – osiem litewskich, sześć słowiańskich, jeden łotewski, jeden germański i pięć hybrydowych, np.: numpalaikiai „lichy dom” DūnŽ 224, pirtis „zły, lichy dom mieszkalny, chałupa” LKŽe, trobapalaikė „zła, licha izba” DūnŽ 406, LKŽe, trobesikė „zła, licha chałupka” ZanavŽ3 481, tróbukas „lichy dom, chata, izba” LKŽe, ZanavŽ3 481, balaganas (ros. балаган Frenkelis 1962: 31) „zły dom, izba” KpŽ 138, gryčia (brus. грыднiца) „zły dom mieszkalny” LKA I 34, ˣkamurka (l. komórka, ros. кaмopкa) „zła chałupka” LKŽe, ˣkaniūkšlė (brus. кaнюшнaя) „zła izba” LKŽe, ˣmakūza (por. niem. dial. backhus) „zła chałupka” LKŽe, gryčpalaikė (hybryd., brus. грыднiца LKA I 34) „zła, zniszczona gryčia” KpŽ 735, ˣkiaurinyčia (hybryd.) „zła chałupka” ZanavŽ1 673, pašiūrė (hybryd., Sabaliauskas 1990: 265) „lichа chałupka” LKŽe, DrskŽ 250, ˣstubelka (hybryd., niem. dial. stuba) „zła stuba, chata, szałas” LKŽe. Niektóre terminy rodzajowe, oprócz wartości i jakości, wskazują także dodatkowe cechy – czasowe i konstrukcyjne: laužas „stara, przekrzywiona izba, rudera” LKŽe, laužynas „przekrzywione, stare lub opuszczone izby” LzŽ 141, lūšna „lichа, rozpadająca się chałupka” KzRŽ I 468, ˣkalupka (l. chałupa) „chałupka, rudera” LKŽe, ˣkūtė (niem. Kote Sabaliauskas 1970: 38) „stara, zła chałupka; chatek” LKŽe, ˣbakūžė (niem. dial. backhus) „stara, zła chata, rudera” LKŽe, grytelė (hybryd., brus. грыднiца LKA I 34) „mała, licha gryčia, gryčelė, chatka” KpŽ 745. Wszystkie terminy oznaczające zły dom mają zbliżone znaczenie i należy je uznać za synonimy. Piękny, wysokiej jakości dom określają cztery synonimiczne terminy nielitewskie – dwa slawizmy i dwa germanizmy (niektóre z tych terminów odnotowują także dodatkowe cechy – konstrukcji i wielkości): ˣkamenyčia (l. kamienica) „murowany, piękny dom” LKŽe, KltŽ 98, ˣpakajai (l. pokój LKŽe) „duży, piękny dom” ZanavŽ2 311, rūmas (niem. Sabaliauskas 1990: 265) „piękny dom” LKA I 34, ˣstubos (niem. dial. stuba LKŽe) „duży, piękny dom mieszkalny” ZanavŽ3 199. 8 W niniejszym artykule terminy nie są analizowane według regionów użycia. Terminologię ludową można badać jako całość terminów ludowych, charakteryzującą się wieloznacznością i synonimią. Terminy ludowe można analizować także według dialektu, jako określony system terminów (szerzej zob. Клепикова 1974: 31). Analiza rozpowszechnienia terminów jest celem dalszych badań. 145Terminologija | 2011 | 18 Nieco mniej jest terminów gatunkowych oznaczających grupę terminów związanych z domem mieszkalnym. Dom konstrukcijos požymius. Pagal statomąją medžiagą skirtinos dvi rūšinių gliniany określa pięć synonimicznych terminów – cztery litewskie i jeden słowiański: krėstinė „gliniana chałupka ulepiona z gliny” LKŽe, lipinė „chałupka zlepiona z czegoś” LKŽe, molinalė „lichа chałupka ulepiona z gliny, glinianka” LKŽe, plūktinis „budynek ubity z gliny” LKŽe, ˣlepenka (l. lepianka) „domek ulepiony z gliny” LKŽe. Dom murowany określają dwa slawizmy i dwa hybrydy: mūras (l. mur, niem. dial. mûr) „budynek murowany” LKŽe, DrskŽ 217, KzRŽ I 523, LzŽ 169, ZanavŽ2 221, ˣkaminyčia (l. kamienica) „murowany, ogólnie piękny dom” LKŽe, DrskŽ 135, mūrinė (hyb., l. mur, niem. dial. mûr) „budynek murowany” LKŽe, DrskŽ 218, ˣakmenyčia (hyb., przyrostek -yčia od słow. -(ь) nica, Ambrazas 2000: 66) „kamienne, ceglane domy“ LKŽe. Dom określany jest również według innych cech konstrukcyjnych. Dom dymny nazywany jest czterema synonimicznymi terminami litewskimi: dūminė „budynek mieszkalny bez komina“ LKŽe, pakurtrobė „dymna chata“ LKŽe, pirtikė „dymna chata“ LKŽe, rūkynė „dymna chata“ LKŽe. Ze względu na posiadane pomieszczenia dom określany jest trzema terminami – jednym litewskim, jednym germańskim i jednym hybrydowym: ilgnamis „dom o dwóch szczytach“ ZanavŽ1 541, ˣstuba (niem. dial. stuba LKŽe) „budynek mieszkalny składający się z jednego pokoju i kuchni“ LKA I 34, ˣilgastubė (hyb., niem. dial. stuba LKŽe) „chata o dwóch szczytach“ ZanavŽ1 541. Dom o dwóch ścianach nazywany jest litewskim terminem dvisienis „budynek o dwóch ścianach“ LKŽe. Kilka terminów gatunkowych utrwala cechy rozmiaru. Niewielki dom określany jest trzema synonimami – jednym litewskim, jednym słowiańskim i jednym hybrydowym: trobelė „mały budynek mieszkalny“ LKA I 34, gryčia (brus. грыднiца) „mały, lichy budynek mieszkalny“ LKA I 34, grintelė (hyb., brus. грыднiца) „mała grinčia (gryčia), izdebka, chatka, grytelė“ LKŽe. Duży dom nazywany jest dwoma synonimami – jednym litewskim i jednym słowiańskim: šlajus „duży budynek mieszkalny“ LKA I 34, ˣstadala (brus. cтaдoлa, l. stodoła < niem. dial. Stadoll, Stodoll) „duża chata“ LKŽe. Dom średniej wielkości określany jest hybrydą gryčiotė (hyb., brus. грыднiца) „średniej wielkości chałupa” KpŽ I 735. Dwa terminy rodzajowe oznaczają cechy czasowe – stary dom i nowo zbudowany dom określane są terminami litewskimi: sentrobė „stara chata” LKŽe, naujatrobė „nowo zbudowany dom” ZanavŽ2 249. 146 R. Stunžinas | Dom mieszkalny i jego główne części | rūšiniailiaudiesterminai Terminy oznaczające pomieszczenia domu mieszkalnego są związane z terminami go nazywającymi relacjami partonimicznymi. Jako terminy nadrzędne występują trzy synonimiczne terminy oznaczające którekolwiek pomieszczenia domu – dwa litewskie i jeden słowiański: patalpa „wnętrze dowolnego budynku” LKŽe, troba „pomieszczenie w budynku” LKŽe, ˣstuba (niem. dial. stuba) „pomieszczenie urządzone wewnątrz domu” LKŽe. Z tymi terminami relacjami hiponimicznymi wiążą się terminy odnotowujące różne cechy pojęcia: przeznaczenia, konstrukcji, wielkości, jakości, położenia itd. Większość tych terminów rodzajowych wskazuje wyróżniające cechy przeznaczenia. Jedenaście rodzajowych terminów synonimicznych oznacza pomieszczenie mieszkalne; pod względem pochodzenia jest to sześć terminów litewskich, dwa słowiańskie, dwa germańskie i jeden hybrydowy: buta „pokój” LKŽe, kampas „pokój” LKŽe, KzRŽ I 315, LzŽ 105, patalpa „pokój” LKŽe, pirkia „odgrodzone, urządzone w domu pomieszczenie do mieszkania dla ludzi” LKŽe, LKA I 34, troba „pokój” LKŽe, LKA I 34, DūnŽ 406, ˣkamara (pol. komora < niem. Kammer) „pokój” LKŽe, LzŽ 104, ˣstancija (pol. stancja) „pokój” LKŽe, kambarys (germań. Sabaliauskas 1990: 264) LKŽe, ruimas (niem. dial. ruim) „pokój” LKŽe, ˣstuba (niem. dial. stuba) „pokój” LKŽe, ˣšeimynstubė (hyb., niem. dial. stuba LKŽe) „pokój” ZanavŽ3 258. Pokój gościnny nazywany jest dziewięcioma synonimicznymi terminami – czterema litewskimi, czterema słowiańskimi i jednym hybrydowym: didžeinė „duży pokój” LKŽe, menė „salon, świetlica” LKŽe, pirkaitė „pokój dla gości, świetlica” LKŽe, priešinė „lepszy pokój urządzony na jednym końcu chaty, świetlica” LKŽe, DrskŽ 283, alkierius (l. alkierz) „pokój w wiejskim domu mieszkalnym, zwykle przeznaczony dla któregoś z członków rodziny albo dla gościa” LKŽe, ˣkamara (l. komora < niem. Kammer) „pokój gościnny w wiejskiej chacie” LKŽe, ˣpakajus (l. pokój) „dobrze urządzony pokój” LKŽe, KltŽ 197, LzŽ 181, ˣseklyčia (brus. cвятлiцa, l. świetlica) „pokój gościnny, salon” LKŽe, DrskŽ 361, ˣstubelė (hyb., niem. dial. stuba) „lepszy pokój, salon” LKŽe, ZanavŽ3 199. Sypialnię określa slawizm ˣkamara (l. komora < niem. Kammer) „pokój sypialny” LKŽe. Do tej grupy można również zaliczyć trzy terminy – jeden litewski i dwa słowiańskie: pirkia „wydzielone, urządzone pomieszczenie w domu przeznaczone do zamieszkania przez ludzi” LKŽe, alkierius (l. alkierz) „pokój w wiejskim domu mieszkalnym, zwykle przeznaczony dla któregoś z członków rodziny albo dla gościa” LKŽe, gryčia (brus. грыднiца LKA I 34) „gorszy koniec wiejskiej chaty” LKŽe. Cechę sypialną tych terminów można uzasadnić danymi etnografów147Terminologija | 2011 | 18 barys (Butkevičius 1958: 159–161). Jadalnia nazywana jest dwoma synonimicznymi terminami – litewskim i hybrydowym: valgykla „jadalnia” LKŽe, ˣstalavinė (hyb., l. stołowy) „jadalnia” LKŽe. הל?gnal?1234 []}цҳа? Jadalnia nazywana jest dwoma nimis: alkierius yra žemaičių, pirkia ir gryčia – aukštaičių miegamasis kamsynonimicznymi terminami – litewskim i hybrydowym: valgykla „jadalnia” LKŽe, ˣstalavinė (hyb., l. stołowy) „jadalnia” LKŽe. / przepraszam, poprzedni element został zniekształcony. only requested structured result. ** DO NOT output extra text?** Jadalnia nazywana jest dwoma synonimicznymi terminami – litewskim i hybrydowym: valgykla „jadalnia” LKŽe, ˣstalavinė (hyb., l. stołowy) „jadalnia” LKŽe. Jednym terminem litewskim i jednym słowiańskim określa się osobne pomieszczenie przeznaczone do przygotowywania posiłków: virtuvė „pomieszczenie ze specjalnym wyposażeniem (piecem, kuchenką itp.) do gotowania posiłków“ LKŽe, ˣkuknė (brus. кyxня, l. kuchnia) „kuchnia“ LKŽe. Znaleziono dwa hybrydy, określające nieogrzewane pomieszczenia: ˣlaukinyčia (hybryd., przyrostek -yčia z sl. -(ь)nica, Ambrazas 2000: 66) „zimny pokój“ LKŽe, ˣšaltinyčia (hybryd.) „zimne pomieszczenie“ LKŽe. Można tu dostrzec cechy wyróżniające konstrukcji. Cechy dotyczące wielkości pomieszczeń rejestrują dwa synonimiczne terminy gatunkowe – jeden słowiański i jeden hybrydowy: ˣkatukas (brus. кoтyx, l. kotuch) „mały pokoik“ LKŽe, ˣstubelė (hybryd., niem. dial. stuba) „mniejszy pokój“ LKŽe, ZanavŽ3 199. Hiponimami tych terminów są terminy mające dodatkowe cechy. Cechy wielkości i lokalizacji oznaczają cztery synonimiczne terminy – jeden slawizm i trzy hybrydy: ˣpečkamarė (sł., brus. пeч, l. komora < niem. Kammer) „pokoik znajdujący się w gorszym końcu chaty“ LKŽe, ˣužkakalė (hybryd., niem. Kachel) „pokoik za piecem kaflowym“ LKŽe, ˣužpečinė (hybryd., brus. пeч) „mały pokój znajdujący się za staroświeckim piecem“ LKŽe, ˣužpečkis (hybryd., brus. пeч) „pokoik znajdujący się w gorszym końcu chaty“ LKŽe. Cechy wielkości i konstrukcji wskazuje slawizm ˣkamurka (l. komórka, ros. кaмopкa) „mały ciemny pokoik“ LKŽe. Cechy wielkości i jakości oznacza slawizm ˣšpirka (l. szpyrka, szperka) „mały, lichy pokoik” LKŽe. Wielkość pomieszczeń jest związana z ich przeznaczeniem – zazwyczaj niewielkie pomieszczenia przeznacza się do przechowywania rzeczy i spania. Takie pomieszczenia w terminologii ludowej oznacza niemało terminów. Te terminy gatunkowe rejestrują cechy przeznaczenia i wielkości. W pierwszej kolejności należy wymienić siedem synonimicznych nazw pomieszczeń przeznaczonych do przechowywania – cztery litewskie, dwa słowiańskie i jedną hybrydową: langinė „nieduży pokój na drugim końcu chaty, izba przechodnia” LKŽe, pirtikė „pomieszczenie do przechowywania różnych produktów spożywczych i rzeczy, komora, izba przechodnia, maltuwė” LKŽe, priešakinė „izba przechodnia w domu chłopa, komorka” LKŽe, priešinė „pomieszczenie do przechowywania czegoś, komora” LKŽe, ˣkamara (l. komora < niem. Kammer) „pokój w chłopskiej chacie do przechowywania różnych produktów i rzeczy), kredens, magazyn” LKŽe, DrskŽ 134, KzRŽ I, ZanavŽ1 604, 148 R. Stunžinas | Dom mieszkalny i jego główne części | rūšiniailiaudiesterminai ˣšpi žarnia (l. śpiźarnia) „magazynek” LKŽe, ˣbutkamarė (hyb., l. komo ra < niem. Kammer) „komora w domu mieszkalnym” LKŽe. Termin langinė wskazuje również na cechę lokalizacji. W analizowanych źródłach udało się odnaleźć także więcej terminów oznaczających podobne pomieszczenia gospodarcze, odnotowujących dodatkowe cechy jakościowe lub lokalizacyjne. Należy wymienić siedem terminów synonimicznych – pięć litewskich, jeden słowiański i jeden hybrydowy: dūminė „gorszy pokój, spiżarnia do przechowywania żywności” LKŽe, menė „komora, spiżarnia przy sieni” LKŽe, pirkaitė „pomieszczenie na drugim końcu chaty, przeznaczone do przechowywania produktów żywnościowych i ziemniaków” LKŽe, LzŽ 195, šalinė „pokoik, komórka obok chaty, boczne pomieszczenie” LKŽe, šoninė „mały pokoik, komórka przy boku innego pokoju” LKŽe, ˣbakšė (skrót od bakūžė, Frenkelis 1962: 30) „gorszy pokój do spania lub przechowywania czegoś” LKŽe, ˣužkuknė (hybryd., brus. кyxня, l. kuchnia) „mały pokoik za kuknią, za kuchnią” LKŽe. Jeden termin słowiański odnotowuje cechy jakościowe i przeznaczenie: ˣbakava (l. bokówka Frenkelis 1962: 30) „gorszy pokój w domu do gotowania, spania lub przechowywania czegoś” LKŽe. Hiponimami wymienionych terminów są trzy hybrydy, oznaczające także cechy przeznaczenia: ˣfuterka (hybryd.) „komóreczka do spania dla parobków” KzRŽ I 200, ˣmėskamarė (hybryd., l. komora < niem. Kammer) „pomieszczenie do przechowywania mięsa” ZanavŽ2 163, ˣpienstubė (hybryd., niem. dial. stuba) „pomieszczenie do przechowywania mleka i produktów mlecznych” ZanavŽ2 385. Dość liczna grupa terminów rodzajowych nazywa sień – pomieszczenie przejściowe przy wejściu do izb mieszkalnych. Grupę tych terminów rodzajowych tworzy dwadzieścia siedem synonimów – osiemnaście litewskich, trzy słowiańskie i sześć hybrydowych: butas „sień” LKA I 39, butukas9 LKŽe, LKA I 39, namas LKŽe, nameliokas LKA I 39, namelis LKŽe, LKA I 39, pirtikė LKŽe, prieangis LKŽe, LKA I 38, prieangiukas LKA I 38, priebutis LKŽe, LKA I 39, prieduris LKŽe, priekinė LKŽe, priemenė LKŽe, KltŽ 228, ZanavŽ2 471, priemenyna LKŽe, priemnelė LKA I 38, priešinė LKŽe, priešininkis LKŽe, prieškambaris LKA I 39, prynumis LKA I 39, ˣbūda (brus. бyдa, l. buda) LKŽe, koridorius10 LKA I 39, ˣsienis (l. sień) LKŽe, LKA I 39, LzŽ 233, ˣprieseklyčė (hybryd., brus. cвятлiцa, l. świetlica LKŽe) LKA I 39, ˣpriesienis (hybryd., l. sień) LKŽe, LKA I 38, ˣpriesieniukė (hybryd., l. sień) 9 W Atlasie języka litewskiego wszystkie te terminy podano jako synonimy sieni, dlatego objaśnienia znaczeń nie są dalej powtarzane. 10 Prancūziškos kilmės koridorius(pranc. corridor Interleksis 2003) į lietuvių kalbą veikiausiai pateko per języki słowiańskie. 149Terminologija | 2011 | 18 LKŽ X 675, ˣpriestubis (hybryd., niem. dial. stuba) LKA I 39, prygonkis (hybryd., pol. ganek, niem. Gang) LKA I 39, ˣsienelis (hybryd., pol. sień) LKŽe, LKA I 39. Należałoby tu dostrzec cechy miejsca i przeznaczenia. Z wymienionymi terminami relacją hiponimiczną związany jest termin hybrydowy, odnotowujący cechy konstrukcji i przeznaczenia, kuolešinė (hybryd., por. pol. kalosz LKŽe) „nieogrzewane pomieszczenie przy sieni, w którym goście się rozbierają” ZanavŽ1 807. Osobno należy wymienić litewski termin nazywający korytarz, tarpsienis „przejście między dwiema ścianami, korytarz” LKŽe. Znaczną grupę stanowią terminy gatunkowe, określające pomieszczenia według miejsca. Pomieszczenia domu mieszkalnego znajdujące się pod dachem określa się ogółem dwudziestoma jednym synonimicznymi terminami różnego pochodzenia – czternastoma litewskimi, trzema słowiańskimi i czterema hybrydowymi: antlubė „miejsce nad sufitem” LKŽe, aukštas „miejsce nad sufitem, antlubis” LKŽe, KpŽ 99, aukštis „piętro, góra” LKŽe, DūnŽ 37, kampas „piętro” DrskŽ 135, krautė „pomieszczenia nad sufitem, piętro” LKŽe, lubos „miejsce nad sufitem, piętro” LKŽe, pakreklys „piętro, antlubis” LKŽe, papalėpė „miejsce pod dachem domu, poddasze” LKŽe, pariestinis „część domu między dachem a sufitem, poddasze, przestrzeń pod dachem” LKŽe, pastogė „miejsce pod dachem, wnętrze budynku krytego dachem” LKŽe, pastoginė „miejsce pod dachem, wnętrze budynku krytego dachem” LKŽe, pašelmenė „miejsce pod szczytem, kalenicą, pod okapem” LKŽe, užlos „piętro chaty” LKŽe, viršus „miejsce nad sufitem, antlubis, piętro” LKŽe, DūnŽ 443, ˣetažas (ros. этаж RLKŽ 2003: 909) „piętro” LzŽ 73, ˣsalka (pol. salka) „pokój pod dachem” LKŽe, DrskŽ 315, ˣviškos (białorus. вышкi) „pomieszczenie nad sufitem chaty, piętro” LKŽe, antgrytis (hybryd., białorus. грыднiца) „miejsce nad chatą, piętro” LKŽe, priegrytis (hybryd., białorus. грыднiца) „taki mały pokój na piętrze chaty” LKŽe, ˣstogstubė (hybryd., niem. dial. stuba) „pokój na poddaszu” LKŽe, viršugrytis (hybryd., białorus. грыднiца) „piętro chaty, poddasze, góra” LKŽe. Pomieszczenie pod domem określa się trzema synonimicznymi terminami – dwoma litewskimi i jednym słowiańskim: pogrindis „piwnica” LKŽe, rūsys „pomieszczenie pod domem” LKŽe, ˣsklepas (pol. sklep) „piwnica” LKŽe, DrskŽ 331, KltŽ 277, LzŽ237, ZanavŽ3 85. Z terminami oznaczającymi dom mieszkalny relacjami partonimicznymi wiążą się również terminy nazywające części domu – przybudówki i konstrukcje. Największa jest grupa terminów określających przybudówki domu mieszkalnego, którą tworzy dwadzieścia sześć terminów synonimicznych: dwanaście litewskich, cztery słowiańskie, jeden łotewski, jeden angielski i osiem hybrydowych, np. : 150 R. Stunžinas | Mieszkanie „przedsionek” domu mieszkalnego i jego | rūšiniailiaudiesterminai głównych części LKA I 39, priebutis LKA I 39, prieangis LKŽe, LKA I 39, priemenukė LKA I 40, gonkas (l. ganek, niem. Gang) LKŽe, KpŽ I 703, LzŽ 83, LKA I 39, ˣsienius (l. sień) LKŽe, LKA I 40, porūzis (łot. puōrūzis) LKA I 40, veranda (angl. hind Interleksis 2003) LKŽe, LKA I 40, ZanavŽ3 627, gonkelė (hyb., l. ganek, niem. Gang) LKA I 39, ˣpriesienis (hyb., l. sień) LKA I 40, ˣprysieniukas (hyb., l. sień) LKA I 40. Wszystkie te terminy występują jako nadrzędne; za określenia rodzajowe uznać należy pięć slawizmów i trzy hybrydy wskazujące cechy konstrukcji lub położenia przybudówki: gonkos (l. ganek, niem. Gang LKŽe) „przedsionek ze szklanymi ściankami” LKA I 39, gonkos (sł.) „zamknięty, wyposażony w okna przedsionek” LKA I 39, gonkos (sł.) „bez okien, otwarty przedsionek” LKA I 40, gonkai (sł.) „bardziej ozdobny, oszklony przedsionek” LKA I 39, ˣsienius (l. sień) „przedsionek od gorszej strony domu” LKŽe, LKA I 40, gonkelės (hyb.) „bez okien, otwarty przedsionek” LKA I 39, gonkelis (hyb.) „bez okien, otwarty przedsionek” LKA I 39, ˣprysiednis (hyb.) „ładny przedsionek z dużymi oknami” LKA I 40. W grupie nazw konstrukcji domu mieszkalnego w pierwszej kolejności wymienić należy trzy nadrzędne synonimiczne terminy określające dolną część budynku, pod względem pochodzenia: jeden litewski, jeden słowiański i jeden hybrydowy: pamatas „dolna część budowli” LKŽe, LKA I 35, fundamentas (por. kundamentas z brus. хундамент, Frenkelis 1962: 305) „fundament” LKA I 35, KzRŽ I 200, pamūra (hyb., l. mur) „fundament” LKŽe, LKA I 35. Wszystkie te terminy są używane również do oznaczenia pojęcia rodzajowego, murowanego fundamentu (LKA I 1977: 35–36). Drewnianą podłogę11 oznacza sześć terminów synonimicznych – trzy litewskie, dwa słowiańskie i jeden łotewski: asla „podłoga” LKA I 36, KpŽ 73, grindys „podłoga z desek” LKA I 37, KzRŽ 1 255, KpŽ 742, ZanavŽ1 507, paklotė „podłoga” LKA I 38, ˣpadlaga (l. podłoga, brus. пaдлoгa) „podłoga” LKŽe, LKA I 37, ZanavŽ2 302, ˣpamastas (l. pomost) „podłoga” LKŽe, LKA I 38, ˣparlagas (łot. pārlags, por. ros. пepeлoг) „podłoga” LKŽe, LKA I 38. Jako rodzajowe występują dwa synonimiczne terminy litewskie, rejestrujące cechy jakości i położenia: juodgrindės „gorsza, dolna podłoga” ZanavŽ1 576, pagrindas „gorsza, dolna podłoga, juodgrindės” LKŽe. Otwór w ścianie służący do wpuszczania światła określany jest litewskim terminem langas LKŽe, DrskŽ 184, KltŽ 136, KzRŽ I 426, LzŽ 139. Relacjami hiponimicznymi jest powiązanych 11 terminów nazywających drewnianą podłogę lub klepisko; można je uznać za hiponimy terminu oznaczającego podłogę. mais. Tiriamuose šaltiniuose nepavyko aptikti bendro grindinio pavadinimo, todėl apie šių terminų rūšį