„Keleivio“ straipsnių apie sveikatą terminai

9 2 P. Zemlevičiūtė | Terminy dotyczące zdrowia w artykułach „Keleiwisa” Terminy dotyczące zdrowia w artykułach „Keleiwisa” PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego esMInIAI žodžIAI: medycyna, zdrowie, termin medyczny UWAGI WSTĘPNE W pierwszej połowie XIX wieku sytuacja języka litewskiego w Małej Litwie, w porównaniu z Litwą właściwą, była lepsza. Język litewski tutaj kwitł – dbano o jego oczyszczanie, doskonalenie norm itp. W Małej Litwie zaczęto również wydawać pierwsze litewskie gazety (Zinkevičius 1990: 225), w których można znaleźć zalążki terminologii różnych dziedzin nauki. Jednym z tych wydawnictw był ukazujący się w latach 1849–1880 w Królewcu tygodnik Keleiwis iß Karaliaucʒiaus Broliams Lietuwininkams inês parneßąs (dalej – Keleivis), którego redaktorem i wydawcą był Frydrichas Kuršaitis (1806–1884). W gazecie, oprócz kazań świątecznych, wiadomości politycznych i innych ważnych dla społeczeństwa informacji z Prus, Niemiec i innych krajów, publikowano artykuły popularnonaukowe z różnych dziedzin nauki – astronomii, botaniki, fizyki1, geografii, historii, medycyny, meteorologii, techniki, weterynarii, zoologii i in. W latach 1853–1879 w „Keleivyje” opublikowano dziewiętnaście artykułów z dziedziny medycyny2. Należy podkreślić, że artykuły nie były pisane przez lekarzy, z wyjątkiem jednego artykułu o włośniach („Saugokitẽs nů Trichynû!), na którego końcu napisano – Kreiſpſyſikus Dr. Pinkus. Najwięcej, jedenaście, artykułów na różne tematy opublikował Fr. Kuršaitis3. O wpływie tytoniu na zdrowie człowieka pisał w artykule „Ar Wale Tabako rukyti?“, o znaczeniu odpoczynku1 Terminologię artykułów popularyzatorskich z dziedziny fizyki w „Keleivis” badała Angelė Kaulakienė (zob. Kaulakienė 1991). 2 Źródła materiałów do artykułu zaczerpnięto z publikacji Lietuvos bibliografija. Seria C. Publikacje litewskich wydawnictw periodycznych 1832–1890. Wilno, 2004, 471–492. 3 W istocie autor większości artykułów nie jest podany w gazecie, tylko kilka artykułów podpisano pseudonimem K. Poniższe artykuły przypisuje się Fr. Kuršaitisowi, na podstawie publikacji wymienionej w drugim przypisie. 9 3Terminologia | 2011 | 18 opublikowano artykuł dotyczący zdrowia „Atmink, idant Dieną ßwentą ßwęſ tumbei!“. Cztery artykuły dotyczą chorób zakaźnych i ich profilaktyki: „Pamokinimai prieß Kolerôs Ligą“, „Pamokinimas prieß Kolerôs Ligą“, „Trichynû Liga“, „Apie Marą“. Fr. Kuršaitis pisał także o kremacji z czasów pielęgniarek oraz o innych kwestiach związanych z darbą, medicininės pagalbos suteikimą sužeistiems Prūsijos kariams, pamedycyną. Oprócz Fr. Kuršaitisa w gazecie o palcach rąk i nóg, operacji raka przełyku oraz wybuchu epidemii dżumy w Rosji pisał pracownik prasy Adomas Einaras4 (1842–1906). Autorów sześciu artykułów nie podano, prawda, niektóre z nich podpisano pseudonimami ..n., -w-, jeden zaś symbolem †. O szkodliwości wywaru z maku dla niemowląt pisze się w artykule „Motynoms ant Pamokinimo bey Pagraudenimo“, o ziołach leczniczych opublikowano artykuł ciągły „Namû Aptẽka“, o objawach i leczeniu pisze się w artykule „Per wienôs Muſẽlês Įgẽlimą“, a o wynalezionych przez E. Jennera szczepionkach przeciw ospie – w artykule „Raupliû arba Kropjû baiſingaijei Ligai“; o dżumie, cholerze i jej rozpowszechnieniu w Kłajpedzie, Tylży, Królewcu i innych miastach pisze się w artykułach „Maro Ligos“ i „Kolerôs Liga“. Oprócz wymienionych artykułów, słowa i wyrażenia związane ze zdrowiem i leczeniem można znaleźć w działach Keleivio „Visokia žinia“, „Visokia trumpa žinia“, w których często podawane są również informacje medyczne, na przykład krótko informuje się o chorobach pojawiających się w określonych miejscowościach, o rozprzestrzenianiu się chorób (najczęściej zakaźnych – ospy, cholery, tyfusu, odry, febry itp.) i innych kwestiach związanych z medycyną, np.: „Piktoji Liga Kolera jau dabar ir Karaliaucʒiuje paſirodʒiuſi ir cʒe jau 10 Dußiû ſtaiga paſmauguſi“ Kel5 1852, sept. 8 (Nr. 37), p. 148; „Kolera Karaliaucʒiuje dar wis mones ſkaudingay awina, o toji dabar jau ir Klaipēdoj bey Gumbinēj yra paſirodʒiuſi“ Kel 1866, sept. 11 (Nr. 37), p. 147; „Sʒicʒion Karaliaucʒiuje Dien iß Dienos daugſinas Skaitlus Ligoniû, ypacʒey Karßtlige, Sʒlapdrugiu bey Duſulu ſergancʒiûjû <...>“ Kel 1870, mercą 15 (Nr. 11), p. 44; „Sʒicʒion Karaliaucʒiuje yra, kaip paſakojama, ßen ir ten jodoſes Rauplēs paſirodʒiuſios“ Kel 1862, jun. 24 (Nr. 25), p. 104. 4 Artykuły podpisano pseudonimami a-e-, e-. 5 W artykule stosowany jest taki skrót tytułu gazety, jaki znajduje się w Słowniku języka litewskiego. 9 4 P. Zemlevičiūtė | Terminy dotyczące zdrowia w artykułach „Keleivis” Zatem przedmiot tego artykułu stanowi ponad 250 terminów medycznych6 (w tym wariantów), wybranych ze wspomnianych artykułów „Keleivis” i krótkich wiadomości dotyczących zdrowia. Celem artykułu jest omówienie pochodzenia i semantyki tych terminów, kwestii synonimii i wariantywności, porównanie ich z obecnie używanymi terminami medycznymi, a także rozważenie przyczyn zaniku niektórych analizowanych terminów we współczesnym języku nauk medycznych. 1. POCHODZENIE TERMINÓW MEDYCZNYCH 1.1. Terminy pochodzenia litewskiego Pod względem pochodzenia większość terminów medycznych stanowią słowa i połączenia wyrazowe pochodzenia litewskiego (185 terminów), np.: Akys7 Kel 1865 05 16 (Nr. 20) 78, Galwôs Skaudējims Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 25, Gēlimą acc.sg. Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Gydimas Kel 1855 01 17 (Nr. 3) 11 / Gydymas Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 26, Karßtis Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131, Krētimo gen.sg. Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Ku nas Kel 1853 04 20 (Nr. 16) 62, Kel 1855 01 17 (Nr. 3) 10, Kel 1865 05 16 (Nr. 20) 78, Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Kel 1872 04 30 (Nr. 18) 69, Kel 1873 09 16 (Nr. 37) 146, Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131, Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 19, Liga Kel 1852 09 8 (Nr. 37) 148, Kel 1852 11 17 (Nr. 47) 188, Kel 1853 10 5 (Nr. 40) 160, Kel 1855 01 17 (Nr. 3) 9, Kel 1856 10 8 (Nr. 41) 164, Kel 1857 09 24 (Nr. 38) 151, Kel 1862 02 11 (Nr. 6) 24, Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Kel 1865 05 9 (Nr. 19) 74, Kel 1866 02 13 (Nr. 7) 27, Kel 1866 07 31 (Nr. 31) 124, Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Kel 1866 10 30 (Nr. 44) 175, Kel 1867 04 2 (Nr. 14) 56, Kel 1871 03 14 (Nr. 21) 43, Kel 1871 08 8 (Nr. 42) 130, Kel 1871 09 5 (Nr. 46) 145, Kel 1871 10 17 (Nr. 42) 169, Kel 1872 04 30 (Nr. 18) 69, Kel 1873 01 14 (Nr. 2) 8, Kel 1873 08 5 (Nr. 31) 124, Kel 1873 11 4 (Nr. 44) 176, Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Kel 1874 06 16 (Nr. 24) 96, Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 25, Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 149, Kel 1879 01 28 (Nr. 4) 15, Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 18, Kel 1879 02 25 (Nr. 8) 30, Suputimas Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 6 Należy powiedzieć, że pojęcie „terminu” w niniejszym artykule stosowane jest w szerokim znaczeniu, ponieważ tylko część analizowanych terminów medycznych można uznać za terminy jasne, których terminologiczność nie budzi wątpliwości, np.: akis, kosulys, liga, ligonis. Jednak znaczna część omawianych terminów to najprawdopodobniej tylko słowa lub połączenia wyrazowe, które wówczas były używane przez lud i być może mogły być traktowane jako nazwy, np.: užsidegimas, vidurių sugedimas, dlatego nie można ich jeszcze uznać za terminy właściwe. 7 W artykule terminy medyczne podawane są w oryginalnej pisowni i w takich formach przypadkowych, w jakich znaleziono je użyte w źródle. 9 5Terminologija | 2011 | 18 131, Sʒaßais arba Kramais (1 kramas 1. „šašas, spuogas“ LKŽe) instr.pl. Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 19, Sʒiurpulius acc.pl. Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, U kimimas Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Uſidegimą acc.sg. Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131, Wēmimas Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106. 1.2. Zapożyczenia 1.2.1. ZAPOŻYCZENIA Z JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH Wśród zapożyczeń (35 terminów (w tym warianty), z których 17 to terminy jednowyrazowe, a 24 zapożyczenia występują jako człony główne lub poboczne terminów złożonych) przeważają slawizmy (17 terminów), np. : Aptieka Kel 1868 10 20 (Nr. 42) 168 „apteka” z polskiego apteka Skar 32, Beʒdiû iedů ſe Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87 (zob. 2 xbezdas (l. bezd, bez) 2. „šeivamedis“ LKŽe), Liekorius Kel 1853 04 20 (Nr. 16) 62, Kel 1855 01 17 (Nr. 3) 10, Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Kel 1874 06 16 (Nr. 24) 96 z białoruskiego ljekarь albo polskiego lekarz FrW I 364, por. liekorius „lekarz, chirurg“ z białoruskiego л карь albo polskiego lekarz Skar 120, Liekarſtwa Kel 1855 01 17 (Nr. 3) 11, Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 89, Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131, Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 26 z białoruskiego albo polskiego lekarstwo FrW I 364, por. liekarstva „lekarstwo“ z białoruskiego лѣкрство albo polskiego lekarstwo Skar 120, Namû Aptēka Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 86, Namû Liekarſtwa Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Pawietra Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 149, Kel 1879 01 28 (Nr. 4) 15, Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 18, Kel 1879 02 25 (Nr. 8) 30 „dżuma, epidemia“ z białoruskiego povtrьje albo polskiego powietrze FrW I 557, por. pavietra „dżuma“ z białoruskiego повтрье albo polskiego powietrze Skar 164, Roną acc.sg. Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131 „rana“ z białoruskiego рна albo polskiego rana Skar 191, Smertis Kel 1866 02 13 (Nr. 7) 27, Kel 1879 02 25 (Nr. 8) 30 „śmierć“ z białoruskiego smertь FrW II 844, por. smertis „śmierć“ z białoruskiego смерть Skar 202. 1.2.2. ZAPOŻYCZENIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO Znaleziono 7 germanizmów, np. : Bandwurmas Kel 1874 06 16 (Nr. 24) 96 z niemieckiego Bandwurm – tasiemiec, soliter DVLKŽ I 129, Blywote rio (wokißkay: Bleiwaſſer) gen.sg. Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131, por. niemieckie Blei – ołów DVLKŽ I 188 i Wasser – woda DVLKŽ II 524, Locaritû gen.pl. Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, por. liocoritas „Lazarett“ z lǫtseret 9 6 P. Zemlevičiūtė | Terminy dotyczące zdrowia w artykułach Keleivis „Lazarett“ Alm 80, Meßkôs Cukorius Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90 (zob. 2 xcukorius zob. xcukaras (niem. Zucker) „cukier“ LKŽe), raudoni Plakai Kel 1879 05 4 (Nr. 5) 19 (zob. plakas „plama błota“ z prusko-wschodniopruskiego plak „plama“ FrW I 601, por. plakas „plama“ Alm 101), ſalduſis jů da ſis Lakricas8 Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Tiję iß Lepôs iedû Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87 (zob. tija „herbata“ Alm 141). Większość slawizmów i germanizmów nie jest obecnie używana, z wyjątkiem dawnych zapożyczeń aliejus (cʒyſtytaſis Linſēmeniû Alējus Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131), mėta (tikroſios Mētos Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 89), muilas (alia ſis Muilas Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131) i tabakas (Tabako Sywû Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131). 1.2.3. ZAPOŻYCZENIA Z JĘZYKÓW GRECKIEGO I ŁACIŃSKIEGO Znaleziono po kilka z greki (4 terminy), np. : Akiû Klyniks Kel 1877 04 17 (Nr. 16) 63 (Klyniks z gr. χλυχή od χλίυη „legowisko, łóżko“ Фасмер 1967: 251), por. klynikė „klinika“ Alm 68, Kolera Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Kel 1866 09 11 (Nr. 37) 147, Kel 1871 08 8 (Nr. 42) 130, Kel 1871 09 5 (Nr. 46) 145, Kel 1873 01 14 (Nr. 2) 8 z gr. χόλέρα od χόλος „żółć“ Фасмер 1973: 254, Trichynai nom.pl. Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Kel 1866 02 13 (Nr. 7) 27 z gr. trichinos – w kształcie włosa TŽŽ 2005 756, Trikynû Liga Kel 1877 04 17 (Nr. 16) 63, i z łaciny (4 terminy), np. : Daktars Kel 1866 02 13 (Nr. 7) 27, Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Kel 1870 08 16 (Nr. 34) 130, Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Kel 1874 06 16 (Nr. 24) 96, Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131 z łac. doctor – nauczyciel TŽŽ 2005 143, Liekoriaus Ateſta apie Sweikatą Kel 1870 08 16 (Nr. 34) 130 z łac. attestatus – poświadczony TŽŽ 2005 75, Nerwû gen.pl. Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 26 z łac. nervus „żyła, mięsień, nerw” Фасмер 1971: 64, Opijumo gen.sg. Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 26 z łac. Opium z gr. ὄπιου od ὀπός „sok roślinny” Фасмер 1971: 144, por. opijums „opium” od opijumm „opium” Alm 93, zapożyczeń z różnych języków, z których większość jest nadal używana we współczesnym języku nauk medycznych, choć pisownia niektórych z nich nieco się zmieniła. Ponieważ na Litwie Mniejszej język niemiecki miał większy wpływ na język litewski, dlatego też grecyzmy i latynizmy w badanych artykułach Keleivio najprawdopodobniej dostały się z pism niemieckich. 8 Zdaniem Maksa Fasmera słowo лакрица „korzeń lukrecji” przybyło do języka rosyjskiego za pośrednictwem języka niemieckiego – Lakritze z łacińskiego liquirita, z greckiego ϒλχκύρριζα „słodki korzeń” (Фасмер 1967: 453). Pod pseudonimem –wpasirašęs autorius w swoim artykule „Namû Aptẽka” użył słowa lakricas, por. lakrica 1. „korzenie lukrecji” LKŽe, również najprawdopodobniej zaczerpnął ze źródeł niemieckich. 9 7Terminologija | 2011 | 18 1.2.4. ZAPOŻYCZENIA Z JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO Aptiktas vienas iš latvių kalbos kilęs terminas: MagunûGalwû Kel 1876 05 15 (Nr. 7) 26, Magunû Stēbukû Kel 1876 05 15 (Nr. 7) 26, zob. magūna zob. maguona (por. łot. magone) „mak“ LKŽe. 1.2.5. ZAPOŻYCZENIA Z CZŁONAMI RÓŻNEGO POCHODZENIA Osobno należy wspomnieć parę zapożyczeń z członami różnego pochodzenia (łacińskim i słowiańskim, niemieckim i łacińskim), np. : Daktar=Aptēkês gen.sg. Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Salmiak=Sʒpyrtus (verdůnnten Salmiakſpiri tus) Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131. 1.3. Hybrydy Znaleziono nieco hybryd (11 terminów, 5 hybryd występuje jako główne człony terminów złożonych), np. : Aptēkininko gen.sg. Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 86, Cʒiepyjimas Kel 1867 04 2 (Nr. 14) 56, Namû Aptekēle Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Rurelę acc.sg. „takie urządzenie” Kel 1880 02 10 (Nr. 6) 23: „Prafeſſeris Dr. Schönborns pragree jam tiesog  Pilwą Skylę ir dabar tampa jam Walgei pro wieną Rurelę9 tieſog  Skilw pilami“, Smertel nyſte nom.sg. „śmiertelność” Kel 1870 03 15 (Nr. 11) 44. 1.4. Terminy złożone z członów różnego pochodzenia Jak wynika z niektórych wcześniej przedstawionych przykładów, w analizowanych artykułach występują terminy złożone, których człony mają różne pochodzenie. Znaleziono 37 terminów z członami różnego pochodzenia: litewskim i zapożyczonym, np. : Gydymo Remeſlo „medicina?“ Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, jůdaſis Smertis Kel 1879 01 28 (Nr. 4) 15, Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 18, Kuno Liekorius Kel 1853 04 20 (Nr. 16) 62, Liekoriaus Ateſta apie Sweikatą Kel 1870 08 16 (Nr. 34) 130, raudoni Plakai Kel 1879 05 4 (Nr. 5) 19, lub litewskim i hybrydowym, np. : Raupliû Cʒēpijimas Kel 1864 06 28 (Nr. 26) 104, Raupliû cʒiepijimo Kel 1872 04 30 (Nr. 18) 69. 2. SEMANTYKA TERMINÓW MEDYCZNYCH Terminy z artykułów Keleivisa o zdrowiu nazywają różne pojęcia medyczne. Można je podzielić na kilka grup semantycznych. Przede wszystkim są to nazwy części ciała człowieka, organów i produkowanych przez nie płynów, np.: Akys Kel 1865 05 16 (Nr. 20) 78, Burnoj loc.sg. Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 89, 9 W tym i w innych zdaniach ilustracyjnych terminy zapisuje się literami rozstrzelonymi przez autorkę niniejszego artykułu. 9 8 P. Zemlevičiūtė | Terminy w artykułach „Keleivisa” o zdrowiu Gyſlas acc.pl. Kel 1855 01 17 (Nr. 3) 10, Gomurio gen.sg. Kel 1865 05 16 (Nr. 20) 78, Kaklas Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 19, Kaulai Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 19, Kojos nom.pl. Kel 1864 06 28 (Nr. 26) 104, Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Kraujas Kel 1853 04 20 (Nr. 16) 62, Kel 1855 01 17 (Nr. 3) 10, Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131, Krutinês gen.sg. Kel 1865 05 16 (Nr. 20) 78, Lieuwjo dopełniacz liczby pojedynczej Kel 1865 05 16 (Nr. 20) 78, Nerwû dopełniacz liczby mnogiej Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 26, Paaſcʒû dopełniacz liczby mnogiej Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 19, Pilwą acc.sg. Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Kel 1880 02 10 (Nr. 6) 23, Pirßtus acc.pl. Kel 1879 10 14 (Nr. 41) 168, Prakaitą acc.sg. Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Rankôs gen.sg. Kel 1879 10 14 (Nr. 41) 168, Stemplēje loc.sg. Kel 1880 02 10 (Nr. 6) 23, Sʒird acc.sg. Kel 1855 01 17 (Nr. 3) 10, Widuriei Kel 1871 09 5 (Nr. 46) 145. Większość tych słów to nazwy terminologiczne anatomii człowieka, mające starą proweniencję i utrwalone we współczesnym użyciu. Tylko kilka słów omawianej grupy semantycznej lub ich znaczeń nie przyjęło się we współczesnej terminologii medycznej. Na przykład zamiast utrwalonego terminu oda A. Einaras w artykule o dżumie używał wariantu Ůda, bliskiego współczesnemu terminowi Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 19. Jednak mięśnie, doły i zagłębienia określił innymi litewskimi słowami – Mieſa Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 19, zob. mė sa 2. „raumenys” LKŽe i Tußtimůſe loc.pl. Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 19, zob. tuštimai 1. „slėpsnos, paslėpsnės” LKŽe. W artykule „Motynoms ant Pamokinimo bey Pagraudenimo” zamiast terminu smegenys użyto wariantu Smaginiû gen.pl. Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 26. W artykule o cholerze Fr. Kuršaitis żołądek nazywał skilviu – Skilwij loc.sg. Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, zob. skilvys 3. „żołądek, brzuszek“ LKŽe. Doktor Pinkus, pisząc o włośniach, policzki nazywał terminem Weidai Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, zob. veidas 2. „policzek“ LKŽe, a stawy – nariami (termin Skaudējims Nariû Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, zob. 1 narys 1. „staw“ LKŽe, jednakże w tym samym artykule tego autora w tym ostatnim znaczeniu znajdziemy również współczesny termin sąnariai – Sanarius acc.pl. Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106. Z artykułu Fr. Kuršaitisa „Atmink, idant Dieną ßwentą ßwęſtumbei!“ z kontekstu nie całkiem jasne jest znaczenie terminu syvai: „kunui per Miegą Dalykas ſuwartotoſiôs Sylôs wēl atgryßta, o ir Sywai  ſawo tikraſes Gyſlutes wēl pradeda tekēti“ Kel 1853 04 20 (Nr. 16) 62. LKŽ podaje dwa medyczne znaczenia tego słowa – „sok żołądkowy” i „płyn z ust gnijącego trupa”, jednak jak wynika z cytowanego zdania, żadne z nich nie pasuje. W tym przypadku można jedynie postawić hipotezę, że terminem syvai mogłyby tu zostać określone inne płyny wytwarzane przez organy, na przykład krew, limfa itp. 9 9Terminologija | 2011 | 18 Zatem z tego, co powiedziano, wynika, że większość nomenklaturowych nazw anatomii człowieka zachowała się w niezmienionej postaci do dziś (zmieniła się jedynie pisownia niektórych słów) i utrwaliła się we współczesnej naukowej terminologii medycznej. Znaczną część terminologii artykułów Keleivisa o zdrowiu stanowią terminy kliniczne, tj. słowa i połączenia słów określające choroby i ich objawy, np. : Drugiu instr.sg. Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 149, Duſulu instr.sg. Kel 1870 03 15 (Nr. 11) 44, Galwôs Swaigimas Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Koſulys Kel 1862 02 11 (Nr. 6) 24, Kel 1871 03 14 (Nr. 21) 43, Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Pasirodymai arba Paymjei tôs Ligôs Kel 1879 02 25 (Nr. 8) 30, Plautis „katar” nom.sg. Kel 1862 02 11 (Nr. 6) 24, Putmeniû dopełniacz liczby mnogiej Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Sanariû Gēlimą Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, ſmarkaus Nēiejimo Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131, Sukatą10 acc.sg. Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 26, Sʒurpuli acc.sg. Kel 1876 02 15 (Nr. 7) 25, Sʒlap drugiu instr.sg. Kel 1870 03 15 (Nr. 11) 44, Ukimimas Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Walgio Nenorējimas Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Weido Suputimas Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Widuriû Kirmeles Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Widuriû Suſkydimą Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, Widu rû Karßtlige Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 150, Wirpējimą acc.sg. Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, moniû Raupliû Kel 1872 04 30 (Nr. 18) 69. W badanych tekstach znaleziono przede wszystkim nazwy chorób zakaźnych. Choroby te nazywane są wyłącznie po litewsku – kimbancʒiôs Ligôs Kel 1874 08 18 (Nr. 33) 131, limpancʒioji Liga Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 18, limpanti Liga Kel 1879 01 28 (Nr. 4) 15. Zauważono, że znaczenie „chorób zakaźnych” ma termin maro ligos w artykule „Maro Ligos” autora podpisującego się kryptonimem ..n., opublikowanym 20 sierpnia 1878 r. w „Keleivis”, w którym pisze się o takich chorobach zakaźnych jak dżuma, tyfus plamisty, cholera, ospa i in. Nawiasem mówiąc, złożony termin z głównym członem liga użytym w formie przypadka liczby pojedynczej – Maro liga Kel 1879 01 28 (Nr. 4) 15, Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 18 – oznacza tylko „marą”. Charakterystyczne złożone nazwy z głównym członem liga, np. : Ißbalējimo Ligą Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, Wieo Ligą Kel 1880 02 10 (Nr. 6) 23, Wandens Liga Kel 1864 06 28 (Nr. 26) 104, Kel 1874 06 9 (Nr. 23) 90, půlamoj Ligoj Kel 1874 06 2 (Nr. 22) 87, ywato Liga Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 150. Takie nazwy często mają również jednowyrazowe 10 Na podstawie kontekstu artykułu „Motynoms ant Pamokinimo bey Pagraudenimo” termin sukata od sukti 30. „szczypać, boleć (zazw. brzuch, stawy)” mogłoby oznaczać „biegunkę”, por. 1 sukata 3. „przeczyszczenie” LKŽe. 100 P. Zemlevičiūtė | Terminy dotyczące zdrowia w artykułach „Keleivio” odpowiedniki, np. : karßcʒeis instr.pl. Kel 1865 05 9 (Nr. 19) 74 i Karßcʒiû Liga Kel 1868 05 27 (Nr. 18) 72, Tynēei Kel 1862 02 11 (Nr. 6) 24 i Tynēiû Liga „tymai“ Kel 1862 12 9 (Nr. 49) 199, Trichynai nom.pl. Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Kel 1866 02 13 (Nr. 7) 27 i Trichynų Liga Kel 1864 07 5 (Nr. 27) 106, Kel 1866 02 13 (Nr. 7) 26 / Trikynû Liga Kel 1877 04 17 Nr. 16) 63, Rauplēs nom.pl. Kel 1854 03 15 (Nr. 11) 44, Kel 1862 06 24 (Nr. 25) 104, Kel 1864 06 28 (Nr. 26) 104, Kel 1867 04 2 (Nr. 14) 56 i Raupliû Liga Kel 1860 04 24 (Nr. 17) 68, Kel 1861 02 19 (Nr. 8) 31, Kel 1862 12 9 (Nr. 49) 199, Kel 1867 04 2 (Nr. 14) 56, Kel 1871 03 14 (Nr. 21) 43, Kel 1872 11 5 (Nr. 45) 182, Cholera Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Kel 1866 09 11 (Nr. 37) 147, Kel 1871 08 8 (Nr. 42) 130, Kel 1871 09 5 (Nr. 46) 145, Kel 1873 01 14 (Nr. 2) 8 i Kolerôs Liga Kel 1852 11 17 (Nr. 47) 188, Kel 1853 10 5 (Nr. 40) 160, Kel 1856 10 8 (Nr. 41) 164, Kel 1857 09 24 (Nr. 38) 151, Kel 1859 10 18 (Nr. 42) 167, Kel 1866 02 13 (Nr. 7) 27, Kel 1866 07 31 (Nr. 31) 124, Kel 1866 08 21 (Nr. 34) 135, Kel 1866 10 30 (Nr. 44) 175, Kel 1871 08 1 (Nr. 41) 124, Kel 1871 08 8 (Nr. 42) 130, Kel 1871 09 5 (Nr. 46) 145, Kel 1871 10 17 (Nr. 42) 169, Kel 1873 01 14 (Nr. 2) 8, Kel 1873 07 15 (Nr. 28) 111, Kel 1873 08 5 (Nr. 31) 124, Kel 1873 09 16 (Nr. 37) 146, Kel 1873 11 4 (Nr. 44) 176, Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 149, Kropes acc.pl. Kel 1872 04 30 (Nr. 18) 69 (zob. kropės „rauplės“ LKŽe) i Kropjû Liga Kel 1872 04 30 (Nr. 18) 69 / Kropû Liga Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 149, Zaraza Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 149, Kel 1879 01 28 (Nr. 4) 15, Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 18, Kel 1879 02 25 (Nr. 8) 30 i Maro Liga Kel 1879 01 28 (Nr. 4) 15, Kel 1879 02 4 (Nr. 5) 18. Należy powiedzieć, że ta grupa semantyczna jest jedną z najbardziej problematycznych pod względem nazywania pojęć medycznych. Nierzadko z kontekstu artykułu trudno ustalić znaczenie takiej czy innej nazwy choroby, a tym bardziej znaleźć jej dokładny współczesny odpowiednik, ponieważ często nie pisze się szerzej o chorobie ani o jej objawach, lecz tylko się o niej wspomina. Na przykład trzy terminy użyte obok siebie w tekście ywato Liga (Krauliga, Neprietwara) Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 150 mogłyby oznaczać „dyzenterię”, a być może tylko jakieś „ciężkie rozwolnienie”. Z drugiej strony nasuwa się pytanie, czy terminy te można uznać za synonimy, zob. krauligė „krwawa ?”, por. kruvinoji 1. „dyzenteria”, 2. „ciężkie rozwolnienie”, lecz neprietvaras11 tylko „rozwolnienie” LKŽe. Z kontekstu również nie jest jasne, czy połączenie wyrazowe Widurû ir Wemimo Liga Kel 1878 08 20 (Nr. 34) 11 Rzeczownik rodzaju żeńskiego neprietvara nie jest odnotowany w LKŽe. 107Terminologija | 2011 | 18 Pinkus. Strzeżcie się przed Trichynami! [Burbliai] / Korespondencja Dr. Pinkusa. – Keleiwis. 1864, 5 lipca (Nr. 27), 106–107. Podanie dotyczące przyjęcia na urząd diakonisy w Szpitalu Miłosierdzia w Królewcu. Autor niewskazany. – Keleiwis. 1858, 29 grudnia (Nr. 52), 206; 1859, 5 stycznia (Nr. 1), 2–3. „U nas w Królewcu ... choroba ospy strasznie się rozszerzyła...“ – (Różne wiadomości). – Keleiwis. 1871, marca 14 (Nr. 21), 43. „Ospa w tym roku pojawiła się tu i ówdzie w naszej prowincji, mianowicie tutaj, w Królewcu, w okolicach Tylży, a także w okolicach Wystruci...“ – (Różne wiadomości). – Keleiwis. 1854, marca 15 (Nr. 11), 44. O strasznej chorobie Raupliû albo Kropjû. – †. – Keleiwis. 1872, kwiet. 30 (Nr. 18), 69–70. Strzeżcie się! – Autor niepodany. – Keleiwis. 1871, wrześ. 5 (Nr. 43), 145. „Tutaj w Królewcu z dnia na dzień zwiększa się liczba chorych, szczególnie cierpiących na gorączkę, febrę i duszność...“. – (Wszelakie wiadomości). – Keleiwis. 1870, marca 15 (Nr. 11), 44. „Tutaj w Królewcu, jak opowiadają, tu i ówdzie pojawiła się ospa“. – (Różne wiadomości). – Keleiwis. 1862, czerwca 24 (Nr. 25), 104. „Tutaj w Królewcu znajduje się świeżo urządzona królewska Klinika Oczu albo Zakład Leczenia Oczu, otwarta od 1 kwietnia...“. – (Różne wiadomości). – Keleiwis. 1877, 17 kwietnia (nr 16), 63. „Tutaj, w Królewcu, wśród ludzi bardzo rozpowszechniła się w tym czasie choroba tyfusowa, a opowiada się, że i choroba ospy zaczęła się tutaj pojawiać...”. – (Różne wiadomości). – Keleiwis. 1862, 9 grudnia (nr 49), 199. „Tutaj, w Królewcu, choroba cholery rozpoczęła się przed kilkoma tygodniami...”. – (Różne wiadomości). – Keleiwis. 1857, 24 września (nr 38), 151. „Tutaj, w Królewcu, a jak słyszymy, także gdzie indziej, rozpowszechniła się choroba ospy...”. – (Różne wiadomości). – Keleiwis. 1862, kwiet. 2 (nr 14), 56. „Tej wiosną, ile dowiadujemy się z doniesień, tak w naszym Królewcu, jak i wszędzie wokół w Prowincji, wielu ludzi bardzo ciężko choruje...”. – (Rozmaita wiadomość). – Keleiwis. 1865, maja 9 (nr 19), 74. „Listy z Tylżyczejtungi, a także listy, które niedawno nadeszły z Kąta Szyło-Karczmy, donoszą...“ – (Rozmaita wiadomość). – Keleiwis. 1862, luty. 11 (Nr. 6), 24. ŹRÓDŁA POMOCNICZE Alm 1931: Alminauskis K. Germanizmy języka litewskiego 1. Niemieckie zapożyczenia w języku litewskim. Kowno. DVLKŽ 2006: Križinauskas J., Smagurauskas S. Wielki słownik niemiecko-litewski 1–2. Wilno. FrW: Litewski słownik etymologiczny Ernsta Fraenkela, I–II, Heidelberg, Getynga, 1955–1962. KLL 1920: [dr med. P. Avižonis]. Walka z chorobami zakaźnymi. Raseiniai. LKŽe: Lietuvių kalbos žodynas. – www.lkz.lt MedŽ 1980: Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Medicinos terminų žodynas, Vilnius. NG 1924: [D-ras A. Vileišis]. Naminis gydytojas. Trumpas paprasčiausių ligų aprašymas ir jų gydymas. Antrasis pataisytas leidimas. Kaunas. PirmP 1903: [Antana Vileišis] Dr. Fr. Esmarch. Pierwsza pomoc w nieszczęśliwych wypadkach. Przetłumaczył doktor A. V. w Tylży. Skar 1931: Skardžius Pr. Słowiańskie zapożyczenia w języku starolitewskim. – Tauta ir žodis 7. ŠLL 1901: [Antana Vileišis] Krótka rozmowa o chorobach zakaźnych i o tym, jak się przed nimi bronić. Napisał dr V. A. W Tylży. TŽŽ 2005: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. Фасмер М. 1967, 1971, 1973: Этимологическийсловарьрусскогоязыка 2–4, Москва. LITerATŪrA Kaulakienė A. 1991: Początki języka naukowego w „Keleivisie”. – Kwestie językoznawstwa litewskiego XXIX: Problemy leksyki i terminologii litewskiej. Wilno, 80–91. Bibliografia Litwy. Seria C. Publikacje litewskich czasopism periodycznych 1832–1890. Wilno, 2004. Palionis J. 1995: Historia litewskiego języka pisanego, Wilno. Zinkevičius Z. 1990: Historia języka litewskiego 4: Język litewski w XVIII–XIX w., Wilno. 108 P. Zemlevičiūtė | Terminy z artykułów o zdrowiu w gazecie KELEIVIS TerMs oF ArTIcLes on HeALTH In KELEIVIS newspaper Keleiwis iß Karaliaucʒiaus Broliams Lietuwininkams inês The paper deals with terminology in articles on health in the Lithuanian weekly parneßąs (Podróżny z Królewca przynoszący wiadomości braciom Litwinom), wydawanej w Królewcu w latach 1849–1880. W okresie 1853–1879 opublikowano dziewiętnaście artykułów dotyczących różnych problemów zdrowotnych i ich leczenia. Artykuły te, poświęcone zdrowiu, mają znaczenie w badaniach nad początkami litewskiej terminologii medycznej. Terminy medyczne użyte w tych artykułach mają głównie pochodzenie litewskie. Niewątpliwie na wybór ten wpłynął redaktor tygodnika Frydrichas Kuršaitis (Friedrich Kurschat), który dobrze znał język litewski i sam napisał wiele artykułów. Artykuły te zawierają pewne zapożyczenia, głównie słowiańskie, a także niemieckie, greckie, łacińskie i pochodzące z innych języków. Wiele zapożyczeń pochodzenia słowiańskiego, takich jak liekarstva (lekarstwo), liekorius (lekarz), rona (rana), było powszechnie używanych w języku mówionym. Większość slawizmów i germanizmów występujących w tych artykułach nie jest już używana, z wyjątkiem niektórych dawnych zapożyczeń słowiańskich, które zakorzeniły się w języku litewskim dawno temu. Zapożyczenia z greki i łaciny najprawdopodobniej trafiły do tych artykułów za pośrednictwem źródeł niemieckich. Dość wiele terminów, głównie tych nazywających części ciała (akis (oko), koja (noga), širdis (serce) itd.), a także choroby (drugys (gorączka), kosulys (kaszel), maras (dżuma) itd.) i inne pojęcia medyczne (gydymas (leczenie), lavonas (zwłoki), ligonis (pacjent) itd.), to stare litewskie wyrazy z tego zakresu, które można znaleźć w dawnych pismach i które nadal są używane we współczesnym języku nauk medycznych i praktyki medycznej. W połowie XIX wieku litewska ortografia była bardzo zróżnicowana, dlatego naturalne jest, że w tych artykułach występuje wiele wariantów ortograficznych terminów medycznych. Synonimy są również powszechne, zwłaszcza w przypadku terminów klinicznych, z wyjątkiem grupy nomenklatury anatomicznej. Takie różnice są prawdopodobnie spowodowane tym, że większość artykułów nie została napisana przez specjalistów medycyny, a także brakiem wiedzy na temat niektórych chorób. Zatem brak precyzyjnego nazewnictwa i obfitość synonimii są zrozumiałe. Stosowano również terminy opisowe i nazwy ludowe. Niektóre artykuły mają cechy tekstu naukowego – określone pojęcia nazwano za pomocą przymiotników lub imiesłowów określających, a niektórym terminom towarzyszyły odpowiedniki w innych językach (głównie niemieckim). Otrzymano 2011-12-01 Palmira Zemlevičiūtė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]