Terminologijos komisijos (1921–1926) vaidmuo lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje

172 Asta Mitkevičienė | Rola Komisji Terminologicznej (1921–1926) | lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje Rola Komisji Terminologicznej (1921–1926) w historii terminologii litewskiej nauki o literaturze ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: Komisja Terminologiczna, terminy nauki o literaturze, terminy wersyfikacyjne, nazwy środków stylistycznych, synonimia terminów W marcu 1921 r. na Litwie przy Ministerstwie Oświaty powołano Komisję Terminologiczną – oficjalnie rozpoczęto zorganizowaną działalność terminologiczną (szerzej zob. Keinys 1967: 38–41; Auksoriūtė 2011). W artykule omówiono działalność tej komisji w dziedzinie terminologii nauki o literaturze; część rozpatrywanych terminów porównano z terminami z XIX wieku oraz z terminami zawartymi w podręczniku teorii literatury Kazysa Bizauskasa (1922). Komisja Terminologiczna, jak wynika z jej protokołów, już w pierwszym roku działalności – w październiku 1921 r. – powierzyła prozaikowi, historykowi literatury i krytykowi Juozasowi Tumasa-Vaižgantasowi utworzenie komisji do spraw terminów literackich (podkomisji). Zaproponowano zaproszenie do niej pisarzy Liudasa Giry i Vincasa Krėvė-Mickevičiusa (TKP Nr. 13). Podkomisja już na kolejnym posiedzeniu przedstawiła komisji sporządzony przez autora pierwszego litewskiego podręcznika teorii literatury, K. Bizauskasa, wykaz terminów nauki o literaturze, który zreferował J. Tumas-Vaižgantas. Terminy te rozpatrywano na siedmiu posiedzeniach w październiku i listopadzie tego samego roku. Należy zaznaczyć, że we wszystkich tych posiedzeniach uczestniczył Jonas Jablonskis, a w pięciu – Kazimieras Būga. Sześciu posiedzeniom przewodniczył Antanas Smetona, a sekretarzem był Antanas Vireliūnas. W posiedzeniach uczestniczyli również stali członkowie Komisji Terminologicznej: Pranas Mašiotas (6 posiedzeń), Aleksandras Dambrauskas-Adomas Jakštas (5), J. Tumas-Vaižgantas (3), Pranas Dovydaitis (3), Adomas Varnas (2) oraz zaproszony „współpracownik” V. Krėvė-Mickevičius (3). Sam autor terminów K. Bizauskas był uczestnikiem tylko jednego posiedzenia. Niestety Komisja Terminologiczna nie opublikowała w odrębnym wykazie uchwał dotyczących terminów literaturoznawczych, w przeciwieństwie do terminów prawniczych, drogowych, geograficznych itd. O rozpatrywaniu terminów literaturoznawczych w Komisji Terminologicznej wspom- 173Terminologija | 2013 | 20 ina twórca wykazu terminów K. Bizauskas w Przedmowie do wydania Teorii literatury z 1922 r., napisanej w czerwcu tego samego roku. Autor twierdzi, że przedstawił Komisji Terminologicznej terminy literaturoznawcze, która „przez vijis wydaje, «kierując się uwagami Komisji są eilę posėdžių juos svarstė, bet dar galutinai jų nenustatė“, tad vadovėlį Terminologicznej»” BizL 3. Z drugiej strony, jego zdaniem, Komisja Terminologiczna będzie teraz mogła „zobaczyć, jak jej rozpatrywane terminy są praktycznie stosowane i jak będą mogły się przyjąć” (tamże). Za rady szczególnie dziękuje K. Būdze i J. Jablonskiemu. W przedmowie do ostatniego wydania tego podręcznika, które ukazało się w 1923 roku, K. Bizauskas wspomina, że pozostawiono w nim te same terminy, ponieważ Komisja Terminologiczna do tej pory ostatecznie w ich sprawie nie zdecydowała. Mimo to w protokołach Komisji Terminologicznej przed każdym wykazem rozpatrywanych terminów zaznacza się: „postanowiono w sprawie terminu”, „rozpatrzono i ustalono następujące terminy literackie”, „postanowiono używać”, „postanawia się używać”, „uznano, że można używać takich terminów i wyrażeń” albo „stwierdza się [,] że w określonym miejscu mogą być używane następujące terminy” (TKP nr 14–21). Należy powiedzieć, że kolejność terminów nauki o literaturze utrwalona w protokołach Komisji Terminologicznej w przybliżeniu odpowiada tematycznemu podziałowi i układowi materiału podręcznika w wydanej w 1922 r. Teorii literatury K. Bizauskasa. Na posiedzeniach rozpatrywano ogólne terminy nauki o literaturze, np.: idea, utwór, literatura, plan, temat, treść, nastrój i in., nazwy środków stylistycznych, np.: elipsa, figura, metafora, stały epitet, pytanie, paralelizm, synekdocha, trop i in., terminy wersyfikacyjne, np.: wiersz aleksandryjski, trochej, daktyl, wers, metryka, oktawa, stopa, rytm, tercyna i in., nazwy gatunków literackich i innych jednostek klasyfikacyjnych, np.: opowiadanie, ballada, pieśń, epos heroiczny, hymn, humoreska, powieść historyczna, nowela, oda, bajka, pastorał, poemat, obrazek i in., nazwy właściwości, np.: dailingumas „artyzm”, proporcjonalność, obrazowość rymu; dźwięczność, poprawność, dokładność, typowość i in., terminy oznaczające działania, procesy i stany, np.: opis, wykład, wyrażanie myśli, rozumowanie „wnioskowanie”, przedstawianie i in. W protokołach utrwalono nie tylko terminy nauki o literaturze, lecz także ogólne terminy naukowe, np.: definicja i określenie (!), kryterium, metoda, dzieło naukowe //1 naukowy, proces, system, rozwiązanie, teza i in., terminy retoryczne, np.: gest, zamach, dzieła oratorów (mowy sądowe), mowa religijna „wymowa religijna” i in., 1 Tu i dalej ukośniki pochodzą od autorki artykułu. 174 Asta Mitkevičienė | Rola Komisji Terminologicznej (1921–1926) | lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje Rys. 1. Protokół nr 16 Komisji Terminologicznej 175Terminologia | 2013 | terminów z 20 odrębnych dziedzin sztuki, np.: architektura, lepienie itp. Należy zauważyć, że K. Bizauskas i późniejsi autorzy międzywojennych prac z teorii literatury przyjmowali szerokie rozumienie literatury (przedmiotem literaturoznawstwa są nie tylko teksty literackie, lecz także teksty użytkowe i wypowiedzi publiczne), a zatem odpowiednio szersze były również granice samej terminologii literaturoznawczej. Większość wymienionych tu terminów również dzisiaj jest łatwo rozpoznawalna, a znaczna ich część jest nadal używana. Łącznie w protokołach Komisji Terminologicznej (przykład protokołu zob. rys. 1) znajduje się około 450 terminów – nie tylko rzeczowników i połączeń rzeczownikowych, lecz także przymiotników oraz kilku czasowników, za pomocą których można tworzyć złożone terminy literaturoznawcze, np.: dramatinis, -ė, draminis, -ė; wierszowany; emocjonalny, wzruszający „emocjonalny”; poetyczny, poetycki, poetyzujący; obrazowy, malowniczy; systematystyczny, systemowy, systematyczny; personalizować, uosabiać, depersonalizować, uczłowieczać i in. Możliwe, że wówczas również uważano je za terminy. Niektóre pojedynczo wzięte słowa obecnie nie byłyby nawet zaliczane do terminologii, np.: mieszany, -a; wewnętrzny, zewnętrzny; szczery itp. Przy niektórych terminach w protokołach podano rosyjskie odpowiedniki, a także tu i ówdzie wspomina się o użyciu lub znaczeniu terminów, np.: „Literatura powinna oznaczać to samo pojęcie, które oznacza się tym słowem także w językach obcych.“ „Dzieło mówione i pisane, dzieło ustne i pisemne, zależnie od tego, jakiej formy wymagają zasady języka.“ „Proporcjonalność, czyli równomierność. Dzieło jest proporcjonalne, równomierne, którego wszystkie części są rozwinięte z umiarem, jednakowo, ani za bardzo, ani za mało“ (TKP Nr. 14, podkreślone w protokole). Zatrzymajmy się przy kilku znaczeniowych grupach terminów, przede wszystkim przy terminach wersyfikacyjnych. Komisja sija terminologii pagrindai padėti dar XIX a. gale. V. Kudirka 1898 m. Varpe išspausdino Tiesas eilėms rašyti. Tai pirmoji lietuviška poetika. Terminologijos komilitewskiej wersyfikacji (dość systematycznej) rozpatrzyła stosunkowo niewiele terminów wersyfikacyjnych. Komisja odnotowała terminy międzynarodowe rimas (V. Kudirka używał odpowiednika atsiliepimas Vrp 1898 1 14), cezūra (u V. Kudirkasa perkirtimas Vrp 1898 1 14, caesura Vrp 1898 2 28), a obok używanego przez V. Kudirkę i innych autorów XIX wieku terminu pochodzenia białoruskiego posmas w protokołach zapisano jeszcze sruoga. Ten ostatni, według danych LKŽe, został zaproponowany przez J. Jablonskisa, jednak tak się nie rozpowszechnił (w Teorii literatury K. Bizauskasa (1922) – posmas 91 i 176 Asta Mitkevičienė | Rola Komisji Terminologicznej (1921–1926) | lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje strofa 91). V. Kudirka stosował terminy metriškos // toniškos // siliabiškos eilės Vrp 1898 1 14; z niemal takimi samymi rodzajowymi członami mieszanego pochodzenia utworzono również terminy Komisji Terminologicznej metriškas // toniškas // silabiškas eiliavimas. We wspomnianym podręczniku K. Bizauskasa występują metriška eilėdara BizL 82, silabiška eilėdara BizL 81 oraz synonimy toniška eilėdara BizL 82 i garsinė eilėdara BizL 82. Komisja Terminologiczna odnotowała trzy jednowyrazowe terminy na oznaczenie tego samego pojęcia „eilėdara” – eilėdėtis, eilėdara i versifikacija, chociaż z wcześniejszych przykładów wynika, że terminy złożone mają człon eiliavimas. K. Bizauskas najczęściej stosował eilėdara BizL 78, choć użył również versifikacija BizL 78 (we wcześniejszym wydaniu – eiliavimas BizR 54 i versifikacija BizR 52). Eilėdėtis się nie przyjął. W protokołach Komisji Terminologicznej zapisano synonimy logikos // loginis kirtis, baltosios // berimės eilės (por. baltos / baltosios eilės V. Kudirkosa Vrp 1898 3 40), natomiast w podręczniku K. Bizauskasa występują tylko logikos kirtis BizL 79 i baltosios eilės BizL 91. Zatem K. Bizauskas nie czerpał wszystkiego z uchwał Komisji Terminologicznej, choć należy zaznaczyć, że uczestniczył właśnie w tym posiedzeniu, na którym rozpatrywano terminy dotyczące eilėdara. Warto porównać również nazwy środków stylistycznych z odpowiednimi terminami z artykułu Kazimierza Maciusa o pieśniach ludowych, opublikowanego w 1900 r. w „Žinytis”. W tym artykule większość nazw środków stylistycznych w języku litewskim została użyta prawdopodobnie po raz pierwszy. Należy powiedzieć, że w nim i w protokołach Komisji Terminologicznej część terminów się pokrywa, np.: ironija, metonimija, tropas, inne zaś są wariantami fonetycznymi lub morfologicznymi, np. K. Macius używał antiteza Žnč 1900 1 80, figura Žnč 1900 1 72, giperbola Žnč 1900 1 78, sinekdoka Žnč 1900 1 82, natomiast w protokołach Komisji Terminologicznej znajdujemy antitezė, figūra, hiperbola, sinekdocha itd. K. Macius elipsę nazywał išleidimu Žnč 1900 1 82, Komisja Terminologiczna podawała synonimy elipsė i išleidimas, K. Macius używał terminu užtylėjimas Žnč 1900 1 82 w znaczeniu „przemilczenia”, natomiast komisja – nieprzyjętego nutrūkimas. W artykule K. Maciusa znajdujemy termin atkartojimas Žnč 1900 1 79, w protokołach komisji odnotowano pakartojimas, atkartojimas. K. Macius używał również terminów šaukimas Žnč 1900 1 72, laipsniavimas Žnč 1900 1 82, apostrofa / apostropa, czyli atsigręžimas Žnč 1900 1 43. Komisja Terminologiczna dla nazwania wykrzyknienia retorycznego zapisała šūkis, sušukimas, dla stopniowania – kilimas? (gradacja) (por. łac. gradatio – stopniowe wznoszenie się), a dla apostrofy – kreipimasis, apostrofa. K. Bizauskas także nie podążał ślepo za Komisją Terminologiczną: używał wariantu hiperbola i dopisywał do niego litewski termin perdėjimas BizL 68, wybrał terminy nutylėjimas BizL 76, a 177Terminologija | 2013 | 20 synonimy laipsniavimas (gradacja) BizL 74 (por. ne nutrūkimas, pakartojimas BizL 71, sušukimas BizL 77, taip pat vartojo sutvirtinimas arba laipsniavimas (gradacija) BizR 49), kreipimasis, albo apostrofa BizL 70. Z omówionych terminów wynika, że Komisja Terminologiczna nie unikała obfitości terminów złożonych. Na przykład nų sinonimijos. Greta terminologijoje pateisinamos lietuviškų ir tarptautinių terminų sinonimijos, dėmesį patraukia nemotyvuota sinoniminių dailės // dailinis romanas „powieść piękna?“; dailus // dailusis // dailingas pasakojimas; didaktinis // didaktiškas romanas (istnieje także pamokomasis romanas); didysis // pirmasis // vyresnysis veikėjas – bohater; okres łączny // złożony; epos mitów // mityczny; bajka o zwierzętach i bajka zwierzęca; dzieło prozy // prozaiczne // prozatorskie; poemat romantyczny // romantyczny; powieść rodzinna // familijna i in. W protokołach odnotowano również jednowyrazowe synonimiczne terminy pochodzenia litewskiego, np.: apsakymas i apsakas; dziennik i dziennik codzienny (obecnie rozróżnione); natchnienie i inspiracja; pouczenie i nauka; wyznanie, wypowiedź i zwierzenie się; [okresu] opadanie i spadek itp. Czy to oznacza, że użytkownikom terminów literaturoznawczych daje się możliwość wyboru? A może sama komisja do końca nie uzgodniła stanowiska w sprawie niektórych rozpatrywanych terminów? Najprawdopodobniej terminy te, jak pisał K. Bizauskas we wspomnianej przedmowie, pochodzą z okresu dyskusji. Celowe jest sprawdzenie, które z wymienionych synonimów trafiły do podręcznika K. Bizauskasa. W niektórych przypadkach autor pierwszego podręcznika teorii literatury wybrał jeden z synonimów (najczęściej bardziej terminologiczny i (lub) z punktu widzenia współczesnego poprawniejszy), np.: powieść artystyczna BizL 163, opowiadanie artystyczne BizL 101, powieść dydaktyczna BizL 163, bajka zwierzęca BizL 141, epos mityczny BizL 139, poemat romantyczny BizL 145, opadanie [okresu] BizL 34 i in. W innych przypadkach również w jego tekście występują synonimy, ale niekoniecznie pokrywające się ze wszystkimi terminami zaproponowanymi przez Komisję Terminologiczną, np.: dzieło prozy BizL 32, dzieło prozaiczne BizL 95, a także dzieło prozatorskie BizL 48, powieść rodzinna BizL 197, powieść familijna BizL 163, a także powieść rodzinna BizL 163 i in., albo odpowiednie pojęcia nazwano innymi terminami, np.: bohater BizL 181, główny działacz BizL 196, najważniejsza działająca osoba BizL 147; okres łączny BizL 35 i in. Terminy wybrane przez K. Bizauskasa: opowiadanie BizL 164, dziennik BizL 102, natchnienie BizL 134, spowiedź BizL 106, nauka BizL 157 są używane również obecnie. 178 Asta Mitkevičienė | Rola Komisji Terminologicznej (1921–1926) | lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijoje WNIOSKI 1. W 1921 r. Komisja Terminologiczna na siedmiu posiedzeniach rozpatrzyła około 450 przedstawionych przez K. Bizauskasa terminów z zakresu literaturoznawstwa i dziedzin pokrewnych, a także ogólnych terminów naukowych (głównie rzeczowników i połączeń rzeczownikowych, a także przymiotników oraz kilku czasowników). We wszystkich obradach uczestniczył J. Jablonskis. 2. Porównując terminy Komisji Terminologicznej z terminami używanymi przez V. Kudirkę (1898) i K. Maciusa (1900), widać zarówno zmianę terminów (rimas zamiast atsiliepimas, šūkis i sušukimas zamiast šaukimas), jak i tradycję użycia (posmas, išleidimas „elipsė“). W protokołach Komisji Terminologicznej znajdują się również terminy, które później się nie przyjęły, na przykład eilėdėtis „eilėdara“. 3. W protokołach licznie przedstawiono terminy synonimiczne. K. Bizauskas w jednych przypadkach wybrał jeden z synonimów, w innych zaś w jego podręczniku również występują synonimy (te same lub inne) albo pojęcie zostało nazwane inaczej. 4. Chociaż lista terminów z zakresu literaturoznawstwa rozpatrywanych przez Komisję Terminologiczną nie została osobno opublikowana w prasie, można jednak stwierdzić, że rozpatrywanie terminów literaturoznawczych w Komisji Terminologicznej nie poszło na marne. Znaczna część tych terminów od razu weszła do użycia za pośrednictwem podręcznika teorii literatury K. Bizauskasa z 1922 r., z którego się uczono i z którego najprawdopodobniej korzystali późniejsi autorzy prac literackich. Tym samym rola Komisji Terminologicznej w historii terminologii literaturoznawczej jest pośrednia. LITERATURA I ŹRÓDŁA Auksoriūtė A. 2011: Przegląd działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926). – Terminologia 18, 80–91. Bizauskas K. 1923: Teoria literatury. Podręcznik dla szkół wyższych, wyd. 4, Kowno. BizL – Bizauskas K. Teoria literatury. Podręcznik dla szkół wyższych, wyd. 3, Kowno, 1922. BizR – Bizauskas K. Teoria piśmiennictwa i literatury. Część pierwsza, Kowno, 1918. Keinys St. 1967: Zarys tworzenia terminologii litewskiej (do 1940 r.). – Rozwój terminologii litewskiej, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2012, 29–56. LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. – www.lkz.lt. TKP – Protokoły Komisji Terminologicznej (nr 13–21), 1921. Przechowywane w Instytucie Języka Litewskiego. TŽŽe 2002: Interleksis. Komputerowy słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odpowiedzialny A. Kinderys, Wilno (e. wydanie). Vrp – V. K. [V. Kudirka]. Tiesos eilėms rašyti. – Varpas, 1898, Nr. 1, 14–15; Nr. 2, 28–30; Nr. 3, 40–42. Žnč – Samogita [K. Macius]. Znaczenie i piękno litewskich pieśni. – Žinyčia, 1900, Nr. 1, 33–84. ROLA KOMISJI TERMINOLOGICZNEJ (1921–1926) W HISTORII LITEWSKIEJ TERMINOLOGII LITERACKIEJ W 1921 roku na Litwie przy Ministerstwie Oświaty utworzono Terminologijos komisija (Komisję Terminologiczną). Podkomisja terminów literackich została utworzona w październiku 1921 roku. Na najbliższym posiedzeniu Terminologii 179Terminologia | 2013 | 20 Komisja podkomisji przedstawiła zestaw terminów literackich (a także terminów z dziedzin pokrewnych i terminów z zakresu nauk podstawowych) opracowany przez Kazysa Bizauskasa, autora pierwszego litewskiego podręcznika teorii literatury. Terminy te omawiano podczas siedmiu kolejnych posiedzeń z udziałem najwybitniejszych litewskich językoznawców Jonasa Jablonskisa i Kazimierasa Būgi. Komisja Terminologiczna omówiła około 450 terminów: podstawowe terminy literackie (turinys „treść”), nazwy środków stylistycznych (elipsė „elipsa”), terminy wersyfikacyjne (pėda „stopa”), nazwy gatunków (istorinis romanas „powieść historyczna”), nazwy cech związanych z literaturą (rimo vaizdingumas „obrazowość rymu”), nazwy działań związanych z literaturą i dziełem literackim (aprašymas „opis”) itd. W porównaniu z wybranymi dziewiętnastowiecznymi źródłami terminów literackich niektóre terminy zmieniono, a w przypadku innych zachowano tradycyjne użycie. Niektóre z omawianych terminów nie były ustalone, na przykład sruoga „strofa” (obecnie posmas, strofa). W dokumentacji Komisji Terminologicznej znajduje się dość wiele synonimów terminów. Wydaje się prawdopodobne, że terminy zostały zapisane na etapie dyskusji. Chociaż lista omawianych terminów nie została opublikowana w prasie, praca Komisji Terminologicznej w dziedzinie terminów literackich była pomocna. Większość terminów weszła do użycia za pośrednictwem podręcznika Kazysa Bizauskasa Literatūros teorija (Teoria literatury) (1922), chociaż nie zastosował się on do wszystkich zaleceń Komisji Terminologicznej. Komisji. Otrzymano 2013-10-22 Asta Mitkevičienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. paštas [email protected]