Pirmasis Lietuvos medicinos mokslo žurnalas ir lietuviškoji medicinos terminija

Palmi a Zemle ičiū ė | P ima is Lie u os medicinos mokslo žu nalas 142 | i lie u iškoji medicinos e minija Pi masis Lie u os medicinos mokslo žu nalas y lie u iškoji medicinos e minija PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lie u ių kalbos ins i u as ESMINIAI VOODŽIAI: medicina ciencia žu nalas, lie u iškas medicinos e minas, sencasis palab a, da inys Medicina y na u aleza a 100 mecho INVADINS PASTABOS Li u iško medicinos mokslo žu nalo1 comienzo. Lie u iškai medicinos pe iodikai (Ka osas 1960: 4249; Biziule ičius 1989: 3439; And iušis 1996: 161176) apa ece una didelę į aką da ė nelie u iška medicinos pe iodika, que ue pe mi ido en Li uania la ynų, polkų, usų lenguas y enía gilias adiciones (S akulienė 2001: 220). El p ime is Li u iškas pe iodinis medicina leidinys S eika a (19091915, 19201928) apa eció en el p ime decenme io del XX siglo. En segundo decenio se comenzó a publica la e is a Medicina i na a (1913) y sa ai aščio Auš a biisa en ino apéndice Gydy ojas (19141915). A ellos šlieja 19111912 m. agmen a iamen e pe mi i Fa maceu ų eikalai (S akulienė 2001: 226). 1910 en el a ículo m. Kazys G inius p opuso comenza pe mi i p o esionalinio li uanos e is a médica. Su opinión, e is a gale ía cabe : 1) medicina, higiene, med. es adís icas, e e ina ia, a macijos y ciencias na u ales moksliškieji a ículos; 2) esas cien í icas y c onica del pe sonal de ida; 3) de in o mación; 4) elje onai (G inius 1910: 1). Sin emba go sólo después de es años es e sumanyom se ealiza 1913 m. comienza a pe mi i Li u iškas medicinos, e e ina ijos, a macijos i gam os mokslų žu nalas Medicina i gam a. Su edi o y edi o ue dak a as S asys Ma ulai is. Jou nalas im n pe mi i 1911 m. a Li u ias ciencia sociedad es ablecig os Gydy ojų y 1 Reikia deci , que XX a. lie u iškoje p adoje odos pe iodiniai leidiniai ue on į a dijami laik aščiais. Sólo más a de, ap oximadamen e desde el comienzo del pe íodo de independencia y inalmen e en la XX a. e ce acua ezima década, adqui ió el é mino žu nalas (S akulienė 2001: 227). Así en el a ículo consumido é mino del pe iódico. 143Te minología | 2013 | 20 ais ininkų sekcijos2 miemb os médicos Dominyko Bukon o, B onisla os Gedminai ės, K. G iniaus, Juozo Ja ašiaus, An ano Vileišio, ais ininkų S asio By au o, Jono Kašinsko, Zenono Kuza o, Elenos Lukaše ičiū ės, Mo iejaus Nas yčio, Je onimo Šlioge io, Ma o An ikos, Aniano S ukasusko (Aničasas) (1999: Ž303. Así bonjús obje i os quedó inac ualizados. A con inuación algunas palab as de deci i o ia sob e el sanda de los núme os de la e is a y con enido. El p ime núme o de la í mula Nuo Redakcijos esc ibe que p adedam[as] 1999: 302) inicia y a. Išėjus d iem nume iams leidimas nu ūko dėl lėšų pe mi i p ime [as] lengua Li uania medicina, e e ina ios, a macijos y na u al os ciencia laik aš [is] (MG 1913 1 1). Pundėžiama al conjun o de e is a bū inybė: skai lingiausia pa e lie u ių š iesuomenės ocupama menė omas akami ciencia. Pa eniui yendo, nada nue iza neįs engsemos. Pe o kuopon a su pe iódico susispie é, mucho de ú il pod emos hace y a sus amas de ciencia, y a su p o esión, y a su país. Suje amos en un solo pe iódico odas las menė ąsias amas de la ciencia pu amen e desde el pun o de is a p ác ico. Pa ieniu ninguna de esos g upús neįs eng ía aún ene su pe iódico, como es á en o as naciones. T as a caminando unidos alcanza emos nues o obje i o (MG 1913 1 12). Se p esume pe mi i la e is a de un lanco y medio olumen cada dos meses y en ella p ensa : 1) o iginalini[us] y e s ini[us] a ículos[us], 2) elje on[us] de ida pública, 3) e e a [us], 4) ais as apj alg[u] y p ak ikos pa a im[us], 5) k i ik[u] y bibliog a ij[u], 6) ko espondencij[u] y laišk[us] Red įakciju, 8) Ch onik[u], Lais [as] akansij[as], 9) Skelb[u] 7) (MG 1913 1 2). También se indica el p ecio del dia io: años 4 ub., medio año 2 ub., núme o sepa ado 75 kap. (MG 1913 1 2). Así Medicinas y na u aleza (medicinas, e e ina ia, a macias y na u aleza biunimes e e is a) p ime 25 páginas de un núme o (gegužisbi želis) apa eció 1913 m. (ž . igu a.). En es e núme o, como esc ibe en el ámi e Nuo Redakcijos, mayo men e es á de medicina, po que de o as ciencia akás adecuamas ma e ial no u imos, aunque k eipėmės y pedimos sušelp i (MG 1913 1 2). In oduci es a ículos: T achoma di undimien o Majojoj y G anjoj Li uania (D- as P. A ižonis); ¿A adenoidai iene sącešį con el mas u anismo? (D- as Laumianskis); Iš el depa amen o de ginecología s . hospi ubo de Yakubo en Vilniuje. A la p egun a sob e de enikamien o sang e pludío de ma ynėlės an e mijomas. Reci i a Pi ogo o su ažia ime Pe e bu ge (D- as 2 Sekcijos suda y oje p og ama uno de las asda ín e a su ankía de la ieja e minía i nue as (gam os cien í icas bo ánica, química y k .) y especiales (medicinos y a macijos) cons i uymas (ž . Mokslei is Kalnėnas 1912: 184). 144 Palmi a Zemle ičiū ė | P ima is Lie u os medicinos mokslo žu nalas | i lie u iškoji medicinos e minija 145Te minologija | 2013 | 20 A. Damaše ičius). Re e a ų sky elle anuncian dos S. Ma ulaičio ašiniai: Nuoma io (epilepsías) a amien o b omu y Bismu um subni icum hype chlo hyd ijoj i ulcum en ikuli. Felje onų sky elei inspues o J. Bagdana ičiaus3 ašinys Dak a ams ku sai Be lyne. Sky elyje Šis as encon a emos J. Bagdana ičiaus abajo A mucho Li uania sodžiuj djio a se gančių. Bibliog a ías sky elle p esen adas de edi o de la e is a S. Ma ulaičio esc i as umpos populia inamųjų medicinos knygelių (S eika a a ba iesus i umpas kelias į s eika ą. Su aisė d- as L. G aičiūnas; Užk ečiamųjų limpamųjų ligų išsiplė ojimo būdai i ko a su jomis. D- as G aičiūnas) ano aciones. Sky el P ac icas consejos el d . Jonas Basana ičius p opo cionó a ios consejos p ác icos (Džio ininkų empe a u a educi <...>, T achoma i joda ūgš is, Nuo doludimien o del ien e a gas i is alcoholica). En la úl ima página inse ado a ensión de e o es. Segundoyo, úl imo, núme oio sky elei Nuo Redakcijos apgailes auIš eiškiamas desilusion: p adėdami pe mi i el p ime ío jama dėl aš ų s okos (dėl šios p iežas ies šis nume is išėjo pa ėluo ai). idioma lie u ių medicinos-gam os laik aš į ikėjomės, que encon a emos mayo in e és užsiėmimo. Pe o, pa ezco, dolo osamen e ap i izamos. Dos núme o con aún šia- aip publicamos, pe o e cam, si y con inúa se á al a enešimo, neg ei , u - po se , end á apa ece i (MG 1913 1 1). Pabigueigo se di ige a odos, a quienes cuidan Medicinos y Gam o apoyo, šelp i él quien odo puede, que esc i os, que dine os (MG 1913 1 2). En es e núme o se inaliza p ensa el con inuis ís a ículo dc a o A. Damaše ičiaus Iš ginecologijos sky iaus š . hospi ubo de Yakubo en Vilniuje. A la p egun a sob e de enikamien o sang e ludimien o de gumbo ma ynėlės an e mijomas. Leída a Pi ogo o con oya ime Pe e bu ge. Su gi án es D. Bukan o a ículos: P ie gimdymo akų up u ų, ske sąja pozicija gimdan , P ie kazuis ikos šlapumo puslės akmenų pas niños, Namų da bo pessa ium. S. Ma ulai is publicó an o el asun o (medicinos), como el lenguaje y la e minología en cuan o impo an es y signi ica i os el a ículo Ana omía, isiología, pa ología y química Li u iška e minologija (sob e él cuan o más ampliamen e se á esc i o adelan e). Sky elyje Šis as inse ado dc a o J. Bagdana ičiaus ašinys Iš medicinos e minologijos. Slapy aidėmis J. Z. asinišiusio au o us anunciamiamos elje onas Šis- as de Higijenos pa odos Pe e bu ge, a slapy aidėmis A. D. N. A. Kuko ie o o e3 Dak a o Juozo Bagdono pseudi a dis. 146 Palmi a Zemle ičiū ė | P ima is Lie u os medicinos mokslo žu nalas | i lie u iškoji medicinos e minija e a as Apie al uso de anes esia local. S. Ma ulai is y J. Basana ičius p esen é nue os ais us (Sedob ol, Follikulinas comoo Pu ga y as, Ris inas y niežai, Melub inas). P ac ikas consejos sky elyje J. Basadicinos y na os sekcija L. M. na ičiaus „Nuo haemo hagia en iculi“. „Ch onikoje“ spausdinama „Me- D . es os años con aja ime. Lie u iškoji medicinos e minija: uen es, p oblemos y pe spec i as. Medicinos e minos Li u iškumo cues ión bene p ime o le an ó dak a as Mikalojus Kup e ičius 1897 m. Va pe publicado en a ículo Lie u iški ligų a dai. Él exho ó a médicos consumi no p es in us, y lie u iškus ligų a dus, mismo su a ículo p esen ó sob e 60, p i ašęs la yniškus o g eikiškus a i ikmenis. Susi ūpinimą medicinos e minų lie u iškumu ėlei ik po 16 me ų išsakė S. Ma ulai is 1913 m. Medicinoje i gam oje išspausdin ame s aips- nyje Ana omías, isiologías, pa ologías y química Li u iška e minologija. Jun o a ella disposi ada no pocas ac uales de ese me o p oblemas de e minología médica e minos excedlios y, po o a pa e, sus escasez, e minos es o pačiai concep os in oy a a iación, no mas ausencia, e minos unodinimo, ap obación dalykai, bū inybė a abajo de e minología pasi elk i specialis as y kalbininkus. Au o ius exho ó médicos a ecoge palab as de i a lengua o c ea e minus, basado en eglas g ama icas de ma nosa lengua. S. Ma ulai is en a izó que es necesa io e ene ue emen e y de ini i amen e es ablecida e minología: ana omía, isiología, pa ología, química y o as ciencia akú, cuan o ellas sumanš as con medicina (Ma ulai is 1913: 9). Él c i icó e minos de ecu sos en las en onces popula a inamosias lib os de medicina, en las cuales la misma concep io iene a ios nomb imi os. Es o, diga au o us, negeis inas y pe ksmingas cosa, keblus y pámpimo lei o oo. Debido a al mezcla aps uma de e minología los esc i os de la ciencia no end án se iedad. Po consiguien e S. Ma ulai is o eció Medicinos y na u aleza e is a in oduci specialų e minologijos sky elį, en el que se ía imp iminiamos ecopilados e minologías šakų nomb es. El au o había p e is o un pos e io abajo de c eación y uni o mización de e minología de medicina Li u iška, las cuales ac ualias y hoy: Ki i, paskai ę paduo us a dus, paduos sus inkamesnius o de la lengua de pe sonas paim us o g ama ica eglas pa em us. Kad inalmen e escogido de odos los e minos ap opiamissimo, los p óximos años a a és medikų y na u al ininkų su ažiación pod emos, apic i é pagalbon lengua conoco us, inalmen e ese abajo ealiza . Finu inai los más adecuados e minos piėmę, es ampdįsemos al ez apa e en lib oela, que odos conno ų y uni o me e minología usase (Ma ulai- 147Te minologija | 2013 | 20 a ículo no pocos lie u iškos os eologijos a dų. El is 1913: 10–11). Šiam sumanymui au o ius pada ė p adžią, pa eikdamas obje o del a ículo cons i uye Medicinas y na os e is a consumi lie u iški4 lengua o aš ų palab as y sus palab as de palab as de da ybos medios pada y us ienažodžiai medicinos e minai. Siekiama ap a i e minų aišką, . y. jų sanda os dalykus. Vienažodžiai e minai ski s omi į pap as uosius gy osios palab as, las úl imas más inulkadas desc ibiéndose según da ybos būdą. P e equisi os é minos médicos g e inamos con ac uales los mismos concep os į a dijančiais e minis. Galinamen e oquiciase e is aalo lie u iškų ienažodžių medicinos e minų de pe i encia en la ac ual lengua de ciencia médica lie u ių cues ión. 1. LIETUVIŠKI VIENAJODIAI MEDICINAS Y GAMTOS TERMINAS 1.1. Una oodžiai e mininai (197 e mininai). Los a ículosnios una ozodžiais e minos įnominijaban ana omía, isiología, clínicas, a macología ciencias de cogninines concep os. Se puede dis ingui sencillos sencillos de lengua i a o de esc i os y palab as de sus p opias palab as hechos medios de da ybos palab as. 1.1.1. Palab as sencillas de lengua i iosa o esc i as (51 é mino). A los simples i os de la lengua o de las esc i as palab as asigni p ima ias (neiš es iniai) palab as. Kazimie as Gai enis a i mó que ga a i lie u iški palab as suelen e minologiza se de dos mane as: 1) expandiendo (pe keliando) el léxico de la palab a y 2) consou inando (ap inchando) el léxico de la palab a (Gai enis 2002: 52). Él es no ado que la medicina ue uno de las ciencias, que e minologizó las palab as del liaudies lenguaje (Gai enis 1983: 15). No s g ande pa e de los é minos médicos es la yniška y aho a ebesuda an i cons an emen e adicional y mejo inamą medicina a dyno b anduolį (Česnys 2002: 55), sin emba go nemažai e minų es omada de liaudies idioma. La mayo pa e a la e minología cien í ica de medicina de lengua i iosa omada palab as de ana omía y clínica, un poco a la isiología concep os a in oca . Como é minos de ana omía son e minologizadas p incipales palab as de la lengua i iosa5 leksi i as signi icanzas: ojo MG 1913 1 23 ojo MG 1913 1 9, é. ojo MG 1913 1 1. au o idad de con ol LKŽe; au is MG 1913 1 9, éase au is 1. ó gan de oído LKŽe; bamba MG 1913 1 13, ž . 1 bamba ana . duo4 S aipsnyje lie u iškais e minis conside an sus, lie u iškos, e mininai de medicina de o igen. 5 Nunciando e minos liaudiškumą, e ié ase a los da os del dicodiño de la lengua Li uánica (LKŽe). Un é mino se conside a liaudinio, si en dicciona io esa palab a o su signi icado paludido de i a lengua (es o indica a mių luga es de aco unamien os). 148 Palmi a Zemle ičiū ė | P ima is Lie u os medicinos mokslo žu nalas | i lie u iškoji medicinos e minija belė en medio del abdomen (umbilicus) LKŽe; bu na MG 1913 1 8, éase bu na 1. hueco en e labios y ga glía LKŽe; dan ys MG 1913 2 18, é. dan is 1. ana . caulinis ó gano en la boca o snukyje a la comida am y i (Dens) LKŽe; cab a MG 1913 1 9, éase cab a 1. cūno pa e LKŽe; sang e MG 1913 1 12, MG 1913 2 6, éase sang e líquido de colo ojo, ci culando en el cue po humano o animal y nu iendo ejidos LKŽe; MG lūpos 1913 1 9, éase lūpa 1. Uno de dos bo des de boca LKŽe; nosis MG 1913 1 9, éase 1 nosis 1. uoslės ó gano LKŽe; MG oda 1913 1 13, MG 1913 2 4, é. oda 1. Te mina supe icial del cue po humano o animal, capas LKŽe; MG ė 1913 2 7, éase plė ė 1. ana . plono capa de ejido, jun abiendo o cub iendo cualesquie a pa e del o ganismo LKŽe; manca MG 1913 2 6, éase manca 1. supe u ína ex emúnea humana desde el pecho has a los dedos ex emos; es a pa e del pulón desde la muñeca has a los ex emos de los dedos LKŽe; es ánd […] en iculus MG 1913 2 9 es ánd MG 1913 1 21, ž . es ánd 1. ana . humano o animal ó gano diges i o musculina io bolsa, espl ys, en iculus ( en iculus) LKŽe; ce eb oys MG 1913 1 9, é. ce eb oys 1. ana . cen ina pa e del sis ema ne ioso, que la o man ne ų skaidulos y ląs elės, ubicadas en humano y espubu inos animales kiau y espubu o canale LKŽe; s enos MG 1913 1 18, éase s ėnos 1. pa e in e io de la espalda po debajo del cin u ón, cin u io (lumbus) LKŽe; co azón MG 1913 1 13, MG 2 1913 2, éase co azón 1. ó gano cen al de ci culación sanguínea, ubicado a la izquie da c ū inea LKŽe; eidas MG 1913 1 9, éase eidas 1. p iešakinė pa e de la cabeza humana LKŽe; mediu ías MG 1913 2 20, éase mediu ías 1. Homb e o animal de ó ganos in e nos (pp . diges ico) LKŽe; in es nos MG 1913 1 17, MG 1913 2 6, é. in es a na 1. ana . amzdelio pa idalo pa e del ac o gas okináneo, p esidiando desde es andžio (in es inum) LKŽe. ana omía e minijai ambién omada amplisimas signi icadas de palab as i ías del lenguaje, pe o susu ada su signi icado, ej.: e gonda ul a MG 1913 2 12, é. e gonda 2. Ex e io geni alia LKŽe, plg. pudendum emininum mo e s ex e nos geni alia MedŽ; gumbas (?) u e us MG 1913 2 12 gumbas MG 1913 2 3, é. gumbas 6. / gimda LKŽe; k iauklė concha MG 1913 2 11, é. k iauklė 6. ana . išo inė ausies dalis LKŽe; c uoslas (palpeb a) MG 1913 2 13, éase c uoslas 2. akies okas LKŽe, plg. mo e s gen ies o ganų dalis pal peb a – okas MedŽ; makš is MG 1913 1 15, ž . 1 makš is 6. ana . ( agina) LKŽe; men ė scapula MG 1913 2 11, ž . 1 men ė 8. ana . plokščias ikampis huesos supe io en la pa e espinal (scapula) LKŽe; opė pa ella MG 1913 2 12, é. opė 7., é. o- 149Te minologia | 2013 | 20 pelė 9. kelio gi nelė LKŽe, plg. pa ella gi nelė MedŽ; skil ys en iculus MG 1913 2 9 skil ys MG 1913 1 17, éase skil ys 3. / s ándis, ien e LKŽe, plg. en iculus 1. ien e MedŽ; šei a ibula MG 1913 2 12, éase šei a 5. hauzdo del hueso LKŽe, plg. ibula šei ikaulis MedŽ; a pa penis MG 1913 2 12, ž . a pa 2. ana . i iškas sex ies o ganas (penis) LKŽe; okas (palpeb a) MG 1913 2 13, é. okas 2. mi kčiojamas ocies obdangalas oka MG 1913 1 23, ž . 1 oka, ž . 1 okas 2. / mi kčiojamas ojoye obdangalas LKŽe. Da os del dicciona io, odas menė i palab as, excep o palab as gumbas, k iauklė, makš is, gy ojoj kalboje medicininėmis eikšmėmis ixsuo i. En el a ículo 12: Ana omía, isiología, pa ología y química Li u išly inių o ganų sis emos o ganui pa adin i mo ė, močia, gumbas (?) u e us MG 1913 2 mo ė, ž . 1 mo ė 6. ana . gimda LKŽe, plg. u e us gimda MedŽ, sólo la palab a močia ka e minologija“ pasiūly a ben kele as gy osios kalbos žodžių mo e s LKŽe gimdos en signi icado no ixuo o. En los a ículos del pe iódico encon ado i íos palab as de palab as no sólo ana omía, pe o un poco y clínica concep os a in oca . P ime o menė ino el é mino clínico liga MG 1913 1 8, MG 1913 2 7 en e medades MG 1913 2 15, é. 1 liga 1. dis u bios de ac i idad del o ganismo, salud pai imas, deshechi a, couldnė LKŽe, y a macología e minas ais ai MG 1913 1 12, 1913 2 20 ais as MG 1913 1 17, MG 1913 2 21, ž . 1 ais as gydomoji p iemonė LKŽe. Va ios é minos clínicos omados de i a lengua palab as p incipales leksicales signi icanzas: dičius (an kak os) a he oma MG 1913 2 13, é. dičius oks guzas (a he oma) LKŽe, plg. a he oma a e oma, iebalos [lipoídos] sankaupa MedŽ; saluska MG 1913 1 18, plg. saluska 1. sú us compues o mine al (sodium clo u o) se usa a los alimen os pa a p o ege con a la de e io o y pa a da sabo LKŽe. na ikas MG 1913 1 13, éase na ikas 1. Tumo du o en cualquie a luga del o ganismo LKŽe; pūliai MG 1913 2 5, é. pūliai žals ai gels a masė, apa eciéndose en he idas, escuduliuose LKŽe; MG agua 1913 2 15, plg. agua 1. skaid us sin colo is, pp . líquido sin sabo y olo , compuñado de hid ógeno y oxígenos (H2O) LKŽe; o is 1913 1 3, plg. o is med. inimas con pūliais, skaudulys, inkinys, 1913 MG 2 7 MG pik o ė“ LKŽe, o ieno žodžio susiau in a eikšmė: akmens nom. sg. akmuo 1913 MG 2 8 akmenų gen. / pl. MG 1913 2 7, éase pied a 8. o ganizme su gidés conc e men as LKŽe. 150 Palmi a Zemle ičiū ė | P ima is Lie u os medicinos mokslo žu nalas | i lie u iškoji medicinos e minija Dak a as Bagdana ičius6 en a ículosnele ( iksliau palab as lis asėlyje) p esen ó dos palab as de la i a language es o pačiai klinikos concep s į a dy i: MG g amai (spu sum) 1913 2 13, sk epliai (spu sum) MG 1913 2 13, ž . sk eplys 1. isch espépuojamųjų o ganų a kosimas glei ės LKŽe. La palab a mencionado sólo g amas, que sk eplių signi ica i os no iene. Sky ium menciona pa eja sudaik a a dėjusių į a džiuo inių būd a džių7, eiškiančių mo e ų ligas: bal ieji luo ulbus MG 1913 2 12 bal ųjų gen. mo agia MG 1913 2 pl. MG 1913 1 14, ž . bal ieji 2. ž . bal osios med. „ okia mo e ų liga (Fluo albus)“ LKŽe, plg. luo albus – bal osios MedŽ; audonieji8 – hae 12, LKŽe audonieji ne iksuo i, sólo audonieji žiedai mėnesinės, plg. haemo hagia hemo agija, hemo hagija MedŽ. 1.1.2. D a i n i a i (146 é minos). Más de la mi ad de la e is a Li u iškų ienažodžių medicinos e minų son da iniai9. Según da ybos mane a dis inguidos p eesagų, p iešdėlių y galūnių ediniai así dū iniai. 1.1.2.1. P iesagų ediniai (97 e minas). Es o gausias edinių bū ys. Vy auja p ecesagos -imas ūimai) ediniai, p incipalmen e nomb es de acciones que casi oughly de i a de los ac os de nep iešdělních: gimimai MG MG 2 1913 15, 1913 1 10, 1913 1 10, 1913 2 13, 1913 1 10, 1913 1 18, 1913 1913 1 18 1913 1 1 13 1913 1 2 plúdimai MG MG MG 2 3, 1913 1 20, 1913 1 20 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 13 16 13 13 13 13 13 16 13 13 13 16 13 13 13 16 13 13 16 13 13 13 13 13 13 16 16 16 16 13 13 13 13 13 13 13 3 3 3 3 2 13 15 13 14 15 13 14 15 13 15 13 14 15 13 15 13 13 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 19 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 Kele o hablamos p ecep aga edinių signi icado su conconk e izada, ej.: linkimas? a - 6 V . 3 iznašą. 7 Sa a ankiški sudaik a a dėję į a džiuo iniai būd a džiai, eiškian ys an inį daik o pa adinimą, que en cie os casos puede eemplaza p incipalino daik o pa adinimą, ei i su sinónimo, ej.: gel onoji okia liga, gel onligė, <...>, k u inoji dizen e ija. <...>. Es os sudaik a a dėję būd a džiai son susida ę, a un cie o daik o una ca ac e ís ica ca ac e ís ica nomb e pa e us p opio daik o nomb e. No malmen e ellos apa ecen al lado de ales denominaciones, cuyos hablaba se quie e e i a , po ejemplo, a di e sas en e medades, <...> nomb a . <...>. Į a džiuo iniai būd apeji daik a a dėja debido a su signi icado conc e umo. Ypa ybė, exp esada į a džiuo iniu būd a džiu, es á asociada con un cie o obje o, po es o se hace innecesa io y el mismo nomb e del obje (LKG I 530). 8 Gydy ojas A. Vileišis 1899 m. en lib o de Pa a mės muje es que quie en se sanas (así ambién y an ajame, 1906 m., su edición) e minó audonieji a ojo mėnesinių signi icado. 9 Desc ibiendo da inius se apoya en P ano Ska džiaus, Vinco U bučio, Sauliaus Amb azo abajos, LKG. 157Te minología | 2013 | 20 2) paki usi aiška, pe o no cambiusi signi icme: a ok y is ecidi , plg. ecidy um a k y is MedŽ, bal ieji luo ulbus, plg. luo albus bal MedŽ, klubikaulis os ilei, plg. os ilium klub MedŽulis, maumonėlis ničok, plg. on iculus momenėlis Med Med Med o Med Med, mens u, mjeseiniai, plg. mens ua io mens uacija mens uacija, plgumas, Medgums somnolen ia mieguis , mieguis , plg, plg. 3) no cambiusi aiška, pe o cambiusi signi icació: gumbas (?) u e us, plg. u e us gimda MedŽ, a gumbas ph MedŽyma, pe ikaulis os hume i, plg. hume us jaas ikaulis, a pe ikaulis os ac omiale MedŽ, abdomen en iculus abdomen (s omachus), éase abdomen 3. s andis LKŽe, plg. s omachus ž . en iculus 1. es ándandis MedŽ, y abdomen abdomen, en e MedŽ, adiagismo p ieaugis, plg. acc e io adiagismo MedŽ; 4) paki usi aiška y signi icado: kulnikaulis allus, plg. alus šokikaulis MedŽ, y kulnakaulis calcaneus MedŽ. IŠVADOS En la p ime aía 1913 m. leis ame Li uanian medicina cien í ica e is a Medicina y na u aleza im i le an a i cues iones y p oblemos de la e minología médica li uanas, cuya nep a ado ac ualidad y hoy e minos excedlius y, o a pa e, sus ca encia, e minų es o pačiai concep os in oy a ización y su unodinio impo ancia, bū inybė į medicinos e minologijos da bą pasi elk i specialis us i kalbininkus, susi ūpinimas e minų lie u iškumu i k . Los gi anos exho an a ecopila palab as de i a lengua o c ea e minus, basado en eglas g ama icas de ma nosa lengua. Žu nale encon a 197 una ozodžiai lie u iškos kilmės medicinos e minai. P ima iamen e menė ini simplesdicho de ida o de esc i as palab as (51 e minos), į a dijan ys ana omía y algo de clínica concep os. Jún suelen e minologizo as p incipales lexinas signi icanzas, aunque ana omía e minijai im i y palab as de amplnés signi icanzas, pe o sus signi icado susiau in a. La g an pa e de é minos monoyodís icos o man da iniai (146 é minos). Vy auja p iesagų (-imas; elis (eliai); umas; onis (ei/iai/ys), ė; elė; ymas (ymai); ėlis (ėliai); ojas ( ojai), a; Els; ėlė; ybė; ulys; -a a, ažis, ekšlis, e ė, da, ykla, yklai, yla, ylas, inė, iniai, inynai, inys, ininkas, (i)uk, lai, lė, lis (liai), slė, smai, snis (snyi), as, iai, ys, uolis ( is), u ys, u is, asinai) ediniai (97) e m. Palmi a Zemle ičiū ė | P ima asis Li uania 158 e is a de ciencia médica | i lie u iškoji medicinos e minija Con p e idellos deduci e mininos muy a a sólo dos p e idėlių an i pa ediniai. Galūnių edinių, palygin i su p iešdėlių, y a ge okai daugiau (17 e - minų). Daugiausia galūnių -is, as (ai), -a i ė edinių. Ki ų galūnių (ys, ius) ocu en po uno edinio. An ą po la abundancia de de iones g upo la o man dū inia (30 e minos). Gausia g upo dū inių son dū inia de dos daik a a džių (25 e minas). De yniolikos dū inių sandai mu uamen e jun aban jungiamaisiais balsias -i-, a, ia, y seisšių dū inių sandai jun aban sin ellos. Dū inių con daik a a diniais sandais g upo se a ibuyen dos dū inia de p ielinksnių en e, en epu y daik a a džio. Dū inos con accionesmajodinías sandais casi no budingi dos dū inia de daik a a džio y accionesmajodin. Más que la mi ad Li u iškų ienažodžių medicinos e minų sob e i ió y ebe a ojami en la ac ual medicina ciencia cha la. La mayo pa e de ellos aiška y signi icado no cambia i. Algunos é minos de la guiniui paki o o aiška, o signi icado. Žu nale Medicina i gam a ašiusių lie u ių gydy ojų en uziazmas y pasiš en imas, cuidadosis su p o esines kalbos g ynumu y lie u iškumu, gy osios kalbos como p incipal e minologijos šal inio iškėlimas nūdienos medicinos e minologijos da binikams pod ía se bonjus y siek inas ejemplo. PAGINDINIAI CHALTINIAI La Comisión es á a la espe a de las espues as de los Es ados miemb os a las p egun as p esen adas po los in e esados. MG 1913 1 Medicina y Gam a (gegužisbi želis), Vilnius. MG 1913 2 Medicina y Gam a (liepa ugpiū is), Vilnius. PAGALBINIAI ŠALTINIAI LKŽe Lie u ių kalbos žodynas (IXX, 19412002), a ian e elec ónico, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005. www.lkz.l . Med V. As auskas, S . Biziule ičius, S. Pa ilonis, A. Vai ila ičius, A. Vileišis. Dicciona io de e minos médicos, Vilnius: Mokslas, 1980. Aseso amien o pa a muje es que quie en se sanas. Según Zielčaka esc ibió D . A. V. Tilžėje, 1899. Aseso amien o pa a muje es que quie en se sanas. Según Zielčaka esc ibió d . A. Vileišis. 2-oji laida, Vilnius, 1906. LITERATŪRA Amb azas S. 1993: Daik a a džių da ybos aida [1]. Lie u ių kalbos eiksmažodiniai ediniai, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. Amb azas S. 2000: Daik a a džių da ybos aida 2. Lie u ių kalbos a dažodiniai ediniai, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. And iušis A. 1996: Lie u os medicinos spauda. – Žu nalis o žinynas 2, 161–176. 159Te minologija | 2013 | 20 Aničas J. 1999: An anas i Emilija Vileišiai. Gy enimo i eiklos b uožai, Vilnius: Alma li e a. Biziule ičius S . 1989: Iš Lie u os medicinos spaudos is o ijos. – S eika os apsauga 10, 34–39. Česnys G. 2002: Lie u iško ana omijos a dyno is o ijos me menys. – Te minologija 9, 55–65. Gai enis K. 1983: Šis as iš lie u iškos liaudinės specialiosios leksikos. – Lie u ių kalbo y os klausimai 22. Lie u ių kalbos specialioji leksika, 4–16. Gai enis K. 2002: Lie u ių e minologija: eo ijos i a kybos me menys, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla. [D- as G inius K.] 1910: Apie lie u ių medicinos laik aš į. – Lie u os žinios 28, 1. Ka osas J. 1960: Vilniaus XIX amžiaus medicininė spauda. – S eika os apsauga 11, 42–49. Keinys S . 2005: Daba inė lie u ių e minologija, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla. [M. Sk- a] 1897: Lie u iški ligų a dai. – Va pas 3, 41–42. Ma ulai is S. 1913: Ana omijos, izijologijos, pa ologijos bei chemijos lie u iška e minologija. – Medicina i gam a 2. Mokslei is Kalnėnas 1912: Ƶmonių medicina. – A ei is 2, 4. LKG 1965: Lie u ių kalbos g ama ika 1, Vilnius: Min is. Palionis J. 1952: Lie u ių li e a ū inės kalbos no malizacija XIX a. pabaigoje (1880–1901). Dise acija, Vilnius. Palionis J. 1995: Lie u ių ašomosios kalbos is o ija, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. Ska džius P . 1996: Rink iniai aš ai 1. Lie u ių kalbos žodžių da yba, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. S akulienė S. 2001: Lie u iškoji medicinos pe iodika: iš akos i aida Lie u oje iki XX a. ečiojo dešim me- čio. – Knygo y a 37, 220–233. U bu is V. 2009: Žodžių da ybos eo ija, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. THE FIRST LITHUANIAN JOURNAL OF MEDICAL SCIENCE AND LITHUANIAN TERMINOLOGY OF MEDICINE This yea is he 100 h anni e sa y o he i s Li huanian medical jou nal Medicina i gam a (Medicine and na u e). This publica ion s a ed aising issues o medical e minology which a e s ill ele an – lack and excess o e ms, a ia ion o e ms naming he same concep , uni ica ion and app o al o e ms, he necessi y o in ol e bo h specialis s and linguis s in he de elopmen o e minology, conce n abou he “Li huanianness” o medical e minology, e c. Doc o s we e encou aged o collec wo ds om he olk language o o c ea e e ms ollowing he ules o Li huanian g amma . The a icle deals wi h one-wo d medical e ms o Li huanian o igin ound in mainly name he jou nal. Wo ds o he olk language and wo ds aken om w i en sou ces which concep s o ana omy (akis (eye), k aujas (blood), k uoslas (now akies okas (eyelid)), men ė (shoulde blade), gi ė (now kelio opnelė (kneecap)), ce eb ys (b ain), 197 (hea ), e c.) and o some ex en clinical p ac ice (liga (disease), audonieji (now hemo agija (haemo hage)), ais as (medica ion), e c.) a e esea ched. Gene ally hei main lexical meanings we e e minologized; wo ds wi h b oade meanings we e used as well, especially as e ms o ana omy, bu hei meanings ha e been na owed. The majo i y o one-wo d e ms a e wo d- o ma ions (74% o esea ched e ms). In his g oup su ixal de i a i es (wi h su ixes -imas; elis (eliai); umas; onis (ei/iai/ ys), ė; elė; ymas (ymai); ėlis (ėliai); ojas ( ojai), a; Els; ėlė; ybė; ulys; -a a, ažis, ekšlis, e ė, da, ykla, yklai, yla, ylas, inė is, ko as) p e ail (66% o all wo d- o ma ions), o ins ance, akimas (lėpaua, inynai, inys, ininkas, (i)ukas, lai, lėlė, lis (liai), slėslė, smai, snis (s), as, iai, ys, uolis ( is), u ys, u, u) co as) o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o 160 Palmi a Zemle ičiū ė | P ima is Lie u os medicinos mokslo žu nalas | i lie u iškoji medicinos e minija now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, o now, P e ixal de i a i es a e a e (1% o all wo d- o ma ions): pakūnė (now šun o ė ( u uncle)). Ending de i a i es comp enden 12% o all wo d- o ma ions. Ending -is (degis (now deguonis (oxygen)), ka š is ( e e )), as (ai) (miegas (sleap), niežai (scabies)), a (djio a ( ube culosis), ex ac (ex ac )) and ė (sopė (pain)) de i a i es a e mos common. The second la ges g oup o wo d- o ma ions a e compounds (21% o all wo d o ma ions). Compounds made o wo nouns a e he mos common in his g oup. Thei componen s a e connec ed di ec ly (ligonbu is (now ligoninė (hospi al)), šonkaulis ( ib)) o by a conjunc i e owels i o (i)a (žandikaulis (jaw), k aujagyslė (blood essel), nosia yklė (nasopha ynx)). Compounds made o p eposi ions and nouns a e in equen : a pkojis (now a p ie ė (pe ineum)). Compounds wi h e bal componen s (made o nouns and e bs) a e e y a e: ūgš da is (now deguonis (oxygen)), ūgš gamis (now deguonis (oxygen)). Mo e han hal o Li huanian one-wo d medical e ms used in his pe iodical su i ed un il he cu en day and s ill a e used in he mode n language o medical science. The majo i y o hem ha e he same meaning and exp ession, o ins ance, alkūnkaulis (ulna), djio a ( ube culosis), gal a (head), men ė (shoulde blade), sk andis ei he in hei (s omach), sloga (cold), inksis (bea ), žaizda (wound). Some e ms had changes exp ession, o ins ance, bal ieji now bal osios ( aginal discha ge), klubi kaulis now klubulis (hipbone), šuna o ė now šun o ė ( u uncle), o in hei meaning, o ins ance, os hume i was called pe ikaulis and now hume us is žas ikaulis now s omachus is sk andis, and os ac omiale became pe ikaulis; s omachus and en iculus we e bo h called pil as, en iculus is skil elis, and pil as abdomen . El en usiasmo, comp omiso and conce n abou he pu i y o he p o essional language shown by he Li huanian doc o s who w o e o Medicina i gam a, hei a emp s o look o Li huanian equi alen s and u ning owa ds he olk language as he sou ce o e minology could be a good example o he c ea o s o mode n medical e minology o ollow. Recibió 2013-07-11 Palmi a Zemle ičiū ė Lie u ių kalbos ins i u as P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. poš a [email p o ec ed]