scieee Open visual document viewer

Angelo ir velnio pavadinimai 1800–1882 metų katekizmuose

Aušra Rimkutė-Ganusauskienė

Full text

132 Auš a Rimku ė-Ganusauskienė | Angelo e diabo apelidamen os | 1800–1882 me ų ka ekizmuose Angelo e diabo apelidames 18001882 ano ca ecismos em AUŠRA RIMKUT-GANUSAUSKIEN Uni e sidade Vy au as o G ande ESMINIAI VOODŽIAI: ca ecismo, eligião e minos, an gam inės bū ybės nomeação, angelas, de nias Į adinės pas abas Ca echismos e mos da eligião são pala as e conjun os de pala as, com os quais adian am-se as p incipais e dadei as da é c is ãs, pe sonagens da eligião, bem como an gama ís icas essências, eligiosas ( ambém e li ú gicas) li os, documen os e ex os, a os de é, enômenos e peculia idades, sac amen os, pecados, ydos, necessidades eligiosas, li ú gicas do menys ( equisi os de aligos o io, li ú gicas oupas de panhei os e suas pa es, indais li ú gicos, e c.), locais eligiosos, su enches e ou os concei os elacionados à eligião, á ios dias eligiosos, adminis ação da ig eja e sua di isão adminis a i a (Rimku 2012: 56). an gam inių bū ybių, ais como espí i oia, angelas, de nias, denominações nedidelė eligijos e minų seman inė g upė. Ela cons i ui apenas 3 p oc. de odos 18001882 m. expos os ca echismos da eligião e minos. O obje i o des e a igo a a odos os nomes de anjo e diabo encon ados nos ca equismos do pe íodo mencionado em aspec os de o igem, con eúdo e o ma1. 1.una odemen e denominações angelas um dos mais boni as de o abalhos, nemi inga an gam inė, bekūnė bū ybė, se naujan e ao deus e sem palio os o ad inan i2, kilni d asia, 1 Es e a igo p epa ado, e ec uando podok o an ū os s ažuo ę 18001882 anos e minais de ca equism da eligião y au o didžiojo uni e si e e. pododoc o an ū os s ažuo ė é inanciada segundo o p og ama de ações da união eu opeia dos undos es u u ais de desen ol imen o dos ecu sos humanos, de mobilidade de cien is as e ou os pesquisado es e incen i o de abalhos cien í icos de es udan es ( p1-3.1-Šmm-01) o p oje o podok o an ū os (pos doc) s ažuočių įgy endinimas Lie u oje. 2 Angelas an gam inė d asinė bū ybė. conhecido no judaizismo, c is ianidade, islame. Nas ig ejas Ca alikas e s ačia ikias os anjos são ene ados como š en ieji ( Le 2001: 510). Te minologia | 2014 | 21 die o pasiun inys i įgalio inis (Š en asis Raš as 2009: 2610), двасесъ бе куна, апдовинотасъ су проту вали иръ ( K 1863 13) 1333. 18001882 m. emanei os ca equismos ele in oduzido de á ias o igem e di e en es o mas e minos. só em um dos sezeisicos 18001882 m. isleis os ca echismos usado monosso dos e mis angelas mKKK 1844 10. isso anks y asis skolinys, al mesmo como ig eja, ga ėnia, k ikš as, Kūčios, Kalėdos, Velykos, 2002: 1, 2005: 815). supõe-se que ele à língua li uãs eio de y ų Ve bos, ynas i k . (būga 1958: 348, 1961: 776; Zinke ičius 2000: 12, sla ų p o a elmen e iXXi a., ainda an es o icialųjį Lie u os k ikš ą, plg. sen. us. aнъгелъ. e mo angelas o iginou de g . γγελος pasiun inys (Fasme is 1986: 78; Hi šs, Hi sa 2008: 60). Ele é usado já na p imei a imp essão imp essa e Li u iškoje li o pa a e angélicos lu e anos ma yno maž ydo Ca echism sa p as y szadei (1547, Ka aliaučius) (U bas 1998: 19). sem e mo angelas, 18001882 m. ca ecismos andame e de lenkų kalbos gau ą g eikiškos kilmės an gam inės bū ybės pa adinimą aniolas (angelas, lenk. anioł < lo . angelus < g . angelos): ×Aniełas sK 1803 × 19, 1803 K, 1845 × 14, 1861 KK, 1864 × 8, 1828 × 18, 182 × 12, 1862 × Aniłas mKdanio KK, 27, 19, mLsK 47, Rm [1878] 28, mRK 44, 1869 × Anios, 185 K 135. No dicioná io e imologizado da língua polkų indica-se que lenkų anioł an e io men e sido angioł, Xi X a. angieł (b ückne 1974): 5. Ši lenkybė encon a-se m. maž ydo, Kons an ino si ydo, me kelio pe ke ičiaus nos abalhos. Cada c en e em seu angelą ga gą, que o acompanha e p o ege oda a ida, za a ia na p esença da mo e. Naujeme moksłe skaj ima asz a żemaj yszka usado um pala a e mo Sa gas nmK 1848 20 signi icadome angelos gua diões. segundo a adição c is ã, odos os anjos de aco do execu ado aidmens, unções impo ância a dis ibuem em no e angos, ou cho us, que po impo ância ag upam-se po is em is eiles (me o d 2001: 26). mais al o ango angel só em um 18001882 m. edi a ame ca equizme chama-se g eikiškos o igem e mo a changelas: A changełas sK 1803 26 ( y esnysis angelas, lo . a changelus < g . a changelos). Ki uose ca ecismos ele 3 angelo de inição is, as a yskopo mo iejaus alančiaus 1865 m. p eng ame ca echizme ap esen ama o iginalalo ašyba. sabe-se que do polkų língua o aduziu e lie u iškomis le as записала mesmo yskupas, mas usiškomis le as isleido ilniaus mokslo apyga da (bi žiška 1990: 103). 4 sinallu × ma cimi na a ual bend inê das li uãs alboje não ojami pala as. No a igo 5 as a ian es de esc i a não ape a iam. Auš a Rimku ė-Ganusauskienė | Angelo e de nio nomeiamos em nome de um | 1800–1882 me ų ka ekizmuose lenkų kalbos gau u skoliniu a cha kaniolas:A chaniołas pK 1828 155, mLsK 1852 × 45, 134 ×A kaniołas deK 1855 × [1873] 20, deK 1860 × [1873] 20, Rm 1862 [1873] 39, mRK 1869 × 152 e A chanielas m 44, 44, 44, 44, KKKъ Арханьиолас K 1865 × 47 (lenkanio a ch a chł < lo angelus < g angelos, pl. a changel. Como e anjo, a canjo ao língua li ians a eio a a és izinhas línguas sla as. Angelas, a changelas isso são ais mesmo desde an igo usados na u ais e mos da eligião como e al o ius, após al, k ikš as, kunigas, mišios, nuodėmė, os ija, p aga as, psalmė, ojus, sak amen a e k . po ém eles a ados nos XiX a. oi o décadas ca echismos a em ez deles ge almen e usados lenkybės ×aniolas e ×a chaniolas. a canjos e anjos são deus in e mediá ios e pasiun iniai e a em (Rž 1991: 20; Kiž 1997: 25; me o d 2001: 26; no ku ė 2009: 209; G egg 2011: 2021). Eles, como esc e e o eólogo dionisijaus a eopagi o a. esc i oame ak a e Sob e dangiškąją hie a chiją, são a ibuídos mais baixamen e a hie a quia dos anjos, cuja des ino é se i à humanidade e comunica -se com ela (no ku ė 2009: 209). in e io íssimo ango anjos alguns po meio en inajados -ys ediniu Kunigajksz is es mKd 1845 33, mRK 1869 44. Kazys alminauskis kunigaikš į kildina da pala a kunigas e indica que é um ge manismo (alminauskis 1931: 75). algis Rubinas no a igo d asininkų pa adinimai i jų is o ija esc e o que kunigáikš is pasdeado da pala a kùnigas ka alius com apésaga -aikš is (Rubinas 2001: 191; plg. būga 1958: 546; Kabelka 1964: 120). Es e ango angelų des inação cus odia pessoas de de e minada pa óquia (asK 2012). mais baixos ango anjos e a cangelos semp e alnuados, belyčiai, g ažūs mo e iškos exabo es jaunikaičiai com longas, li es oupaszes e nimbais (Kiž 1997: 26). Como Johnas Callanas Jamesas me o d a i ma, segunda hie a chinė eilė es elas e danguus kūnų bei s ichijų aldy ajai: iešpa ys ės, galybės, aldžios (me o d 2001: 26). 1869 m. emlys ame ca equizme encon amos es es e minus: Ponis es mRK 1869 44, Galibes mRK 1869 44 e Wi esnibes mRK 1869 44. is o p iesagų -ys i -yb ediniai. e mo ponys ės ei o do e dadei o emp és imo ponas (lenk. pan, b us. pan; sabaliauskas 1990: 232), galybės e y esnybės de sua o igem pala as. os ês ca ecismos do pe íodo em discussão mencionam p imei a, segundo mencionado eólogo d. a eopagi o classi icação, a čiausiai die o esan i e die o sos ą supan i, hie a chinė eilė se a imai, che ubinai, sos ai (Rž 1991: angelai são die o se nai i pasiun iniai. 135Te minologia | 2014 | 21 344; me o d 2001: 26): Se apinaj mRK 1869 44 (liepsnos kala ijais ginkluo as šešiaspa nis angelas, lo . se aphim < heb . se aphim, ambém plg. lenk. se a in)6, Ke ubinaj mRK 1869 44 (aukščiausio ango angelas, 1847 23. Sos ai g . che oubim < heb . ke ubim, da plg. lenk. che ubin) i Che bynu nKKK in oduziam d ejopai ou um e mo × onaj mKd 1845 × 33 (lenk. on < ok. Th on < g . h onos), ou dois sinonímiskais e mos de o igem di e en e, conjugados jun uku ou: Sos aj ou onaj mRK 1869 44. Eles em céu semp e êem […] o os o do pai celes ial[…] (m 18, 10), po an o são pode osos, execu an es o seu mandamen o, obedien-se à sua pala a[…] (ps 103, 20). po ém não odos os anjos são bons. Alguns anjos se ebela am con a o deus e po isso oi desculpa em ao in e no. Eles 18001882 m. ca ecismos in oduzi am-se á ios a iados uma oodžiais e minais. de e p incipalmen e menciona o e mo li e iano elnias: Welnas mKKK 27, 1863 9, 1845 welnes mKd 35, nKKK 1847 73, mLsK 36, 1852 KK 66, 1856 wełnes Rm 29, [1874] welnias pK 1828 19, 1854 mKKd 1845 35, nKK 47, mLsK 1852 25, 44, mRK KK 1869 46 e wias KK 25, wialnis 1845 KK 23, eсъ K 1865 147. isso não é só uma pala a de eligião, mas ambém de mi ologia. Na au osacoje Li u ians de nias bene ge almen e su ilama mi inė bū ybė, cuja p o aizdžiu neabejo inai oi kadainykš is deus de nias ou ėlinas. Ele inha que se elacionado com animais, mi usiaisiais, subsemias, iquezas subsemias, economine s e a, po ém e magija, i smais, zynias (be esne ičius 2001). diabo de aco do hie a chiją 18001882 m. ca ecismos ge almen e não di idem. excluído só o diabo Liuci e is, que go e na o in e na . Ele e e ido nas on es do pe íodo em ques ão é chamado de e mo de o igem g eikiškos An ik is as mRK 1869 149 e lenkybe ×An y-ch ys us mKd 1845 227 (šnek. elnias, pik oji d asia, g . an ich is os). sem dú ida, es e e mo ecebeu po meio kaimynines sla ų albas, plg. lenk. An ych ys , us. An ic is o (Fediukina 2014: 21). Alguns onde 18001882 m. ca equismos nupuolęs angelas in oduzido heb ajiškos o igem eluoju skoliniu šė onas, gau u pe lenkų kalbą: cze o6 2003 m. i is ame Kompiu e iniame a p au inių žodžių žodyne in e leksis pa eikiamas e mis se a as [heb . se aphim (dgs.)], k is iybėje šešiaspa nis angelas, mais al o g au angelas; se a imas, e que ubinas z . que ubas, que ubinas. aigi p io idade, p esumi elmen e, é concedida a o mas mais cu as, de i adas do heb aios língua. 7 K. si ydo oodyne Зафиксирована форма elinas. Auš a Rimku ė-Ganusauskienė | Angelo e de nio denominainimai nas mLsK | 1800–1882 me ų ka ekizmuose 1852 48, Sze onas mKd 1845 142, nKKK 1847 16, sze onas mKd 1845 35, nmK 1848 45, Szia onas nmK 1848 43, szia onas 136 KK, 1803 23, 1854 szie onas sK nKe onas nK 1847 29, KK (pik spi i ua, elnias, lenk. sza an < lo . sa anas < heb . sānṭa). Nos ca ecismos há e mais nelie u iços nomeinamen os do diabo. Moksłe li euwiszko skaj imo e Ka echizme usada sla ybėbiesas mLsK 1852 48 ( elnias, pik oji d asia, b us. бec, lenk. bies, uk . bis), ambém sla ybėče as: ×Cze as mKd × 42, 1845cze as mKd × 35, 1845 mLsK 1852 × (b us. чo , us. 48 чёрт, lenk. cza ). nupuolęs angelas nomeado e só língua li uânica ca ac e ís ica pala a kipšas: kipszas mRK 1869 47, kipшасъ K 1865 14. de LKže ap esen ados a osenos exemplos de se e , que kipšas encon a apenas mais a de nos monumen os do idioma. azama judošius: Judos consumzius KK 1863 55 ( elnias, plg. lenk. judasz). LKže ap esen am ais signi icâncias des e pala a: 1. s . judas juda, išda ikas, 2. al keiksmažodis, plg. elnias, kelmas. Nos ca equismos de elnio signi icam usados sudaik a a dėję į a džiuo iniai būd a džiai nelabasis mRK 179 (LKže 1. pik oji d asia, elnias, kipšas), juadajsis mLsK 1852 48 (LKže keik. elnias, nelabasis) e pik asis mRK 120 1869 (LKže nelabasis, elnias), ambém pa icipado em p ak is KK 1854 mRK 120 (LKže kas p ake, pasme k as: P akasik (bassai, elnias) pekloj ažnelkes ds. 1869). Aos e minais puolę angai, p esumi elmen e, o am in oduzidos segundo modo, exibição ou ou a imaginada peculia idades. na bažny inha iconog a ia os demônios ge almen e são ep esen ados p e os (biede mannas 1998: 170), kin an ys do dangues di e sos pabaisões, šliužos, se pen es, žalčių, d akonų e ou osokios animais (Kiž 1997: 315). mais amplamen e ale ia discu i o e mo juodasis. Kalbininkė saulė Juzelėnienė aloca ais signi icados cono acines da pala a júodas: 1) elacionado com desg ace, liūdesiu, kančia, ne il imi; 2) igno , mauis, quem som maliça, nege a; 3) elacionado com a mo e; 4) pesos, co idiano (Juzelėnienė 2002: 37). udo isso além, à es u u a de odas es as cono ações en a em con a um ex emamen e o e componen e nega i o a aliá el. bi u ês Jasiūnai ės c eio, nė a co admi a se, que o signo do negodumo ligado com nega i o um pe sonagem mi ologiniu. é necessá io en a iza que na adicional na cul u a e nina á ias co es ou suas combinações adqui em signi icado simbólico. A simbologia da co p e a bene conc e íssima: ela associou-se com escu a e e a. mui os po os en endimen o, algumas deidades ou zoomo inas demônios es i p e odi. Es a co é ca ac e ís ica dos mi ológicos se es habi ados, bu os ins umen os (Jasiūnai ė 2012: 108). 137Te minology | 2014 | 21 simbolica e do c is ianismo signi ica não só dinią, elnias da adinamas lie u išku žodžiu žal ys: Źal ys KK 1863 10, ku is demoną, mas e pi map adę pecadoėmę, badį, ambém su edžiojimą, gundymą. LKže não ixou-se da pala a zal ys signi icado elnias, po ém encon amos exemplos, quando usada pe kel ine signi icado blogis. p anė dundulienė esc e e que os mo i os de demonizamen o žalčių podem se d ejopi: some elacionados com a bíblica c iação do mundo e angelų e ol a, ou os c iados medie ais (dundulienė 2005: 123). Moksle Rima-Ka aliku e Ka ekizoj ka alikų andame casos neįp as os, quando o diabo nomeado de sla as línguas gau u pala a com le as: ×Lewas KK 9, 1863 ×lawas mRK 1869 328 (liū as, lenk. lew, b us. лeў). m. saída em Moksłe li euwiszko skaj imo e Ka echizme signi icado elnias, nelabasis usado eu emizmas xledokas mLsK 1852 48 ( elnias, nelabasis, sen. lenk. ledako, plg. lenk. ledaka). a pala a ledokas signi icado malo, pik as, ninguémkam ikęs žmogus usado X ii a. mid. hand aš iniuose diccioná ios Lexicon Li huanicum e Cla is Ge manicoLi h ana (palionis 2004: 218). ilniuje 1865 m. isėjusiame yskopo m. alančiaus ca eekizme Трумпасъ катехизмасъ: аукщяусей крашта виреснибей лійпанть парашитасъ делъ ka aliku jaunumeneсъ i moxluсъ лейдамосъ ишспаустасъ ap incame mais um eu emis inio nome des a an gam inės e mis inės bū ybės kelmas: келмасъ K 1865 14. LKže indicada al pala a kelmas 9 signi icado: keik. (š elniai) elnias, kipšas. a pa i dos úl imos exemplos ê-se que às ezes ca echismos, como e em ge al šnekamojoje palboje, alando sob e pe igingo an ga inę bū ybę émia menciona sua nome. p esumi elmen e, po isso exis em sob pelo menos á ios subs i u os de nome eal, que nos ca ecismos são esc i os em escliaus os ou jun a dos comu ado ou: pik asis (welnias) mRK 47, 1869 Welnas ou Sze onas mKKK 11, 1847 źal is ou sze onas nKKK 95, żal is ou welnes deK 1855 [1873] 20, deK 1860 [1873] 20, źal is ou welnias mRK 49, 1869 źał albo welnis mRK 54, 54 żal is ou wialnis 27. 1800[…]1882 m. ca equismos de diabo nomeiamen os semelhan es a diabo nomes, encon amos X iX iii a. eligiosa da língua li uana, onde g e a skolbiesas, ×čio as, šė onas é usada e pik oji d asia, × pik asis angelas, pik asis, pik ybė e pan. ( ėlius 1987: 236). em apenas um ou dois ca equismos do pe íodo em conside ação encon ados os apelidos ×biesas, ×čio as, kipšas, judošius, nelabasis, juodasis, pik asis, p akeik asis, zal ys, ×le as, ×ledokas e kelmas podem se a ibuídos à e minologia da eligiões popula es. Eles êm a aliados dos a ibu os, são es ilis iicamen e nuscol ina , em uma ce a emocional emocional onal ão. 138 Auš a Rimku ė-Ganusauskienė | Angelo e diabo apelidamen os | 1800–1882 me ų ka ekizmuose 2. sUdė iniai denominações compos os dos e mos, pelos quais in oduziam-se an gam inės bū ybės angelai, 18001882 m. edleis uos ca echizmuos onde que menos. mais mencionados e mos, pelos quais indicam quem c iou os angelus e a quem eles subo dinados: Angelas Wieszpa ies mKKK 1844 × 25,Aniołas Wieszpa ies mKd 1845 × 97,Aniołs Pona nmK 21, 1848 ×Aniołas Diewo pK 1828 × 152, ×Aniołas Diewa mKd 1845 × 33, mLsK 1852 × 24,Aniolas Diewa 1848 × 20,1862 × Aniolas Diewo Rmaniołas Diewo Rm 1862 × 188,188. Em ou os e mos desc e e-se ce as angelos ca ac e ís icas san idade, bondade, iš icimidade e k .: ×Aniełas Szw. sK 29, Szwen as ×Aniołas mLsK 1852 × 83, Швентасъ ×Анiоласъ K 1865 14, ge as ×Aniolas KK 1863 9, gie as 1803 ×Aniołas mRK 1869 45, герасъ ×Анiоласъ K 1865 13, isz ikimas 1869 ×Aniołas mRK 45, ×czis as8 Aniołas nKKK 1847 39. Moksle Rima-Ka aliku u ilizado d ižodis e minus ×Aniołas dąngaus mRK 1869 84, pelo qual į a dijama local de es adia. Como is o a pa i exemplos, e cei a (žemiausios) hie a quias an gam inės essências ge almen e in oduziam-se d ižodžiais e minis, cujos p incipal dėmeniu ai do g eikos linguagem gau a lenkybė ×aniolas. angelas sa gas 18001882 m. ca equismos en oumeniyado d ižodžiais e minis, suda y ais de di e en e o igem dėmenų: ×Aniołas S. KK 1854 92,Aniolas Sa gas KK 9, 1863 ×Aniołas sa gas mKd 1845 33, nmK 20, 1848 mRK 1869 45. Alguns ca equismos en a izam sua san idade, po isso usam ižodžiai e mos S. ×Aniołas Sa gas pK 1828 152, Szwen as ×Aniolas Sa gas KK 1863 8, Szwęn as ×Aniołas sa gas mRK 1869 45. Moksle Rima-Ka aliku, wi hou e m ×Aniołas sa gas, as as ižodis opisomasis e mas ×Aniołas dabojęn is9 źmogu mRK 45. 1869 sudė inių e minų su dėmeniu angelas não encon a nos ca echizmuos do pe íodo conside ado. em ês ca equismos do pe íodo em conside ação mencionam alguns dos mais impo an es a cangelos a cangelos Gab ielius e Rapolas: KK 1863 65, ×A chaniołas Gab ielus mLsK 1852 45, Szwę s Rapałs ×A chaniolas Gab ielus ×A kaniołs K 1856 11. Nawieme k ykszczionyszkame ka alykyszkame ca echizme o p imei o é chamado simplesmen e angelu Gab ieliumi: ×Aniołas S. 8 Čys as š a us, do as, g ynas, skais us (b us. чыc y, lenk. czys y). 9 Dabo i segu a , cuida , auso i (lenk. dbać). 139Te minologia | 2014 | 21 Gab yjelus nKKK 1847 17. Na san a esc i u a in oduzem-se apenas ês a canjos: š . mykolas, š . Gab ielius e s . Rapolas (Kiž 1997: 38)10. d ižodžiais seus e mos de o igem į a dijamas e nupuolęs angelas, . i. elnias: pik a dwase KK 1854 23, Rm 1862 [1878] 29, mRK 1869 46, pik a dwasia mLsK 48, K 1852 1856 30, pyk a dwase mKd 1845 35. Moksle Rima-Ka aliku da andame dwasia biau i mRK 1869 46. Ou os doisjodžių e minos dėmenos são de o igem mis a: dwasia ×neczis a11 mRK 1869 46 e ×нечиста двасе K 1865 14. Knygoje Naujes moksłas skaj ima asz a żemaj yska diel mażun wajkun andame e miną szia onas ×nep ie elius12 nmK 1848 19. Ambos os e mos dėmenys são emp es ados. diabnias nos ca equismos do pe íodo em ques ão ambém é chamado d ižodžiu e mo p akejk as welnes mLsK 1852 60 e e minis de o igem mis a, dos quais um dos dėmenos é angelas ou anianiolas: pik as Angelas mKKK 11, 1844 × pik as 1863 × 9, 1865 × 6, 1865 × 9, 1865 × 9, 1865 × 9, 1865 × 10, 1865 × 12, 1865 × 12, 1865 × 14, 1865 × 12, 1865 × 13, 1865 × 14, 1865 × 14, 1865 × 14, 1865 × 12, 1865 × 14, 1865 × 12, 1865 × 13, 1865 × 13, 1865 × 14, 1865 × 13, 1865 × 14, 1865 × 14, 1865 × 14, 1865 × 14, 186 × 14, 186 × 14, 186 × 14, 186 × 14, 186 × 14, 186 × 14, 186 × 14, 186 × 14, 186 × 14, 186 × Às ezes sinonimamen e usado singula od e d ižodis e mos: Welnas ou pik a Dwase KK 1863 8 e pik a dwasia ou welnes Rm 1862 desc eend inando [1878] 29. pode dize que 18001882 m. ca equismos angelas e de nias in oduzido e compos os e minis (no malmen e d ižodžiais), dos quais um é uma das dėmenas ge almen e nelie u iškas. iŠ ados anjo e diabo denominações nedidelė an gam inių bū ybių denominações, as ų 18001882 m. ca echizmuos, pa e. de aco do sanda á esses apelidos são uni ó džiai (angelas, ×aniolas, diabo, šė onas, kipšas, zal ys, e c.) e compos os: d ižodžiai (angelas do Deus, ×aniolas do Deus, ×Aniolas, san os ×aniolas, Angelas ga gas, pik a d asia, ×aniolas pik as, kal as ×aniolas e k .) e ižodžiai (Š en as ×Aniolas sa gas, ×Aniolas dabojan is žmogų). 10 Gab iel po ado da pala a de deus; Rapolas anjo cu ado ; Mykolas deus leal aos anjos e gen e comandan e, nugalėjęs Liuci e į ( Le 2001: 777). 11 Nečys as nedo as, neskais us (b us. nãochic y, lenk. nieczys y). 12 Nep ie elius ned augas, inimšas, ne idonas (b us. neppuya el). 13 Sug iešy i nusikals i, nusidė i ( us. сгpeшить). Auš a Rimku ė-Ganusauskienė | Angelo e demônio nomeiimai angelus e demnios | 1800–1882 me ų ka ekizmuose in oduzijan es e mos po kilmę ski s omi į lie u iškus (sos ai, galybės, y esnybės, elnias, šė onas, kipšas, nelabasis, juodasis, žal ys, pik a d asia e in e nacional o igem), k inius (angelas, a changelas, k is as), s e imybes (×aniolas, ×a chledaniolas, ×an ik onai, ×le as, × hyb idokas, x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x 18001882 m. ca equismos encon a anelo e diabo denominações in e essan e e signi ica i a e minos da eligião g upelė, e le i mais do que oi oonių XiX a. décadas a oseną. em mui os casos, alando sob e anjo apelidamen os, p io idade oi concedida es animidades mais eqüen emen e usados e minais monojodžiai ×aniolas, ×a chaniolas, e não angelas, a cangelas. Nos ca ecismos eqüen esni de sua o igem diabo denominações, ais como diabolis, kipšas, juodasis, nelabasis, pik oji d asia e k ., s e imybės a ότερες. ŠALTINIAI14 sK 1803: Seanas ca echizmas, ou pamoksłey Weikialams, ape Wie ą szwin ą K ikszczonizką com pasakimeis, isz Rasz a szwin a giesmems e małdoms com skeyczium baźniczos, didesniu e maźesniu, del naudos su inkima Lie uwiszka. d ukawo as isz nauia, uź pazwalenies sinoda Kasz u [min auja, bi žų]15 pa apios. ni auioy [min auja]: [J. F. s e enhageno paus u ė]. 32 p. pK 1828: Pawinnas es k ikszczioniszkos, ou Ka echizmas ape aqueles dayk us, que kiękwienas k ikszczionis u yke , żino , i da i , idan gale u bu iszgani as: del dwasiszkos k ikszczioniu naudos, isz lękiszko le uwiszkay iszguldi as, i osu i padaugin as Kazimie as Klima ičius. Vilnius: d uka niey dioceseias kunigu missiono iu p i baźnicies s. Kazimie a. 225 p. mKKK 1844: Maźas Ka ekismas k ikszczioniszkas ka alikiszkas, ou umpas se moslas ape ikkējimą, ape k ikszczioniszka pasielgimmą e ape s. sak amen us. sude as pe kunigą F . hiediga, p abaszczia pi m d angowskines o dabba Wo mdi os, ilźeje: d ukkawo a pas J. Reylende i. 108 p. mKd 1845: Moksłas k ykszczionyszkas dydesis dieł iszsymokima jaunumenej Rima-Ka alikiszko baźniczio esan ej an p isakima Wi esnibes lenkiszkaj pa aszi as y Wilnuje d ukawo as 1834; e ago a sob e źemaj yszkos kałbos pa kuniga an ona Janikowicze klebona pła elu iszguldi as. Wilniuje: imp us uwej Jozapa Zawadzka: [J. K. Gin ilos lėšomis]. 335 p. nKKK 1847: Nawies k ykszczionyszkas ka alykyszkas ka echizmas, ou yk as dawadas apej We a ykieima, diewa mejle, szwę us sak amę us, y apej K ykszczionyszka p i oyeima p as as pamoksłas pa kłausimus y a sakimus, wysi, ołabia ejusej Jawniems Rejelejkalingas pa ena Wi Kuniga awo czis es socie a is JeZU. o ago a sob e czis a Zejmaj yška Liežu y yszguldi as su neku ejs dwasyszkajs p ideimajs pa p oce u zędnika Gube nskos Lus acijes Ju gy, adoma sunu, Lachawicze. Wilniuj: d uka nioj s. blunmK 1848: Naujes moksłas mawiczes, numunse s. J. m. Kunygajkszcze aginske. – 114 p. skaj ima asz a żemaj yszka diel mażun wajkun: ku emy padie y i a wisoky mokslaj k ykszczionyszkay ka alykyszky, ejpo y umpas noba paws was kożnos dnia, su p idieimu g aziun umpun małdunyk y ka echizmu ku ka yszku ku ka alinas i a kożnas ka alykas żyno y y mokle y pa kuniga Jona Lacawicze umpaj zbie y, y ka y y yszs palka. Wylniuj: kasz u y spaus uwy a. dwo cziaus. 48 p. mLsK 1852: Moksłas lie uwiszko skaj imo e Ka echizmas, ou moksłas k ykszćioniszkas apéj a ykułus wie os szwen os ka alikiszkos pe kuniga J. dydyński pa aszy a. Wilniuy: d uka nioy m. Zymelowicza ipog a a [J. didinskio lėšomis]. 101 p. 14 As on es são ap esen adas c onologicamen e. 15 Nos lajez inos slhiaus es indica os dados eais de emissão.