Ilona Mickienė, Birutė Briaukienė. Lietuvių terminologijos aspektai: metodinė mokomoji knyga

240 Jolanta Gaivenytė-Butler | Ilona Mickienė, Birutė Briaukienė ASPEKTY TERMINOLOGII LITEWSKIEJ: PODRĘCZNIK METODYCZNY [Zasób elektroniczny] Wilno: Uniwersytet Wileński, 2016. – 67 s. ISBN 978-609-459-710-7 JOLANTA GAIVENYTĖ-BUTLER Lietuvių kalbos institutas Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Wileńskiego w 2016 r. wydał książki przygotowanej przez Ilonę Mickienė i Birutę Briaukienė zostało podręcznik Lietuvių terminologijos aspektai. Elektroniczne wydanie zatwierdzone przez Radę Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Wileńskiego w Kownie, a zrecenzowały je dwie recenzentki. Publikacja jest bardzo aktualna. Publikacji poświęconych terminologii litewskiej, zwłaszcza podręczników, nie ma wiele. Studenci zapewne w największym stopniu muszą opierać się na wydanej jeszcze w 1980 r. Terminologijos abėcėlė Stasysa Keiniusa oraz książce Kazimierasa Gaivenisa Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys (2002). W Internecie dostępny był konspekt wykładów Jūratė Lubienė na temat terminologii; można także znaleźć streszczenia wykładów poświęconych poszczególnym tematom terminologii, przygotowane przez Antanasa Smetonę i Egidijusa Zaikauskasa, krótki podręcznik terminologii dla tłumaczy Lietuvių kalbos departamento Dyrekcji Generalnej ds. Tłumaczeń Pisemnych Komisji Europejskiej, przygotowany w 2006 r.; teoretyczne i praktyczne zagadnienia terminologii omawiane są w rozdziałach podręczników poświęconych językowi zawodowemu, jednak odrębnego, obszernego podręcznika poświęconego terminologii litewskiej dotychczas nie było. 241Terminologija | 2016 | 23 dovių skyriuose, tačiau atskiros, lietuvių terminologijai skirtos išsamios mokomosios priemonės iki šiol nebuvo. W podręczniku Lietuvių terminologijos aspektai omówiono najważniejsze zagadnienia terminologii – rozpoczęto od aspektów teoretycznych, a następnie przejście do praktycznych. Książka składa się z jedenastu rozdziałów, w których przedstawiono rozwój terminologii litewskiej, historię kształtowania się terminologii jako dyscypliny naukowej i praktycznej, wyjaśniono podstawowe pojęcia terminologii, omówiono źródła terminów, ich tworzenie, wymagania, wady oraz sposoby porządkowania terminów. Na końcu publikacji zamieszczono wykaz wykorzystanej i zalecanej literatury. Przedmowa do książki rozpoczyna się od następujących słów autorów: „Nauka jest wielka i wieczna, a życie człowieka – krótkie. Niektóre dziedziny nauki szybko się umacniają i czynią postępy, rozwój innych zaś jest długi i powolny. Terminologia jest dziedziną nauki stosowanej. Na całym świecie kształtuje się powoli i z trudem, jakby nie wiedziała, do czego się przyłączyć – do językoznawstwa, informatyki czy innej dziedziny nauki” (s. 5). Napisane pięknie. Niemal równie pięknie, jak K. Gaivenis pisał w artykule „Kilka myśli o terminologii”, opublikowanym w czasopiśmie Terminologija: „Mówią, że na dziedzińcu Uniwersytetu Sorbońskiego stoi zegar słoneczny z łacińskim napisem „Sicut umbra dies nostrae“ („Jak cień są nasze dni”). Nauka rzeczywiście jest wielka i wieczna, a życie człowieka krótkie. Jednak nauka nauce nierówna. Niektóre gałęzie nauki, powstawszy, szybko się umacniają i od razu czynią wielkie postępy, rozwój innych zaś jest długi i powolny. Terminologia – stosowana gałąź nauki. Na całym świecie kształtuje się ona niespiesznie i z trudem, jakby nie wiedziała, do czego ma się przyłączyć – do językoznawstwa, informatyki czy jeszcze innej gałęzi nauki” (Gaivenis 1998: 89). Załóżmy, że autorki po prostu zapomniały dodać odnośnik. Pierwszy rozdział publikacji poświęcony jest rozwojowi terminologii litewskiej. Czytając go, przede wszystkim rzuca się w oczy to, że autorki, mówiąc o terminologii, stosują zamiennie dwa słowa – terminologija i terminija. Całość terminów w języku litewskim rzeczywiście nazywa się dwojako: dwa znaczenia słowa terminologija odnotowano w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽ 2015), Słowniku terminów językoznawczych (KTŽ 1990) oraz Słowniku wyrazów międzynarodowych (TŽŽ 2013). Stasys Šalkauskis już w 1925 r. w rozprawie „Teoria terminologii i litewska terminija filozoficzna” zwrócił uwagę na dwa znaczenia słowa terminologija i proponował stosowanie dwóch słów. Terminija, zdaniem S. Šalkauskisa, powinna oznaczać „ogół terminów technicznych z dziedziny którejś nauki lub sztuki”, natomiast terminologija to „nauka o terminiji albo przynajmniej teoria” (Šalkauskis 1991: 10). Taki 242 Jolanta Gaivenytė-Butler | rozróżnienie terminologii i terminiji we współczesnych litewskich pracach leksykologicznych i terminologicznych, a także w podręcznikach przeznaczonych dla języka ogólnego lub zawodowego, jest zwyczajowe (por. Gaivenis 2002; Jakaitienė 2010; Rutkienė 2015; Vladarskienė 2013; Bielinskienė et al. 2014). Rozróżnianie dwóch znaczeń słowa terminologija w słownikach języka ogólnego lub używanie terminologii w znaczeniu terminiji w pracach nieterminologicznych prawdopodobnie nie jest wadą, jednak w pracy poświęconej terminologii taka wariantywność razi. Nie byłoby dziwne, gdyby studenci zadali pytanie, czy terminologija litewska nie jest przypadkiem szczególnie starą dziedziną nauki, ponieważ autorki, które napisały, że „początki terminologii litewskiej przypadają nie na pierwsze drukowane książki litewskie, lecz na okres znacznie wcześniejszy”, na tej samej stronie dodają jeszcze, że „terminologia języków europejskich w czasie, gdy pisano pierwsze książki litewskie, dopiero zaczynała być tworzona” (s. 6). Wydaje się, że autorki za terminy uważają wszelkie słowa nazywające pojęcia specjalne lub abstrakcyjne. Wspominając prace Martynasa Mažvydasa, Mikołajusa Daukšasa i Konstantinasa Sirvydasa, piszą: „Autorzy pierwszych litewskich książek <...> położyli dobre fundamenty pod dalszy rozwój języka ogólnego. Ich praca pozostawiła ślady także w terminologii litewskiej. Chociaż praca ówczesnych litewskich terminologów nie miała ani zorganizowanego charakteru, ani jasnych zasad i była uwarunkowana [sic] tłumaczonymi źródłami, jednak niejeden ich termin również dziś przypomina autorów tych książek” (s. 7). Znaczenie prac M. Mažvydasa, M. Daukšasa i K. Sirvydasa dla rozwoju języka litewskiego jest niewątpliwe, ale raczej trudno nazywać ich terminologami. W tym miejscu nie od rzeczy byłoby ponownie przypomnieć S. Šalkauskisa, który twierdził: „Aby słowo oznaczające pojęcie zyskało obecnie miano terminu, trzeba, aby oznaczane przez nie pojęcie <...> weszło w zakres obiektów badanych przez którąś z nauk. W ten sposób nie każde słowo oznaczające pojęcie jest terminem naukowym, chociaż każdy termin jest słowem oznaczającym pojęcie” (Šalkauskis 1991: 14). Później, w trzecim rozdziale, autorki wyjaśniają, czym terminija różni się od terminologii (wspominają także S. Šalkauskisa), ale w kolejnych rozdziałach ponownie używają tych dwóch terminów zamiennie. Być może celowe byłoby rozpoczęcie książki od pojęcia terminu, terminologii i terminologii jako dziedziny, a następnie przedstawienie historii rozwoju terminologii litewskiej i terminologii jako nauki. Drugi rozdział książki dydaktycznej został niemal darwinistycznie zatytułowany „Teorie pochodzenia terminologii”. Nie mówi się w nim o teoriach pochodzenia, lecz podjęto próbę omówienia rozwoju terminologii jako nauki o terminach. W tym rozdziale w największym stopniu oparto się na K. Gaivenisie i krótko omówiono terminologie S. Šalkauskisa, Eugena Wüstera, Dmitrija Lotty i Valerii Danilenko 243Terminologija | 2016 | 23 teorie. Można byłoby doprecyzować nazwiska autorów, na których pracach opierał się S. Šalkauskis: nie Venderyes, lecz Vendryes; średniowieczny filozof D. Scotus po litewsku zwykle nazywany jest Jonasem Dunsem Szkotem (Joannes Duns Scotus). K. Gaivenis, pisząc o pracach rosyjskich naukowców najlepiej znanych terminologom jego pokolenia, zwrócił uwagę na to, że prace zagranicznych terminologów nie docierały do bibliotek litewskich, dlatego niewiele o nich wiedziano. Obecnie w bibliotekach litewskich uniwersytetów nietrudno znaleźć prace zagranicznych terminologów. Można było przynajmniej wymienić kilka nazwisk. Rozdział z jakiegoś powodu kończy się krytyką tendencji do nominalizowania i terminologizowania języka naukowego. Pisanie o osobliwościach języka naukowego zapewne bardziej pasowałoby do rozdziału piątego „Terminy – podstawa języka naukowego”. Na początku rozdziału zamieszczono odsyłacz do artykułu J. Gaivenytė o E. Wüsterze (s. 10), ale nie ma w nim niczego podobnego. W rzeczywistości autorki oparły się na podrozdziale książki K. Gaivenisa poświęconym teoriom terminologii E. Wüstera i Helmuta Felbera (Gaivenis 2002: 110-111). Po przeglądzie rozwoju terminologii i terminologii jako dziedziny przystępuje się do wyjaśnienia terminu. W trzecim rozdziale „Termin. Próbowano objąć wiele zagadnień w części „Relacja terminu i słowa, terminu i pojęcia”: rozpoczęto od terminologii jako systemu, wspomniano o wymaganiach stawianych terminom (będzie o nich mowa w rozdziale dziewiątym), zdefiniowano termin, próbowano ukazać relację terminu i słowa, wyjaśniono wąskie i szerokie rozumienie terminu, omówiono quasi-terminy i pseudoterminy, powiedziano, czym są terminologia i terminologia jako dziedzina, wyodrębniono dwa kierunki terminologii, wyjaśniono, czym jest terminografia, omówiono pojęcie profesjonalizmów oraz wskazano, jakie relacje łączą pojęcia i terminy. Mówiąc o relacjach między terminem a słowem, autorki nieco się gubią. W książce napisano: „Słowo i termin są związane relacją gatunku – pojęcie słowa jest szersze; terminy są pewnym rodzajem słów, a dokładniej rodzajem funkcjonalnym i semantycznym. Jednak pojęcie terminu nie mieści się w granicach słowa, ponieważ termin niekoniecznie jest słowem. Tzn. określone znaczenie i zakres użycia w języku mają również pewne połączenia słów (lub symboli). Takie połączenia słów uważa się za terminy złożone. A zatem pojęcie terminu przekracza granice słowa” (s. 12). Jeżeli słowo i termin są związane relacją gatunku (a dokładniej relacją gatunku i rodzaju), a pojęcie słowa jest szersze, to czy pojęcie terminu może przekraczać granice słowa? Autorki, mówiąc o relacji między słowem a terminem, odsyłają do książki K. Gaivenisa, jednak w tej książce stwierdza się coś przeciwnego: „Pojęcia „słowo” i „termin” nie pozostają w relacji rodzaj–gatunek, ponieważ 244 Jolanta Gaivenytė-Butler | terminy nie są tylko pewnym rodzajem słów. Ponadto pojęcie „terminu” nie mieści się także w granicach „słowa”, ponieważ termin może być zarówno jednowyrazowy, jak i stanowić stałe połączenie wyrazowe” (Gaivenis 2002: 14). W rzeczywistości oparto się na St. Keiniu (Keinys 1980: 15–16), tylko do jego nieoznaczonych odsyłaczem myśli dodano kilka zdań z książki K. Gaivenisa. Nawiasem mówiąc, także Evalda Jakaitienė nie uważa relacji między pojęciami „słowo” i „termin” za czystą relację rodzaju i gatunku (Jakaitienė 2010: 182). Ciekawe, który pogląd poparłyby autorki podręcznika. Należałoby uściślić stwierdzenie, że „słowa terminija i terminologija w języku ogólnym mają więcej niż jedno znaczenie” (s. 13) (słowo terminija jest używane tylko w jednym znaczeniu). W rozdziale czwartym wyjaśnia się, czym jest definicja, i charakteryzuje się wady definicji. W ostatnich latach mianem definicji określa się opis cech dystynktywnych pojęcia, a jego rezultat – określeniem. Takiego terminu używają nie tylko terminolodzy (por. Jakaitienė 2010; Rutkienė 2015). W trzecim rozdziale podręcznika napisano, że „wypowiedź opisowa definiująca pojęcie, pomagająca odróżnić je od pojęć pokrewnych, nazywana jest określeniem” (s. 16), i wyróżniono określenia intencjonalne (= intensjonalne) oraz ekstensjonalne (= ekstensyjne), ale w czwartym rozdziale określenia nazwano definicjami. Podrozdział „Pojęcie definicji” rozpoczyna się następująco: „Definicja jest ujawnieniem treści pojęcia <…>. Zdanie składające się na artykuł terminologiczny powinno wyjaśniać, czym jest pojęcie. Po wyodrębnieniu pojęć można wybrać definicje pojęć i sprawdzić, czy terminy odpowiadają pojęciom. Jednak nie jest to takie proste. W pracy terminograficznej nie można skorzystać z grupy definicji pojęć żadnej dziedziny nauki, ponieważ: a) wiele pojęć nie ma definicji; b) w literaturze naukowej definicje zastępuje się jedynie przybliżonymi wyjaśnieniami; c) wiele definicji jest przestarzałych i nielogicznych; d) wiele istniejących definicji nie ma wystarczających i koniecznych cech uwydatniających specyfikę definiowanego pojęcia. Wynika z tego, że stale należy weryfikować definicje i pojęcia, tzn. rezygnować z przestarzałych, nienaukowych oraz tworzyć nowe” (s. 18). Taki początek nie jest zbyt jasny. Co, skąd i dlaczego się wybiera oraz wyłania? Gdzie znajdują się te nietrafne definicje – w słownikach, pracach naukowych, podręcznikach? Dlaczego w pracy terminograficznej nie można posłużyć się „grupą definicji pojęć”? Osoby zajmujące się pracą terminograficzną zazwyczaj potrafią (albo pomagają im w tym terminolodzy) sformułować i doprecyzować definicje. Na końcu podrozdziału napisano: „Definicja nie może ograniczać myśli naukowej. Najczęściej ma ona charakter słowny, a na przykład wzory matematyczne są 245Terminologija | 2016 | 23 tylko materiałem pomocniczym. A zatem, jeśli jakieś zjawisko fizyczne opiszemy wyłącznie matematycznie, to w istocie nie ujawnimy treści pojęcia. Istnieją jednak takie pojęcia, których definiując, nie obejdziemy się bez wzorów matematycznych” (s. 19). W jaki sposób definicje ograniczają myśl naukową? Dlaczego są najczęściej słowne? Definicje zawsze są słowne. Istotę pojęcia specjaliści prawdopodobnie mogą zrozumieć również na podstawie wzoru. W następnym akapicie stwierdza się: „Jeśli w definicjach trzeba używać terminów wieloznacznych, należy wtedy tas terminas vartojamas“ (p. 19). Sunku įsivaizduoti, kaip praktikoje taikomas reikalavimas apibrėžtyje nurodyti daugiareikšmio termino reikšmę. wskazać, w którym znaczeniu W podrozdziale „Zasady tworzenia definicji i wady” pisze się tylko o wadach. Zasady wymieniono w podrozdziale „Pojęcie definicji”. W niniejszym podrozdziale stwierdza się: „Wady terminów powstają dlatego, że definicja, która została wykorzystana przy tworzeniu terminu, również miała wady. Każde pojęcie naukowe musi być precyzyjne” (s. 19).``,`Czy można wymagać precyzji od pojęcia? Termin określający pojęcie powinien być precyzyjny, a w definicjach należy dokładnie odzwierciedlać istotne, wyróżniające cechy pojęć. Ponadto wady terminów mogą wynikać nie tylko z niedoskonałych definicji. Krótki, piąty rozdział „Terminy – podstawa języka naukowego” składa się z dwóch akapitów. W pierwszym akapicie przedstawiono ogólne rozważania na temat znaczenia terminów dla postępu nauki i rozwoju języka, w drugim zaś omówiono porządkowanie terminów litewskich i wymieniono litewskich językoznawców, którzy obronili rozprawy doktorskie z terminologii. Nawiasem mówiąc, pominięto Aušrę Rimkutė i Markasa Paurę. W 2016 r. rozprawę doktorską z zakresu terminologii obroniła również Liudmila Mockienė. O badaniach terminologicznych bardziej odpowiednie byłoby chyba mówić w drugim rozdziale. Z kontekstu wyrwana informacja podana w książce K. Gaivenisa o opracowanych „10 000 słowników terminów standaryzowanych” (s. 22) wprawia w zakłopotanie. Wydaje się, że mowa o słownikach terminologicznych wydanych na Litwie, tymczasem K. Gaivenis wspominał tę liczbę, mówiąc o E. Wüsterze i wpływie jego prac na standaryzację terminologii w skali międzynarodowej. W rozdziale szóstym „Klasyfikacja terminów” terminy klasyfikuje się pod względem formy, treści i wzajemnych relacji. Przedstawia się następujący podział terminów jednowyrazowych: „1) słowa pierwotne (proste) (akis); 2) słowa pochodne (derywaty) (akiniai); 3) słowa złożone (złożenia) (kreivaakis)” (s. 23) (czy kreivaakis to termin?). Podział ten należałoby skorygować, ponieważ złożenia również są derywatami. Zapewne chodziło o słowa proste, derywaty i złożenia. W rozdziale siódmym „Źródła terminologii” omawia się trzy główne źródła: leksykę języka rodzimego, środki słowotwórcze i języki innych 246 Jolanta Gaivenytė-Butler | leksyka. Przykłady ilustrujące relację terminu międzynarodowego i litewskiego zaczerpnięto z książki K. Gaivenisa. Można było poszukać bardziej typowych przypadków. Do twierdzenia, że „obok litewskiego słowa mamy jego międzynarodowy odpowiednik, jednak jest on biernym członem tej pary wyrazów” (s. 27), podano przykład nuomaris – epilepsja. Wątpliwe, czy nuomaris jest obecnie częściej używany. W zamieszczonych na stronie Raštija.lt Słowniku terminów psychologicznych (PTŽ 1993) i Słowniku terminów medycznych (MTŽ 1980) – nuomaris zob. epilepsja. Terminy międzynarodowe rzeczywiście są aktywnymi członami par nuovala – placenta i perdanga – diafragma, można jednak powątpiewać, czy takie pary w ogóle istnieją we współczesnej terminologii. W podręczniku wyróżniono dwa rodzaje terminów międzynarodowych – „właściwe terminy międzynarodowe, które w nauce światowej używane są w formie zlatynizowanej i w żadnym języku nie zmienia się ani ich pisowni, ani nie zapisuje się ich innymi alfabetami” oraz zapożyczone bezpośrednio z innych języków lub za pośrednictwem języków pośredniczących „terminy nielotynowskie” (s. 27). Szkoda, że autorki nie podały przykładów takich terminów, ponieważ nie wiadomo, o jakich „sulatinizowanych” terminach jest mowa. Czy taki podział jest trafny? Zdaniem K. Gaivenisa „wyrazy międzynarodowe wchodzące do naszej terminologii wywodzą się głównie z języków starogreckiego i łacińskiego. Są one porządkowane zgodnie z prawami i zasadami fonetyki, morfologii oraz ortografii naszego języka i stają się normatywne” (Gaivenis 2002: 58–59). Dalej, pisząc o terminach międzynarodowych, stwierdza się, że „obecnie dla terminów międzynarodowych bardzo intensywnie tworzy się litewskie odpowiedniki”, w związku z czym „wzrasta synonimia terminów międzynarodowych i rodzimych” (s. 27). Podane jako przykład takiej synonimii terminy vaakumas (=vakuumas) i tuštuma nie są synonimami. To prawda, że tworzy się litewskie odpowiedniki terminów międzynarodowych, ale bardzo wątpliwe jest twierdzenie, że dzieje się to „bardzo intensywnie”. K. Gaivenis i Angelė Kaulakienė już w 1996 r., w referacie wygłoszonym na KTU, zwrócili uwagę na tendencję przeciwną – umiędzynarodowienie terminologii i niechęć do poszukiwania litewskich odpowiedników (Gaivenis, Kaulakienė 2014: 232). Wątpliwe, by ta tendencja zanikła. Przegląd zapożyczeń w terminologii kończy się słuszną uwagą: „Najważniejsze, żeby zapożyczenia nie wypierały z użycia utrwalonych terminów litewskich i żeby w systemie terminologicznym zachowana została należyta proporcja między terminami własnymi (narodowymi) a obcymi (międzynarodowymi)” (s. 30–31). Dokładnie tak samo napisano w haśle terminologia w Encyklopedii języka litewskiego (LKE 2008: 553), dlatego należałoby dodać odsyłacz (na tym haśle encyklopedycznym bez odsyłacza oparto się także w pierwszym rozdziale (s. 7–8)). 247Terminologia | 2016 | 23 Duży ósmy rozdział poświęcono tworzeniu terminów. Stanowi on około jednej piątej całej książki. Wprowadzająca część rozdziału jest dość rozwlekła i chaotyczna, wciąż opowiada się w niej o tych samych rzeczach, na przykład trzykrotnie wymieniono podstawowe sposoby derywacji, dwukrotnie stwierdzono, że „w terminologii słowotwórstwo odgrywa ogromną rolę, ponieważ większość terminów jednowyrazowych oraz terminów złożonych stanowią derywaty” (raz wskazano, że oparto się na St. Keinisie, innym razem nie podano źródła) (s. 32), a także, powołując się na K. Gaivenisa, dodatkowo utrwalono stwierdzenie – „derywaty stanowią większość terminów jednowyrazowych” (s. 33). Mówiąc o nazywaniu pojęć gatunkowych, stwierdza się, że „w języku naukowym należy nazywać pojęcia bardziej złożone, w tym pojęcia gatunkowe. Takie pojęcia oznacza się terminami jednowyrazowymi, ale tworzy się z nich terminy złożone, np. zbiór – zbiór abstrakcyjny, zbiór otwarty, zbiór nieskończony” (s. 33). Co się robi? Chociaż brak odsyłacza, widać, że myśl została niedokładnie przepisana z Abecadła terminologii (stamtąd pochodzą również przykłady). St. Keinys pisał, że pojęcia gatunkowe często „oznacza się terminami jednowyrazowymi, ale mimo to najczęściej posługuje się tu nazwami złożonymi” (Keinys 1980: 17). Nawiasem mówiąc, terminy matematyczne to zbiór abstrakcyjny, zbiór otwarty. Dalej w tej części przypomina się o jednym z wymagań stawianych terminom: „Tworząc neologizm, należy wiedzieć, że poprawność jest jednym z najważniejszych wymagań stawianych terminom. W standardzie Republiki poprawność określa się jako zgodność z zasadami akcentowania, ortografii, gramatyki, słowotwórstwa, gramatykalizacji i użycia (standard LR, 2009) [sic]” (s. 33). Dziwne określenie w jeszcze dziwniejszym dokumencie. Czym jest ten „standard republiki”? O tej publikacji więcej informacji, jak się wydaje, nie uda się uzyskać, ponieważ nie ma jej w wykazie wykorzystanej literatury. W pierwszym podrozdziale „Terminy jednowyrazowe”, dość szczegółowo podzielonym na sekcje, omówiono tworzenie terminów prostych (derywaty sufiksalne, końcówkowe i prefiksalne oraz złożenia). Derywaty sufiksalne analizowane są w dwóch mniejszych sekcjach dotyczących derywatów odczasownikowych i odprzymiotnikowych lub odrzeczownikowych, dlatego na przykład nazwy posiadaczy cechy czynnościowej i miejsc omawiane są w dwóch miejscach. Być może wygodniej byłoby, gdyby omawiano je w jednym miejscu. Należałoby staranniej dobierać przykłady: jako przykład posiadacza cechy czynnościowej podano wyraz tyrimas, a jako przykład czynności samoistnej – gydymas. Wątpliwe jest stwierdzenie, że sufiks -tė, (i)uotė we współczesnym języku litewskim „służy już wyłącznie do tworzenia terminów” (s. 36). Nie sposób nie zgodzić się ze stwierdzeniem, że „terminy złożone łatwo i systemowo pomagają nazywać pojęcia jednorodne”. Wyraźnie widać to na podstawie podanych przykładów (savidulka, vėjadulka). Tylko czy taki wniosek jest słuszny: „Złożony termin pod względem znaczeniowym jest często bardziej jednolity, precyzyjniejszy, bardziej specjalistyczny niż połączenie jego wyrazów podstawowych. 248 Jolanta Gaivenytė-Butler | „Dlatego wyrazy złożone nadają się do dokładniejszego, bogatszego w treść, bardziej znaczącego sposobu wyrażania” (s. 43). Na końcu podrozdziału o złożeniach wyjaśniono, jakie części mowy mogą być złożeniami. Podane przykłady (dalgiakotis, rudauodegis (katinas), kažkas, dvidešimt, bukagalvis, silpnaširdis, protligė) mają niewiele wspólnego z terminologią. W tym podrozdziale pojawiło się także więcej przykładów niezbyt terminologicznych (a przynajmniej nie należących do współczesnej terminologii): žabaras, skystimas, kartumynai, vočiukė, apysakaitė, rankytė, upokšnis, užkandinė, dainius itd. Drugi podrozdział ósmego rozdziału „Terminy – połączenia wyrazowe” jest poświęcony terminom złożonym. priekyje: „Złożony termin pod względem znaczeniowym jest często bardziej jednolity, precyzyjniejszy, bardziej specjalistyczny niż połączenie jego wyrazów podstawowych. Dėl to sudurtiniai žodžiai tinka tikslesniam, turiningesniam, prasmingesniam reiškimo būdui“ (p. 43). Należy zwrócić uwagę na to, że człony terminów złożonych na początku rozdziału nazywane są komponentami, a na końcu – elementami. Podano przykłady o wątpliwej poprawności: iris žirklikės, minus stiklai, augalaiindikatoriai. W podrozdziale krótko scharakteryzowano, jakimi relacjami syntaktycznymi mogą być połączone człony terminów złożonych, ale nie analizuje się struktury terminów złożonych ani liczby ich członów. Studentom przydałoby się również dowiedzieć o kolejności rozmieszczenia członów. W dziewiątym rozdziale omawiane są wymagania dotyczące terminów. Autorki wyróżniają siedem wymagań, które określają za pomocą przymiotników. Nie byłoby niczym niezwykłym napisać w tekście, że „termin powinien być precyzyjny”, ale jako nazwy wymagań (i podrozdziałów) lepiej pasowałyby rzeczowniki, tym bardziej że pierwszy podrozdział tego rozdziału rozpoczyna się stwierdzeniem „poprawność – jedno z najważniejszych językowych wymagań dotyczących terminów” (s. 47). W tym podrozdziale wymienione normy mają oznaczenia, które należałoby zapisać dokładnie: oznaczenie normy „Zasady i metody terminologii” (1115-90) powinno brzmieć LST 1115-90, norma ta została opracowana nie na podstawie normy międzynarodowej 980: 704-87, lecz na podstawie ISO 704-87. Prawidłowość, dokładność, systematyczność, zwięzłość, neutralność stylistyczna i wygoda słowotwórcza zostały opisane dość szczegółowo – poświęcono im od kilku akapitów do niemal trzech stron, podczas gdy jasność scharakteryzowano jednym zdaniem. Należało o tym wymaganiu napisać więcej albo w ogóle o nim nie wspominać. Jasność zdefiniowano jako „wymaganie, aby wewnętrzna forma terminu jasno przekazywała pojęcie” (s. 47). Jasności brakuje jasności. Czym jest „wewnętrzna forma terminu”? Charakteryzując dokładność terminu, autorki wyróżniają trzy grupy terminów: terminy prawidłowo ukierunkowujące, terminy neutralne i terminy nieprawidłowo ukierunkowujące. Należy poprawić charakterystykę terminów neutralnych: „Za terminy neutralne można uznać wszystkie te terminy, których znaczenia leksykalnego nie można ustalić. Takimi ter- 255Terminologia | 2016 | 23 LITERATŪRA AETŽ 2010: Aiškinamasis elektrotechnikos terminų žodynas: lietuvių k., vokiečių k., anglų k., prancūzų k., rusų k. Vyr. red. Stasys Žebrauskas, Kaunas: Technologija. Prieiga per internetą: http://terminai.vlkk.lt, [žiūrėta 2016-11-15]. Baranauskienė R., Šarkauskienė S., Juzelėnienė S. 2016: Mokslo darbų metodiniai nurodymai lituanistams: metodinė mokomoji knyga. Elektroninis išteklius, Kaunas: VU KHM, 79 p. Prieiga per internetą: http:// www.knf.vu.lt/dokumentai/failai/katedru/lietuviu/MOKSLO_DARB%C5%B2_METODINIAI_NURODYMAI_LITUANISTAMS.pdf [žiūrėta 2016-12-08]. Bielinskienė A., Kazlauskienė A., Rimkutė E., Tamošiūnaitė A. 2014: Lietuvių bendrinė kalba: normos ir vartosena. Vadovėlis aukštųjų mokyklų studentams, Kaunas: VDU, Vilnius: Versus aureus, 416 p. CHTŽ 2003: Daukšas K. et al. Chemijos terminų aiškinamasis žodynas. 2-asis patais. ir papild. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Prieiga per internetą: http://terminai.vlkk.lt [žiūrėta 2016-12-05]. DLKŽ 2015: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 7-as patais. ir papild. leid.; elektroninis variantas, Vilnius: LKI. Prieiga per internetą: http://www.lkiis.lki.lt [žiūrėta 2016-11-15]. Gaivenis K. 1991: Lietuviškų terminų vaizdingumo klausimu. – Lietuvių kalbotyros klausimai 29, 26–31. Gaivenis K. 1994: Kalbiniai ir loginiai terminų reikalavimai. – Terminologija 3, 204–213. Gaivenis K. 1998: Keletas minčių apie terminologiją. – Terminologija 5, 89–92. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI l-kla, 148 p. Gaivenis K., Kaulakienė A. 2014: Ekstralingvistiniai terminų norminimo principai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: LKI, 229–235. Jakaitienė E. 2010: Leksikologija. Studijų knyga. Antras pakartotinis leidimas, Vilnius: VU l-kla, 351 p. Kaulakienė A. 2009: Lietuvių fizikos terminijos raida, Vilnius: Technika, 439 p. Keinys St. 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius: Mokslas, 116 p. Klimavičius J. 2003: Lietuvių terminografija: praeities bruožai, dabarties sunkumai ir uždaviniai. – Terminologija 10, 9–32. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa, 278 p. LKE 2008: Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 634 p. LKTŽ 2008: Gaivenytė-Butler J., Keinys St., Noreikaitė A. Lietuvių kalbos terminų žodynai. Anotuota 19002005 bibliografijos rodyklė, Vilnius: LKI, 260 p. MTŽ 1980: Astrauskas V. et al. Medicinos terminų žodynas, Vilnius: Mokslas. Prieiga per internetą: https:// www.raštija.lt [žiūrėta 2016-11-15]. PTŽ 1993: Psichologijos terminų žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Prieiga per internetą: https://www.raštija.lt [žiūrėta 2016-11-15]. Rutkienė L. 2015: Technologijų specialistų profesinė kalba: sistema ir vartosena. Vadovėlis, Vilnius: Technika, 160 p. Šalkauskis S. 1991: Raštai 2, Vilnius: Mintis, 351 p. TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera, 896 p. Umbrasas A. 2013: Lietuvos Respublikos terminų bankas: 10 metų po įstatymo priėmimo. – Terminologija 20, 96–122. Vladarskienė R. 2013: Kūrybinių industrijų specialybės kalbos kultūra. Vadovėlis, Vilnius: Technika, 127 p. Otrzymano 2016-12-19 Jolanta Gaivenytė-Butler Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: jolanta.gaiven[email protected]