scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais

Lina Rutkienė

Abstract

    One of the most prominent tendencies in the contemporary terminology of construction is the usage of international bound stems coming from Greek and Latin languages, such as aero-, makro-, mikro-, nano-, vibro-, etc., for the formation of neologisms. However, a single approach towards the morphemic status of these international elements is lacking in Lithuanian terminology. Therefore, the article discusses the diversity of opinions and proposes to dissociate affixoids (prefixoids and suffixoids) from bound stems – in this case a term of bound stems is more applicable. based on the material collected from scientific literature in the field of construction, the article addresses the development of hybrid terms of construction with classical bound stems and evaluates the reasons which had major influence on the spread of these compounds in the terminology of construction. The article analyses the tendencies of formation of these hybrid compound terms and discusses the attempts to form compound terms with classical bound stems as proper compounds.

Full text

doi.org/10.35321/term26-07 Compuestos híbridos de la terminología de la construcción con temas ligados clásicos prepositivos LINA RUTKIENĖ Instituto de la Lengua Lituana Vilniaus Gedimino technikos universitetas RESUMEN Una de las tendencias más destacadas de la terminología actual de la construcción es el uso de temas ligados internacionales procedentes del griego y del latín, como aero-, makro-, mikro-, nano-, entre otros, para crear nuevos términos. Sin embargo, en la terminología lituana no existe un enfoque único sobre el estatus morfémico de estos elementos internacionales. El artículo examina la diversidad de opiniones y propone no considerar afijoides (prefijoides y sufijoides) los elementos internacionales estudiados; en este caso, es más apropiado el término tema ligado. A partir del material recopilado de la literatura científica del ámbito de la construcción, el artículo estudia la evolución de los términos híbridos de la construcción con temas ligados clásicos, evalúa las causas que más influyeron en la difusión de estos compuestos en la terminología de la construcción y analiza las tendencias de formación de estos compuestos híbridos. PALABRAS CLAVE: compuesto, término genérico, tema ligado clásico, falso compuesto, construcción. RESUMEN Una de las tendencias más destacadas de la terminología actual de la construcción es el uso de temas ligados internacionales procedentes del griego y del latín, como aero-, makro-, mikro-, nano-, vibro-, entre otros, para formar neologismos. Sin embargo, en la terminología lituana no existe un enfoque único sobre el estatus morfémico de estos elementos internacionales. Por ello, el artículo examina la diversidad de opiniones y propone distinguir los afijoides (prefijoides y sufijoides) de los temas ligados; en este caso, es más apropiado hablar de temas ligados. A partir del material recopilado de la literatura científica del ámbito de la construcción, el artículo aborda la evolución de los términos híbridos de la construcción con temas ligados clásicos y evalúa las causas que más influyeron en la difusión de estos compuestos en la terminología de la construcción. El artículo analiza las tendencias de formación de estos términos compuestos híbridos y examina los intentos de formar términos compuestos con temas ligados clásicos como compuestos propios. 140 Lina Rutkienė | Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais ción de estos términos compuestos híbridos y analiza los intentos de formar términos compuestos con temas ligados clásicos como compuestos propiamente dichos. PALABRAS CLAVE: compuesto, término genérico, tema ligado clásico, compuesto impropio, construcción. OBSERVACIONES INTRODUCTORIAS Aunque el latín ha perdido su posición como lengua internacional de la ciencia, su importancia para la ciencia y también para la terminología queda demostrada no solo por las palabras tomadas de esa lengua y, a través de ella, del griego, que se han convertido en términos internacionales, sino también por ciertos elementos léxicos, muy abundantes asimismo en la terminología lituana. Una parte considerable de estos elementos internacionales son temas preposicionales ligados, como audio-, makro-, mikro-, nano-, pseudo-, video-, etc., que constituyen componentes de compuestos. En la lingüística extranjera, la atención a estos compuestos, también denominados cuasicompuestos, sem compuestos, combinaciones y otros nombres similares, se remonta a mucho tiempo atrás, pero siguen las discusiones sobre tales compuestos y sus componentes. Se debate sobre los conceptos y sus rasgos esenciales, y se habla de la necesidad de crear una clasificación jerárquica de los componentes, esclarecer sus relaciones semánticas con el morfema originario e investigar su regularidad y productividad. El objetivo de este artículo es, tras examinar las diversas opiniones de los lingüistas sobre el estatus morfémico de los elementos clásicos (procedentes del griego y del latín), analizar los términos híbridos compuestos de construcción con temas preposicionales ligados clásicos (en adelante, KPSK), desde las perspectivas de su evolución y formación. El material para el artículo se recopiló de 207 fuentes: manuales y libros de texto del ámbito de la construcción, diccionarios terminológicos, obras de consulta, tesis doctorales y publicaciones que abarcan más de 100 años (1910–2018). Debido al gran número de fuentes, al final del artículo se enumeran únicamente aquellas en las que se encontraron términos híbridos compuestos de construcción con KPSK. Por ejemplo, del período 1918–1940 se incluyen solo dos fuentes, ya que únicamente en ellas se emplearon los compuestos pertinentes para este artículo (48 fuentes no se incluyen en la bibliografía, pero los datos sobre los términos híbridos compuestos de construcción utilizados en ellas se emplean para establecer la proporción cuantitativa entre los compuestos híbridos con KPSK y los compuestos con temas libres (independientes)). En este artículo no se abordan los términos híbridos compuestos de construcción con temas ligados clásicos posposicionales, pues el material recopilado muestra que tales compuestos no son pertinentes para el ámbito de la construcción (solo se encontró uno: įlinkiografas MTS 1981: 321). El método principal del trabajo es el analítico-descriptivo, combinado con los métodos de síntesis y de análisis derivativo y morfémico. Terminologija | 2019 | 26 141 LOS TEMAS LIGADOS CLÁSICOS EN LA TEORÍA LINGÜÍSTICA: DIVERSIDAD DE OPINIONES En los trabajos de lingüistas extranjeros y lituanos, los temas ligados clásicos reciben diversas denominaciones: semiafijos (Keinys 1999: 74; Козулина et al. 2009: 3), raíces ligadas o radicoides (Земская 1973: 51–55; Рыженкова 2002; Копелиович 2003), componentes neoclásicos (Lasserre 2013; Inčiūraitė–Noreikienė 2015), elementos neoclásicos (Harastani et al. 2012), entre otras. El término general afixoides parece haberse consolidado especialmente en los trabajos de especialistas en lingüística (Шанский 1970; Keinys 1999: 74; Гущина 2003; Козулина et al. 2009; Vounchev 2019), y los temas ligados en cuestión suelen clasificarse como afixoides (prefijoides o sufijoides). Esta diversidad terminológica a menudo genera confusión: algunos autores utilizan ciertos términos como sinónimos (como dobletes léxicos), considerando que designan los mismos conceptos; otros distinguen los conceptos, de modo que los mismos términos, que en los textos de los primeros autores eran sinónimos, designan cosas completamente distintas en los de los segundos. Según Dieter Kastovsky, un problema enorme es que ni siquiera en el Diccionario Nacional de la Lengua Inglesa estos elementos están definidos con claridad, ni existen criterios precisos que permitan distinguir unos elementos de otros (Kastovsky 2009: 1). Galina Ryženkova llevó a cabo uno de los estudios más exhaustivos sobre cómo distinguir los prefijos clásicos, los prefijoides y los temas ligados, denominados radicoides¹. Como se observa en la clasificación de los elementos clásicos, la autora utiliza el término radicoide (del latín radix, ‘raíz’), que forma parte del microsistema de términos internacionales que designan el estatus morfémico de los elementos de las palabras. La autora se basa ante todo en el criterio del significado léxico, es decir, en el grado en que el morfema prestado ha conservado su significado léxico. En opinión de la investigadora, por ejemplo, neo- no puede considerarse ni prefijoide ni radicoide (tema ligado), porque el significado del elemento se va desvaneciendo progresivamente; este empieza a desempeñar únicamente una función derivativa y modificadora, y concreta el significado léxico de la raíz que lo sigue (es decir, cumple la función de prefijo). En cambio, por ejemplo, hidro- no es ni prefijo ni prefijoide: es un radicoide (tema ligado), uno de los componentes de un compuesto, con un significado léxico claro; además, este tema ligado puede combinarse no solo con otras raíces, sino también con afijos (cf. ruso гидрирование, lituano hidrinimas) (Рыженкова 2002). 1 En una traducción literal, habría que utilizar el término raíz ligada, pero V. Urbutis criticó este término, popular en la lingüística rusa (véase Urbutis 2009: 144). El término «raíz ligada» no se utilizará en este artículo, también con el fin de evitar una diversidad terminológica excesiva. 1 4 2 Lina Rutkienė Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais Durante mucho tiempo, en la lingüística lituana el tema de los compuestos con temas ligados clásicos se consideró periférico. Los temas ligados clásicos solían incluirse en los diccionarios de palabras internacionales junto con otras palabras internacionales, pero durante mucho tiempo no fueron objeto de estudios más detallados. Se afirmaba que su posición era aislada y periférica. Sin embargo, en los últimos tiempos, al aumentar y seguir creciendo rápidamente el número de formaciones con temas ligados clásicos, el tema ha suscitado considerable interés entre los lingüistas lituanos. Se han ocupado de él Adelė Valeckienė (1968), Kazimieras Gaivenis (2014 [1994], [1998], [1995]), Stasys Keinys (2005 [1979]), Vida Rudaitienė (2001), Lina Inčiūraitė-Noreikienė (2015, 2017), Palmira Zemlevičiūtė (2018), Alvydas Umbrasas (2018), entre otros. En lituano, el estatus morfémico de los temas ligados clásicos no está claramente definido. Incluso cuando se acepta que estos temas deben clasificarse como afixoides, surge una doble postura: algunos lingüistas los analizan como componentes de compuestos, mientras que otros los tratan como morfemas de palabras derivadas: los prefijoides se estudian junto con los prefijos y los sufijoides, junto con los sufijos. Por ejemplo, A. Umbrasas, que estudió neologismos terminológicos de informática y computación, algunos de los cuales son términos con KPSK, sostiene que «[s]emánticamente, estos [prefijoides – nota del autor] se asemejan a los componentes de las palabras compuestas, pero funcionalmente a los prefijos, pues se anteponen sistemáticamente a otras palabras y no se usan en lituano como palabras independientes (es cierto que a veces, siguiendo el modelo inglés, se escriben como palabras separadas o separadas por un guion, pero esto se considera un error ortográfico). <...> La semejanza con los afijos lleva a estudiar estos elementos internacionales junto con los prefijos» (Umbrasas 2018: 136). P. Zemlevičiūtė analiza las formaciones estudiadas como términos compuestos. La terminóloga opta por usar el término más amplio elemento internacional, en lugar de prefijoide: según ella, «[e]ste término puede abarcar tanto el concepto de prefijo internacional como el de componente internacional, prefijoide internacional, etc.» (Zemlevičiūtė 2018: 217). En la tesis doctoral de L. Inčiūraitė, los elementos clásicos tratados aquí reciben los nombres de componente (neo)clásico y tema ligado, y las formaciones que los contienen se analizan como compuestos (Inčiūraitė 2017). Cabe señalar que los terminólogos K. Gaivenis y St. Keinys Kalbotyros terminų žodyne, al presentar los afixoides (prefijoides y sufijoides), se basan únicamente en ejemplos lituanos (pusbernis, pusdal yvis, pusmaišis, šunkelis, šundaktaris; maišgalis, vaikigalis) (Gaivenis, Keinys 1990: 13, 155), mientras que en sus artículos denominan componentes internacionales a morfemas de lenguas clásicas como audio-, makro-, mikro-, nano-, pseudo-, video-, etc. (Gaivenis 2014 [1994]: 392; 2014 [1998]: 401; 2014 [1995]: 636), internacionales Terminologija | 2019 | 26 143 terminų elementais (Keinys 2005 [1979]: 196)2. Tad kyla klausimas: galbūt tarp afiksoidų ir klasikinių kamienų esti tam tikrų skirtumų ir ne visada klasikinius sietinius kamienus reikėtų priskirti afiksoidams? En la lingüística lituana, basándose en el KTŽ, los afixoides se entienden como componentes de compuestos que tienen un significado generalizado y, por ello, se asemejan en cierta medida a un afijo (Gaivenis, Keinys 1990: 13). Así pues, en comparación con la palabra de la que proceden, el significado léxico de los afixoides se ha debilitado y se ha vuelto más generalizado y abstracto. Los temas ligados, en cambio, tienen un significado léxico bastante claro. Este significado puede actualizarse en la definición del término, por ejemplo: Los microáridos son polvos minerales finos obtenidos de rocas minerales naturales y de residuos minerales de la industria StM 2012: 135; en ocasiones, en el contexto o como componente específico de un término compuesto usado como sinónimo, por ejemplo, vibrosija BDT 1976: 58 – vibracinė sija BDT 1976: 66. Otra diferencia importante es que los afixoides pueden (o todavía pueden) funcionar en la lengua como palabras independientes con sus propias características gramaticales. Darius Jarmalavičius, que estudió los afixoides del alemán, ha llamado la atención sobre este aspecto (Jarmalavičius 2014: 31). Geert Evert Booij y Matthias Hüning también han escrito sobre ello: por ejemplo, el adjetivo alemán frei (lit. libre), al igual que el inglés free y el neerlandés vrij, es una palabra independiente. Sin embargo, en los compuestos ya es un afixoide con un significado más general y más afijal: «que carece de lo que denota la palabra base», por ejemplo: alcohol-free, sugar-free (Booij, Hüning 2014: 78). El carácter afijoide, por su significado, del componente free en los compuestos que presentan G. E. Booij y M. Hüning resulta evidente en la traducción al lituano: bealkoholis, becukris. También se desprende de los ejemplos del KTŽ que las palabras de las que proceden los afixoides se usan en la lengua como palabras independientes con significado léxico concreto: šunkelis, maišigalis, vaikigalis, etc. Los temas ligados, en cambio, solo se usan en la lengua en forma ligada y carecen de rasgos gramaticales. Así pues, en este artículo los elementos internacionales procedentes del griego y del latín clásicos, como audio-, makro-, mikro-, nano-, pseudo-, video-, etc., se considerarán temas ligados, y los compuestos que los contienen, compuestos impropios (los compuestos impropios se tratan más detalladamente en el apartado de este artículo «Características de formación de compuestos de términos afines de la construcción con temas ligados clásicos»). Por consiguiente, cabría coincidir con G. Ryženkova y otros autores de opinión similar 2 Es cierto que St. Keinys, en Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryboje, ya considera afixoides los elementos clásicos aquí tratados (Keinys 1999: 111). 144 Lina Rutkienė Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais a la postura sobre una serie de términos que indican ese estatus morfémico: prefijos – prefijoides (parte de los afixoides) – temas ligados (radixoides) – temas libres (independientes). L. Inčiūraitė ha examinado, basándose en Tvrtko Prćić, las diferencias entre los prefijos y los temas ligados procedentes del griego y del latín clásicos (véase Inčiūraitė 2017: 43–47). En su tesis doctoral, la investigadora clasifica los elementos clásicos super-, anti-, kontr(a)-, eks-, meta-, sub-, hiper-, pro-, ultra-, vice-, inter-/intra-, arachi-, infra-, terto-, para-, ekstra-, post-, di-, trans-, bi-, epi- como prefijos, y considera temas ligados pseudo-, mikro-, auto-, tele-, video-, euro-, bio-, makro-, elektro-, hidro-, kvazi-, moto-, aero-, avia-, termo-, mega-, mono-, polit-, agro-, audio-, techno-, stereo-, nano-, radio-, vibro-, eko-, proto-, kiber-, neo-, multi-, pneumo-, seks-, geo-, kosmo-, mezo-, neuro-, amino-, narko-, nitro-, turbo-, zoo-. La mayoría de los prefijos internacionales señalados por L. Inčiūraitė también aparecen en la DLKG, en el apartado sobre derivados prefijales (DLKG 2005: 150), aunque la investigadora amplió este grupo con varios prefijos internacionales. Los llamados temas ligados clásicos no se tratan en la DLKG (2005), ni entre los prefijos ni entre los componentes de compuestos. Tras sistematizar las ideas expresadas por diversos autores sobre los temas ligados clásicos, pueden distinguirse las siguientes características de estos temas: 1. Los temas ligados clásicos son característicos de muchas lenguas. Numerosos lingüistas lo confirman (Gaivenis 2014 [1995]: 636; Клобуков, Гудилова 2001; Земская 2011: 51), y Valentīna Skujiņa habla del desarrollo de la terminología a escala internacional y de la armonización gradual de los modelos estructurales de los términos, en la medida en que lo permiten los distintos sistemas lingüísticos (Skujiņa 1999: 3). 2. Los temas ligados clásicos son muy productivos. En la terminología lituana de diversos campos abundan los compuestos con los mismos temas ligados clásicos. 3. Los temas ligados clásicos se caracterizan por un significado léxico bastante concreto; se afirma que tienen más contenido de raíz que de afijo. Evanthia Petropoulou (2009: 41) emplea el término densidad semántica; en opinión de la investigadora, en comparación con los afijos, los temas ligados clásicos presentan una mayor densidad semántica. 4. Por lo general, la palabra de la que procede un elemento clásico es polisémica, mientras que el tema ligado no hereda todos sus significados, sino solo los necesarios para su uso (Козулина et al. 2009: 5). Terminologija | 2019 | 26 145 5. Los temas ligados clásicos son componentes dependientes de palabras compuestas (no forman compuestos coordinados, sino solo determinativos); determinan el segundo componente y restringen su significado. 6. Los temas ligados clásicos que ocupan una posición prepositiva respecto de la raíz suelen terminar en vocal (en el Diccionario de palabras internacionales de Kazys Boruta y otros Tarptautinių žodžių žodynė (TŽŽ 1936), los temas ligados clásicos también aparecen sin vocal o con una vocal distinta: aer…, aero…; hidr…, hidro…; fibri…, fibro…; vibri…, vibro…). Algunos autores extranjeros consideran que esta vocal es de enlace. Vasilijus Nemčenko sostiene que las vocales de enlace deberían considerarse un rasgo formal distintivo que aproxima los elementos clásicos a los morfemas radicales. Precisamente por este rasgo los afijoides se distinguen formalmente de los afijos, pues las vocales de enlace son propias únicamente de los compuestos formados entre raíces o temas y no aparecen entre raíces y afijos (Немченко 1994: 65). A continuación, el artículo examinará el subsistema de compuestos terminológicos híbridos emparentados con temas ligados clásicos (KPSK) de un ámbito concreto —la construcción— y analizará las tendencias de formación de estos compuestos. SUBSISTEMA DE TEMAS LIGADOS CLÁSICOS Y SU EVOLUCIÓN EN LOS COMPUESTOS DE TÉRMINOS HÍBRIDOS EMPARENTADOS DE LA CONSTRUCCIÓN La terminología de la construcción incluye numerosos compuestos híbridos con temas prepositivos ligados procedentes del griego y del latín. Como muestra la investigación realizada, el subsistema de temas ligados clásicos (KPSK) de términos emparentados de la construcción consta de 20 elementos: aero-, auto-, azo-, bio-, eko-, fero-, fibro-, foto-, geo-, hidro-, makro-, mezo-, mikro-, nano-, nitro-, pneumo-, tenzo-, termo-, turbo-, vibro-. Estos KPSK son los mismos que aparecen en los términos de muchos otros campos de la ciencia y la técnica: el subsistema de KPSK de la terminología de la construcción es tan solo una parte del sistema general de temas ligados clásicos de la terminología lituana. Los compuestos con los temas en cuestión son neologismos de la terminología de la construcción o bien voces nuevas incorporadas a ella desde otros ámbitos. No en todos los periodos abundaron tales compuestos en la terminología de la construcción. La consulta de las fuentes reveló que los compuestos terminológicos emparentados de la construcción con KPSK empezaron a utilizarse en textos del ámbito de la construcción durante el primer periodo de independencia de Lituania. Sin embargo, solo había dos términos emparentados con auto-: auto-pastogė MT 1929: 11 (escrito con guion) y autovežimis LPMK 1931: 5, 36, utilizados en manuales de construcción de carreteras y puentes. Cabe señalar— 146 Lina Rutkienė | Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais que auto también se utilizaba en ese periodo como palabra independiente. Por ejemplo, en el libro de Leonas Tuskenis Lietuvos plentai ir moderniškosios konstrukcijos se enumeran tipos de Lietuvos plentai ir moderniškosios konstrukcijos auto: autobusai, krovininiai automobiliai, lengvieji automobiliai, motociklai LPMK 1931: 36. En el Techniko žodynėlis (TŽ 1920), publicado durante este periodo, y en TŽŽ 1936, Techniko žodynėlyje auto también aparece como palabra independiente con el significado de «automóvil». Asimismo, TŽŽ 1936 recoge mikro como palabra independiente, pero no se observó que este préstamo se utilizara como palabra independiente o como tema ligado en textos científicos del ámbito de la construcción. La vía de entrada de estos temas en la terminología lituana (incluida la terminología de la construcción) se abrió de par en par durante la época soviética, cuando el ruso no solo se convirtió en la principal fuente de préstamos, sino que también reforzó su posición como lengua mediadora. St. Keinys señala un hecho histórico: el cuadragésimo aniversario de la Revolución de Octubre rusa, celebrado en 1957. Con ocasión de ese aniversario, se proclamó oficialmente y se intentó legitimar la formación de calcos del ruso como método importante para crear términos lituanos (Keinys 2005 [2003]: 239). En efecto, como muestran las fuentes de los ejemplos que siguen, casi todos los compuestos con KPSK que no se habían usado hasta entonces se encuentran en literatura científica del ámbito de la construcción publicada después de aquel acontecimiento. Entonces irrumpió toda una serie de temas ligados nuevos para este ámbito: aero-, azo-, fero-, fibro-, foto-, hidro-, mikro-, nitro-, pneumo-, termo-, turbo-, vibro-. Con ellos se formaron numerosos términos híbridos emparentados de la construcción sobre rasante (edificios y otras estructuras, carreteras y puentes) y subterránea (abastecimiento de agua, alcantarillado, cimentación), por ejemplo: aeronuotrauka ALKS 1972: 39, azodažalai RLKP 1959: 12, ferolydinys SMG 1974: 58, fibroužpildas MK 1956: 23, fotoapskaita SOV3 1974: 24, hidromazgas RLKP 1959: 68, makrokietumas MMB 1962: 67, mikroputokšlis JTŽ 1982: 15, mikroužpildas MTPM 1976: 141, nitrodažai KSŽ 1988: 84, nitroglaistas SMG 1974: 306, pneumobelenėlis JDŽ 1981: 140, termoįdeklas RLKP 1959: 37. Además, los compuestos híbridos de la construcción siguieron formándose con el tema ligado auto- (autokelias APKS 1964: 3, autokrautuvas RLKP 1959: 11, autovežimėlis RLKP 1959: 11); sin embargo, el tema ligado vibro- destacó por su productividad excepcional: durante la época soviética se formó con él un nutrido conjunto de términos de la construcción: vibrobuožė BDT 1976: 58, vibromaišytuvas SM 1966: 195, vibromalūnas MK 1956: 21, vibroplūkimas SMG 1974: 201, vibropriekrova SMG 1974: 227, vibrosietas JDŽ 1981: 59, vibrosija BDT 1976: 58, vibrosiurblys BDT 1976: 27, vibrostalas SMG 1974: 227, vibrostrypas BDT 1976: 58, vibrovelenas SMG 1974: 201, vibrotanki- Terminologija | 2019 | 26 147 nimas SM 1966: 198. Iš 574 giminingų statybos terminų dūrinių, vartotų sovietmečio statybos srities mokslinėje literatūroje, 61 (10,63 proc.) yra hibridinis dūrinys su KPSK. Los diccionarios bilingües ruso-lituanos, que copiaban los patrones de formación de términos del ruso, influyeron mucho en la aparición de estos términos. La mayoría de los términos formados durante la época soviética con KPSK deberían considerarse calcos parciales, por ejemplo: aeronuotrauka – аэроснимок RLKP 1959: 19, ferolydiniai – ферросплавы TRLT 1949: 117, motorvežys – мотовоз RLKP 1959: 204, turbogrąžtas – турбобур RLKP 1959: 445. Como observa Zigmas Zinkevičius, durante la época soviética «[1]aumentó mucho el número de palabras compuestas, que también se formaban tomando como modelo sus equivalentes rusos <...>. Se generalizaron especialmente los compuestos con bendra- (обще-, со-), daugia- (много-), sava-, savi- (само-), smulkia- (мелко-), visa- (все-). <...> Pero los elementos latinos (griegos) solían aparecer allí donde los usaban los rusos» (Zinkevičius 1994: 210–211). Durante el periodo examinado, no solo se combinaron los KPSK con palabras de un solo tema, sino también con compuestos de origen lituano y compuestos híbridos (autobetonmaišė BDT 1976: 23, autocementovežis PSAD 1978: 13, autosavivartis BGD 1978: 25, turboorapūtė RLKP 1959: 445), así como con compuestos que ya contenían un tema ligado clásico (aerofotovaizdas, aerofotonuotrauka RLKP 1959: 19, mikrofotonuotrauka RLKP 1959: 197, autohidrokeltuvas JDŽ 1981: 127). Así, durante la época soviética se utilizaron compuestos híbridos de tres temas bastante engorrosos, que ya no aparecen en la literatura de construcción publicada entre 1990 y 2018. Tras la restauración de la independencia de Lituania, el progreso y el desarrollo de la construcción comenzaron a vincularse con las prácticas avanzadas de Occidente. Con la integración de las ciencias, los avances de unos campos se aplican en otros; el sector de la construcción no es una excepción: por ejemplo, las nanotecnologías y las biotecnologías empiezan a aplicarse para mejorar los materiales de construcción. En la terminología de la construcción cobran importancia nuevos conceptos, que a menudo abarcan materias de distintas ramas de la ciencia y la técnica, así como los términos que los designan. Por tanto, los temas ligados clásicos, comunes a la terminología de diversos campos, siguen siendo muy pertinentes también durante este periodo. El inglés influye considerablemente en su difusión, pues es una lengua líder tanto como fuente como mediadora. En la literatura científica del ámbito de la construcción publicada entre 1990 y 2018 volvemos a encontrar numerosos compuestos híbridos de términos emparentados de la construcción con KPSK (76 términos distintos): aero- (aeronuotrauka ST 1992: 17, SKAE 2010: 24, aerosija CPK 1992: 178, aerouostas RLSTŽ 1992: 292), auto- (autokelias SKPP 2008: 51, autokrautuvas SBPK 1995: 83, autovilikas ALLA 1993: 349), bio- (biodujos SIS 2011: 11, biointarpas SSMS 1994: 7, 148 Lina Rutkienė Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais biokuras VCKUA 2016: 14), eko- (ekonašumas SIŽ 2004: 822), fero- (ferolydiniai SP 2008: 25), fibro- (fibrosluoksnis ŠSDV 2015: 17), foto- (fototamprumas) RLSTŽ 1992: 456), geo- (geokorys) SIŽ 2004: 124, geotinklas SIŽ 2004: 124, PKSŽ 2009: 156, GAG 2018: 59), hidro- (hidrosąvarta ALLA 1993: 17, hidrostipintuvas ALLA 1993: 40, hidrožerutis PKSŽ 2009: 302, SKTR 1990: 36), makro- (makrolygmuo KABK 2012: 65, makroplaušas KABK 2012: 16, makroplyšys KABK 2012: 41, SP 2008: 22, SK 2002: 26, makrotūris SKKS 1998: 12), mezo- (mezolygmuo KABK 2012: 66, mezoaplinka MLA 2011: 1), mikro-, nano- (nanodalelės RNS 2012: 79, nano vamzdeliai KMMT 2006: 89), tenzo- (tenzodaviklis SKKS 1999: 24, RLSTŽ 1992: 414, SK 1995: 65, SK 1991: 90, ALLA 1993: 159, STŽ 2002: 638, tenzojutiklis S5 2000: 318, tenzotinklas RLSTŽ 1992: 414), termo- (termonuotrauka BG 2002: 74, termopavara ŠVOK 2019: 91), vibro-. Pastarasis sietinis kamienas ir toliau lieka produktyvus ir aktyvus: su juo, kaip ir sovietmečiu, padaryta nemažai statybos terminijos naujadarų: vibroaikštelė SMD 1992: 44, vibrogramzdinimas VLGN 2013: 1, vibrogramzdintuvas VLGN 2013: 6, vibroįkalamumas VLGN 2013: 5, vibroplūktuvas RLSTŽ 1992: 484, vibrotašelis RLSTŽ 1992: 484 ir kt. Tačiau aptariamuoju laikotarpiu didžiausiu produktyvumu ir aktyvumu pasižymi KPSK mikro- – su juo padaryta 20 naujų giminių statybos terminų, pvz.: mikro(su)irimas RLSTŽ 1992: 188, mikroanga PKSŽ 2009: 397, mikroburbulas ŠVOK 2019: 126, mikrodulkės MPPB 2018: 20, BG 2002: 77, mikroįtrūkis VCKUA 2016: 34, mikrokietumas KABK 2012: 67, mikroplaušas KABK 2012: 16, mikroplyšys SP 2008: 22, mikroužpildas GKPE 2007:10, mikrovedinimas SRR 2000: 291. Dūriniai su mikro- iš visų kitų išsiskiria ir didžiausiu vartojamumu statybos srities moksliniuose tekstuose. Be to, greta dažnai vartojamo termino mikroplyšys atsiranda ir makroplyšys SK 2002: 26, SP 2008: 22. Aplinką pradedama skirstyti į mikro-, mezo- ir makroaplinką MLA 2011: 1. Tarp terminų su mikro- ir makro- susiklostė antoniminiai santykiai, susiję su šių klasikinių sietinių kamienų antonimiškumu. Como puede verse en los ejemplos, no todos los temas ligados con los que se formaban compuestos durante la época soviética siguieron siendo productivos y activos. Entre 1990 y 2018 no se creó (ni se encontró) ningún término nuevo con azo-, nitro-, pneumo-, turbo-. Sin embargo, el subsistema de la terminología de la construcción incorporó 7 temas ligados nuevos para este ámbito, empleados en la formación de términos híbridos: bio-, eko-, geo-, makro-, mezo-, nano-, tenzo-. Cabe señalar que, en la obra más importante de este período para la terminología de la construcción, «Statybos Terminologija | 2019 | 26 149 terminų žodyne (STŽ 2002) – iš 377 giminių terminų dūrinių tik penki yra hibridiniai dūriniai su KPSK (1, 59 proc.): aerouostas STŽ 2002: 13, hidrosąvarta STŽ 2002: 182, mikroplyšys STŽ 2002: 339, mikroužpildas STŽ 2002: 339, tenzodaviklis STŽ 2002: 638. Be to, greta mikroplyšio teikiamas lietuviškas sudėtinis terminas plaukiškasis plyšys, o greta mikroužpildo – trumpas vienažodis lietuviškas terminas smulkė (tačiau nė viename skaitytame statybos srities moksliniame tekste vartojamų šių lietuviškų terminų nepastebėta). Vadinasi, STŽ 2002 negalėjo turėti didelio poveikio hibridinių statybos terminų dūrinių su KPSK skvarbai į kitus mokslinius tekstus, kaip kad buvo galima pastebėti sovietmečiu leistų žodynų atveju. Peržiūrėjus šaltinius, išleistus 1990–2018 m., pastebėta, kad daugiausia hibridinių giminių statybos terminų dūrinių vartojama vadovėliuose ir disertacijose. Iš šio laikotarpio 598 giminių statybos terminų dūrinių 76 yra su klasikiniais sietiniais kamienais, t. y. 12,71 proc. Giminių statybos terminų dūrinių su KPSK ir su laisvaisiais (savarankiškais) kamienais santykis skirtingais istoriniais laikotarpiais pavaizduotas 1 paveiksle. Fig. 1. Proporción de compuestos híbridos de términos genéricos de la construcción con temas ligados prepositivos clásicos y con temas libres (independientes): 1) 1918–1940, 2) 1941–1989, 3) 1990–2018. Como se observa en la figura 1, la terminología de la construcción presenta una tendencia al aumento de los compuestos híbridos con KPSK. Aunque la principal causa del surgimiento y la popularización de dichos compuestos en la terminología de la construcción —como también en otros ámbitos científicos— debe considerarse la relación histórica con la lengua rusa, hay muchas otras razones que determinan su popularidad. Como 150 Lina Rutkiene | Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais señala Valerija Danilenko, la mayoría de estos temas clásicos internacionales son unívocos, algo especialmente importante para la terminología. Además, el significado de un término que contiene uno de esos temas se descifra con facilidad: al ver, por ejemplo, el término геофон (en lituano, geofonas), se puede deducir por el significado de sus componentes que se trata de un dispositivo para registrar los sonidos de la tierra, sin necesidad de consultar un diccionario terminológico (Даниленко 1977: 35). Además, estos términos de una sola palabra son económicos y cómodos de usar. Una razón muy importante para la aparición de nuevos compuestos híbridos con temas ligados clásicos en la terminología de uno u otro ámbito es la formación por analogía. En opinión de Angelė Kaulakienė, «[c]asi toda la formación de neologismos terminológicos (derivados y compuestos) se basa en la analogía derivativa» (Kaulakienė 2014 [1988]: 169). Valentina Novodranova llama la atención sobre el carácter interdisciplinario de los temas ligados clásicos: estos elementos, que pertenecen al fondo común de morfemas internacionales de las lenguas europeas, son utilizados por distintas ciencias y por diferentes disciplinas científicas; por ello, según la investigadora, puede afirmarse que en la lengua científica conforman una capa particular, con vínculos intercientíficos e interdisciplinarios claramente manifiestos (Новодранова 2008: 277). Con la integración de las ciencias, las unidades de esta capa resultan especialmente convenientes para crear nuevos términos, como también ha demostrado el estudio del desarrollo de los términos genéricos híbridos de la construcción. RASGOS DE FORMACIÓN DE LOS COMPUESTOS DE TÉRMINOS GENÉRICOS DE LA CONSTRUCCIÓN CON TEMAS LIGADOS PREPOSITIVOS CLÁSICOS Incluso después de esclarecer el estatus morfémico de los elementos clásicos y separar los temas ligados de los demás morfemas, surgen numerosos interrogantes problemáticos. Uno de ellos se refiere a la formación de términos que contienen KPSK. Jevgenij Klobukov y Svetlana Gudilova se preguntan si las palabras con KPSK (los autores emplean el término radiksoido ya comentado) pueden considerarse compuestos. Tras evaluar las características de estas formaciones, los investigadores distinguen entre compuestos auténticos y cuasicompuestos. En opinión de J. Klobukov y S. Gudilova, la diferencia principal radica en la capacidad derivativa de los morfemas radicales. Las raíces de los compuestos auténticos participan en la formación de palabras al integrarse en dos series de palabras cognadas formadas mediante distintos procesos derivativos; por ejemplo: лесостепь (en lituano, miškastepė): 1) лес, лесник, лесистый (en lituano, miškas, miškinis, miškingas); 2) степь, степной, степняк (en lituano, stepė, stepiškas, stepinis («habitante de la estepa»)). En cambio, morfemas como makro- quedan fuera de la derivación. Los investigadores consideran que las formaciones con radixoides no pueden considerarse compuestos auténticos, sino únicamente cuasicompuestos, que «no tienen cabida Terminologija | 2019 | 26 151 en los capítulos de formación de palabras de las gramáticas y los manuales; pertenecen no a la formación de palabras, sino a la morfémica, es decir, a la ciencia que estudia la estructura morfémica de la palabra» (Клобуков, Гудилова, 2001: 18–21). Aunque en su Žodžių darybos teorijoje Vincas Urbutis se basa más en temas ligados lituanos, también sostiene que las palabras de dos temas, uno de los cuales es ligado, no deberían considerarse compuestos auténticos, pues «[a] tales palabras todavía les faltan muchos de los rasgos característicos de los compuestos» (Urbutis 2009: 153). El investigador subraya que la oposición derivativa, que, al igual que la motivación derivativa, es un rasgo importante de una formación, es una oposición no entre temas, sino entre palabras (énfasis del autor). Además, en la formación de palabras es muy importante determinar a qué categorías gramaticales pertenecen las palabras base (Urbutis 2009: 104–105). En este caso hablamos no de palabras, sino de temas carentes de caracterización gramatical. Tanto en la teoría de V. Urbutis como en las observaciones de J. Klobukov y S. Gudilova encontramos la misma idea: las formaciones con temas ligados no deben considerarse compuestos auténticos. Así pues, basándonos en las observaciones de los autores citados, desde el punto de vista de la formación de palabras podrían distinguirse compuestos auténticos y no auténticos; a estos últimos, que carecen de los rasgos propios de los compuestos, pertenecerían las formaciones con temas ligados. En muchos casos, estos compuestos híbridos no auténticos, que funcionan como términos genéricos de la construcción, se caracterizan por combinar KPSK con una palabra completa —un sustantivo—, cuya caracterización gramatical no cambia; la palabra a la que se une el tema ligado clásico también conserva el acento y el patrón acentual. Además, la formación de compuestos no auténticos con KPSK varía también según la complejidad derivativa del tema lituano de base. En lituano estándar, los compuestos suelen formarse a partir de temas de base no segmentables desde el punto de vista derivativo (Jakaitienė et al. 1976: 15). «Los componentes cuyos lexemas base tienen sufijos más marcados <...>, prefijos o son a su vez compuestos siguen siendo bastante infrecuentes y deben considerarse excepciones», escribe St. Keinys (1999: 72). Sin embargo, en otro lugar, al hablar de términos, el lingüista afirma que «con bastante frecuencia, en la formación de términos las palabras base tienen una estructura más compleja de lo que suele ser habitual en la formación de palabras en general y, especialmente, en la formación de palabras populares» (Keinys 2005 [1974]: 189), y el terminólogo relaciona esto con la búsqueda de precisión en el significado de los términos. En cuanto a los compuestos híbridos de términos genéricos de la construcción con KPSK, cabe decir que para formar estos compuestos no auténticos a menudo se recurre a palabras lituanas de base de estructura aún más compleja3. 3 En este artículo, cuando se habla de palabras base, se alude, naturalmente, a una palabra lituana; no sería posible llamar palabra —y mucho menos palabra base— a un tema ligado clásico. 152 Lina Rutkienė Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais En general, al formar términos de construcción emparentados, los KPSK se combinan con palabras de cualquier estructura. Es característico que el segundo elemento no sea una palabra simple, sino una palabra derivada. Ya en los textos del ámbito de la construcción del primer período de independencia de Lituania se encuentran los lexemas básicos de los compuestos híbridos de construcción no genuinos auto-pastogė ir autovežimis, que son derivados de primer grado (auto + pa-stogė ← stogas, auto + vežimas ← vežė). La mayoría de los compuestos no genuinos de la terminología de la construcción de la época soviética también se formaron uniendo un tema ligado a derivados de primer y segundo grado, en su mayoría derivados sufijales, por ejemplo: autokrautuvas RLKP 1959: 11 (auto + krautuvas ← krauti), autovežimėlis RLKP 1959: 11 (auto + vežimėlis ← vežimas ← vežė), makrokietumas MMB 1962: 67 (makro + kietumas ← kietas), mikrobandinys MMB 1962: 20 (mikro + bandinys ← bandė), mikrojudesys SOV3 1974: 33 (mikro + judesys ← judėjo), nitrojunginys RLKP 1959: 227 (nitro + junginys ← jungė), turbogrąžtas RLKP 1959: 445 (tur-bo + grąžtas ← gręžti), vibrosiurblys BDT 1976: 27 (vibro + siurblys ← siurbti), vibroplūkimas SMG 1974: 201 (vibro + plūkimas ← plūkė). En algunos compuestos no genuinos con KPSK, la palabra base tiene un prefijo adquirido en una u otra etapa de formación, pero la palabra base del compuesto no genuino se formó mediante un sufijo flexivo: autoįvykis MTS 1981: 220 (auto + įvykis ← įvyko ← vyko), fibroužpildas GMKP 1969: 39 (fibro + užpildas ← užpildė ← pildė), vibropriekrova SMG 1974: 227 (vibro + priekrova ← prikrovė ← krovė). Como ya se ha señalado, los KPSK también se combinan con compuestos (autobetonmaišė BGD 1978: 25, autocementovežis PSAD 1978: 13, autosa-vivartis BGD 1978: 25). En una pequeña proporción de los compuestos no genuinos, la palabra base es simple; por ejemplo, vibrosija BDT 1976: 58. El análisis de los ejemplos muestra que, con el tiempo, la estructura derivativa de la palabra lituana base se vuelve más compleja. En la literatura científica sobre construcción de 1990–2018, entre los neologismos (o palabras nuevas) compuestos de la terminología de la construcción con KPSK predominan los compuestos cuya palabra base es un derivado de segundo grado: fototamprumas RLSTŽ 1992: 456 (foto + tamprumas ← tamprus ← tempti), hidrosąvarta STŽ 2002: 182 (hidro + sąvarta ← suver-tė ← vertė), hidrostiprintuvas ALLA 1993: 40 (hidro + stiprintuvas ← stip-rinti ← stiprus), vibroištraukimas VLGN 2013: 16 (vibro + ištraukimas ← ištraukti ← traukti). Entre los compuestos terminológicos de construcción con KPSK documentados durante este período son muchos menos los que tienen como base un derivado de primer grado: makroplyšys KABK 2012: 41 (makro + plyšys ← plyšo), mi- Terminologija | 2019 | 26 153 krotrūkis SGY 2012: 81 (mikro + trūkis ← trūko). Taip pat nedaug kalbamųjų dūrinių, kurių pamatinis sandas yra paprastasis žodis: biodujos SIS 2011: 11, geokorys SIŽ 2004: 124, mikroanga PKSŽ 2009: 397. No todos los compuestos híbridos con KPSK utilizados en los textos del ámbito de la construcción durante el último siglo son compuestos no genuinos. El estudio muestra que hubo intentos de formar compuestos genuinos con KPSK y de adaptar en mayor medida los temas ligados clásicos al sistema de la lengua lituana. Uno de los primeros compuestos usados en una publicación sobre construcción, autovežimis LPMK 1931: 36, se formó como compuesto genuino: se cambió la terminación y, probablemente, el acento recae en la vocal de enlace larga o, que sustituyó a la o breve tomada en préstamo. Es posible que la formación sistemática del término autovežimis se debiera a que, como ya se ha mencionado, durante el período en cuestión auto también se usaba como palabra independiente con un significado concreto: ‘automóvil’. Autovežimis aparece también en textos posteriores del ámbito de la construcción y, en 1956, K. Ulvydas propuso integrar gramaticalmente el préstamo auto, afirmando que era muy fácil declinar la palabra: áutas, áuto, áutui, etc. (Ulvydas 1967). Por tanto, no podríamos considerar que tal auto sea un tema ligado: es una palabra independiente, un sustantivo, aunque carente de ciertos rasgos gramaticales (aún hay más de una palabra así, sin integración gramatical, en lituano), que participa en la formación de palabras y constituye un compuesto genuino. No obstante, por otra parte, este tipo de formación, en que se toma como palabra base un préstamo no integrado gramaticalmente, tampoco es propio de la lengua lituana. También se intentó crear más términos con KPSK próximos a los compuestos genuinos. Aunque, al formar términos emparentados, los temas ligados clásicos suelen combinarse con sustantivos, en la época soviética, siguiendo las tendencias de composición del ruso, se intentó combinarlos también con verbos, por ejemplo, motovežys – мотовоз RLKP 1959: 204. En 1979, St. Keinys, al examinar términos del tipo autolėkis, autoskrydis, fleksorašis, motovežys, planteó la posibilidad de «los comienzos de otro nuevo tipo de formación terminológica» y afirmó que aún no estaba claro «si llegaría a ser productivo» (Keinys 2005 [1979]: 2000). Medio siglo después, puede afirmarse que esta formación, al menos en el ámbito de la construcción, no fue productiva: estos términos no volvieron a usarse en las publicaciones consultadas. En un manual de la época soviética se encontraron también dos verbos híbridos con KPSK: vibrovalcuoti SMG 1974: 184 y vibroštampuoti SMG 1974: 184. No está claro si sus palabras base fueron los préstamos de dos temas vibrovalcas y vibroštampas, o si el tema ligado vibro- se añadió a los verbos híbridos valcuoti y štampuoti. En cualquier caso, son ejemplos completamente atípicos. 154 Lina Rutkienė │ Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais Es evidente que los KPSK no llegaron solos a la lengua lituana: también se tomó prestado el modelo de formación según el cual el tema ligado se adhiere sin más a otra palabra completa, sin intentar integrarlo morfofonológicamente en el sistema de la lengua lituana. Vytautas Pranciškus Būda criticó especialmente la formación de términos con KPSK según el modelo de las lenguas extranjeras. El lingüista propuso corregir los derivados híbridos no genuinos de la terminología de la construcción —que, como se ha señalado, empezaron a proliferar sin medida en la terminología lituana durante la época soviética— no solo porque, en opinión del autor, no se ajustan al sistema de formación de palabras lituano, sino también porque, al seguir tal procedimiento, nos sometemos a influencias extranjeras y «olvidamos lo que se hizo en el pasado, antes de que en Lituania se impusieran las ambiciones de las teorías y prácticas de la “ciencia” lingüística del “gran” Stalin y, en general, de la época bolchevique» (Būda 1994: 33). El investigador propuso sustituir los derivados no genuinos con KPSK por formas que, a su juicio, eran correctas: benzōdažiai (no benzodažai), mikrōplyšis (no mikroplyšys), mikrōkietis (no mikrokietumas), mikrōnuotraukė (no mikronuotrauka), o mediante sintagmas: žemės ūkio gamyba (no agrogamyba), motorinis įrankis (no motoįrankis), automobilizmo mėgėjas (no automėgėjas) (Būda 1994: 33–34). En la terminología actual, los términos emparentados con KPSK propuestos por V. P. Būda no se consideran normativos. Por el contrario, se considera normativa la formación en que los KPSK se añaden a palabras lituanas sin cambiar sus características gramaticales. El Banco de Términos de la República de Lituania (LRTB) ofrece muchos términos de este tipo, por ejemplo: mikrodarinys, mikrodauginimas, mikroįvertinimas, mikropriežastingumas. Sin embargo, no todas las fuentes lingüísticas respaldan estos derivados. Por ejemplo, la publicación Administracinės kalbos aktualijos (AKA) sostiene que debe evitarse por completo unir mikro- a palabras lituanas; por ejemplo, mikroįmonė (— labai maža įmonė, «empresa muy pequeña»), mientras que el derivado mikromokėjimas, cuya palabra base lituana es un sustantivo deverbativo, se considera incorrecto: mikromokėjimas (= mažasis mokėjimas) (AKA 2014). Sin duda, al codificar términos formados mediante la combinación de KSPK con palabras lituanas se tienen en cuenta diversos requisitos terminológicos. Por ejemplo, difícilmente podría codificarse el término relativamente reciente ekonašumas SIŽ 2004: 822, porque es, ante todo, ambiguo: no queda claro si se refiere al rendimiento ecológico o al económico. St. Keinys señala que, al crear términos con KPSK, debe observarse la moderación (Keinys 2005 [1967]: 211), y K. Gaivenis subraya que deben evitarse los neologismos innecesarios con KPSK que desplazan de uso palabras y sintagmas ya asentados y ampliamente extendidos (Gaivenis 2014 [1991]: 624). Terminologija | 2019 | 26 155 CONCLUSIONES 1. Los temas ligados clásicos prepositivos procedentes del griego y del latín, como audio-, makro-, mikro-, nano-, pseudo-, video-, etc., se siguen utilizando activamente para formar nuevos términos y son objeto de debate entre los lingüistas. Aunque algunos lingüistas los clasifican como afixoides (los consideran prefijoides), cabe pensar que, en aras de la precisión, sería posible distinguir los conceptos de afixoide y de tema ligado. Los temas ligados no se emplean como palabras independientes, carecen de caracterización gramatical, pero la mayoría tiene un significado léxico bastante concreto; los afixoides, en cambio, pueden emplearse en la lengua como palabras independientes, aunque el significado léxico de esas palabras ya no coincide con el del afixoide que constituye un componente de un compuesto (es más abstracto); el afixoide cumple una función más bien modificadora. 2. Al evaluar la evolución de los temas ligados clásicos en los compuestos híbridos de términos de construcción de origen mixto, puede afirmarse que esta no solo expresa las tendencias más recientes de los avances científicos y la integración de las ciencias, sino que también refleja los vínculos de la terminología lituana con la de otras lenguas, con las que los contactos están determinados históricamente. El préstamo de temas ligados clásicos no fue un fenómeno aislado ni puntual: junto con estos temas, también se adoptó el modelo de formación de términos. 3. El subsistema de temas ligados clásicos prepositivos de la terminología de la construcción comprende 20 temas tratados (aero-, auto-, azo-, bio-, eko-, fero-, fibro-, foto-, geo-, hidro-, makro-, mezo-, mikro-, nano-, nitro-, pneumo-, tenzo-, termo-, turbo-, vibro-), de los cuales mikro- y vibro- destacan por su mayor productividad y actividad. Los datos cuantitativos muestran que los compuestos híbridos de términos de construcción de origen mixto formados con temas ligados clásicos prepositivos ya no ocupan una posición aislada y periférica en la terminología de la construcción, sino que constituyen una parte importante de ella. 4. En los textos científicos del ámbito de la construcción del primer período de independencia de Lituania se encontraron solo dos compuestos híbridos de términos de construcción de origen mixto formados con temas ligados clásicos prepositivos, lo que representa el 0,78% de todos los compuestos de términos de construcción de origen mixto registrados en ese período. En las fuentes de la época soviética, los compuestos híbridos encontrados con temas ligados clásicos prepositivos representan el 10,63% de todos los compuestos de términos de construcción de origen mixto, mientras que en la literatura científica del ámbito de la construcción de 1990–2018 dichos compuestos ya representan el 12,71% del total. El estudio muestra que el aumento de los compuestos híbridos con temas ligados clásicos prepositivos es una tendencia bastante marcada de la terminología de la construcción desde la segunda mitad del siglo XX hasta el siglo XXI. 156 Lina Rutkienė Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais 5. Desde el punto de vista de la formación de palabras, los compuestos con temas ligados clásicos deberían considerarse compuestos no genuinos, pues carecen de una característica propia de los compuestos genuinos. El primer componente del compuesto no se basa en una palabra presente en la lengua sincrónicamente, sino solo en un tema que carece de caracterización gramatical. La mayoría de los compuestos híbridos de términos de construcción de origen mixto con temas ligados clásicos prepositivos se forman uniendo un tema ligado a una palabra completa (sustantivo), sin modificar la terminación de esta palabra, el lugar del acento ni su patrón de acentuación. La segunda palabra, lituana, a la que se une el tema ligado clásico, suele ser una formación derivada de primer o segundo grado. El estudio muestra que hubo intentos de adaptar en mayor medida los temas ligados clásicos al sistema de la lengua lituana, modificando la terminación y el acento de la palabra base —el sustantivo—, así como uniendo los temas ligados a verbos. Sin embargo, este tipo de formación no destaca por su productividad en la terminología de la construcción. ŠALTINIAI AKA 2014: Administracinės kalbos aktualijos. Sudarė L. Murinienė, R. Vladarskienė. Prieiga per internetą: http://administracinek.alba.lki.lt/index.php?meniu=pradinis. ALLA 1993: Anglų–lietuvių kalbų statybos terminų žodynas. Atsak. red. A. Kudzys, Vilnius: Technika. ALKS 1972: Anglų–lietuvių kalbos statybos terminų žodynėlis. Sudarė J. Stonys, Vilnius: VISI. APKS 1964: Vilčinskas P., Bružas A. Asfaltbetonis ir jo panaudojimas kelių statyboje, Kaunas: Raidė. BDT 1976: Betonavimo darbų technologija. Parengė V. Rimvydienė, Vilnius: „Orgtechstatybos“ tresto spaustuvė. BG 2002: Betonas ir gelžbetonis. Konferencijos pranešimų medžiaga. Atsak. red. G. Skripkiūnas, Kaunas: Technologija. BGD 1978: Mažeika V. Betono ir gelžbetonio darbai, Vilnius: Pergalė. CPK 1992: Nakas A., Gajauskas J., Prikšaitis M. Civilinių pastatų konstrukcijos. Vadovėlis, Vilnius: Mokslas. CPŽŪ 1969: Krasenskis V., Fedorovskis L. Civiliniai, pramoniniai ir žemės ūkio pastatai. D. 1: Civiliniai pastatai, Vilnius: Mintis. DLKG 2005: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Sudarė V. Ambrazas, K. Garšva, A. Girdenis, E. Jakaitienė, P. Kniūkšta, S. Krinickaitė, V. Labutis, A. Laigonaitė, E. Oginskienė, J. Pikčilingis, A. Ruzė, N. Sližienė, K. Ulvydas, V. Urbutis, A. Valeckienė, E. Valiulytė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. GAG 2018: Skuodis Š., Dirgėlienė N. Grunto, armuoto geotinklais, kerpamojo stiprio tyrimai. – Geologija. Geografija 4(2). GKPE 2007: Marčiukaitis G., Jonaitis B., Papinigis V., Valivonis J. Gelžbetoninių konstrukcijų projektavimas pagal euronormas. Vadovėlis, Vilnius: Technika. GMKP 1969: Rozenbliumas A., Jokūbaitis V. Gelžbetoninių ir mūrinių konstrukcijų pagrindai, Vilnius: VISI. JDŽ 1981: Movčianas F. Jaunojo dažytojo žinynas. Vertė M. Staskevičienė, Vilnius: Mokslas. JTŽ 1982: Goriačevas V. I. Jaunojo tinkuotojo žinynas. Vertė A. Zimanienė, Vilnius: Mokslas. KABK 2012: Kaklauskas G., Bačinskas D., Gribniak V. Kompozitais armuotos betoninės konstrukcijos. Vadovėlis, Vilnius: Technika. KMMT 2006: Smolskas P. K. Konstrukcinių medžiagų ir medžiagotyros terminų žodynas, Vilnius: Ciklonas. KSŽ 1988: Jacinavičius J., Matkevičius V. Kaimo statybininko žinynas, Vilnius: Mokslas. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. LPMK 1931: Tuskenis L. Lietuvos plentai ir moderniškosios konstrukcijos. D. 1, Kaunas: Spindulys. LRTB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga per internetą: http://terminai.vlkk.lt/. MK 1956: Rozenbliumas A. Mūrinės konstrukcijos, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. MLA 2011: 14-osios Lietuvos jaunųjų mokslininkų konferencijos „Mokslas – Lietuvos ateitis“ 2011 metų teminės konferencijos „Statyba“ straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika. Terminologija | 2019 | 26 157 MMB 1962: Vasauskas S. Mechaniniai medžiagų bandymai, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. MPPB 2018: Rutkauskas A. Mineralinių priedų poveikis betono atsparumui šarminei korozijai. Daktaro disertacija, Vilnius: Technika. MT 1929: Grinkevičius S. Mediniai tiltai, Kaunas: Spindulys. MTPM 1976: Aleksandrovskis A. V. Medžiagotyra tinkuotojams plytelių ir mozaikos klodėjams. Vadovėlis, Vilnius: Mokslas. MTS 1981: Kivilša J., Kamaitis Z., Stepanavičius A. Miesto transporto statiniai. Vadovėlis, Vilnius: Mokslas. PIM 2012: Valiulis A. V. Pažangios inžinerinės medžiagos: savybės, gamyba ir taikymas. Vadovėlis, Vilnius: Technika. PKSŽ 2009: Pastatų konstruktoriaus ir statybininko žinynas. Sudarė J. Gajauskas, Kaunas: Naujasis lankas. PSAD 1978: Kitinas V. Pagrindinės statybos apdailos darbų technologijos ir mechanizavimo tobulinimo kryptys, Vilnius: Informacinių paslaugų firmos spaustuvė. RLKP 1959: Rusų–lietuvių kalbų politechninis žodynas. Red. kolegijos pirmininkas A. Novodorskis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. RLSTŽ 1992: Kivilša J., Kudzys A., Rosinas A. Rusų–lietuvių kalbų statybos terminų žodynas, Vilnius: Lietuvos ūkis. RNS 2012: Raštinio namo statyba. Žinynas. Straipsnių ir nuotraukų autoriai R. Bortkūnas, T. V. Čiekauskas, R. Daraškevičius, T. Gecas, T. Lapinskas, E. Norvaišas, M. Sakaitis, A. Sirvydis, T. Šlivinskas, G. Unikas, V. Uosaitis, Vilnius: BALTO print. S5 2000: Statyba 6(5). Vyr. red. E. K. Zavadskas, Vilnius: Technika. SBPK 1995: Kudzys A., Vaitkevičius V. Suvirintų ir besiūlių plieninių konstrukcijų saugos ir ilgalaikiškumo įvertinimas, Vilnius: Vilniaus technikos universitetas. SGY 2012: Prūšinskienė S. Smėlio gruntų ypatumai ir jų tyrimo metodai. Mokomoji knyga, Vilnius: Technika. SIS 2011: Bilinskienė R., Graudinyte J. Statinių inžinerinės sistemos. D. 3: Dujų tiekimas. Mokomoji knyga, Klaipėda: Klaipėdos banga. SIŽ 2004: Statybos inžinieriaus žinynas. Sudarė J. Gajauskas, Vilnius: Technika. SK 2002: Statybinės konstrukcijos. Konferencijos, skirtos prof. A. Rozenbliubo 100-osioms gimimo metinėms paminėti, įvykusios Vilniuje 2002 m. birželio 5–6 d., pranešimų medžiaga, Vilnius: Technika. SKAE 2010: Marina V. 2010. Statybinių konstrukcijų atsparumas ekstremaliems poveikiams: aiškinamasis anglų–lietuvių kalbų terminų žodynas, Vilnius: Technika. SKKS 1998: Statybinės konstrukcijos: kūrimas, projektavimas ir stiprinimas. Konferencijos, įvykusios Vilniuje 1998 m. lapkričio 20 d., pranešimų medžiaga, Vilnius: Technika. SKPP 2008: Parasonis J. Statinių konstrukcijų projektavimo pagrindai. Vadovėlis, Vilnius: Technika. SKTR 1990: Statybinių konstrukcijų tyrimo rezultatų įdiegimas, naujos statybinės medžiagos ir nauji pamatai Lietuvoje. Respublikinės mokslinės techninės konferencijos „Statybos mokslo laimėjimai ir jų rezultatų įdiegimas į gamybą“, įvykusios 1990 m. sausio 31 d.–vasario 2 d., pranešimų tezės, Vilnius: VISI. SM 1966: Ščesnulevičius S. Statybinės medžiagos. Vadovėlis, Vilnius: Mintis. SMG 1974: Grigaliūnas B. Statybinės medžiagos ir gaminiai. Vadovėlis, Vilnius: Mintis. SMD 1992: Peliksa M., Rumševičius A. Statybinės medžiagos ir dirbiniai, Kaunas: Technologija, 97. SP 2008: Ramukevičius D. Statybos pagrindai, Kaunas: Ardiva. SRR 2000: Venckevičius V., Žilinskas R. Statinių rekonstrukcija ir remontas. Vadovėlis, Kaunas: Technologija. SSMS 1994: Marčiukaitis G. Sluoksniuotųjų sienų iš mažagabaričių dirbinių skaičiavimas, Vilnius: Technika. StM 2012: Žurauskienė R., Naujokaitis A. P., Mačiulaitis R., Žurauskas R. Statybinės medžiagos. Vadovėlis, Vilnius: Technika. STŽ – Statybos terminų žodynas. Parengė A. Kudzys, A. Rosinas, B. Kudzienė, Vilnius: Lietuvos mokslas. ŠSDV 2015: Šlaitinio stogo dengimas vienetine ir lakštine danga. Parengė J. Burokienė, Vilnius: Arx Reklama. ŠVOK 2019: Šildymas, vėdinimas, oro kondicionavimas: teorija ir praktika. Parengė J. Čiuprinskienė, K. Čiuprinskas, V. Motuzienė, Vilnius: Super namai. TRLT 1949: Novodvorskis A. Trumpas rusiškai–lietuviškas techninis žodynas, Kaunas: Spindulys. TŽ 1920: Techniko žodynėlis. Sudarė A. Macijauskas, Kaunas: Valstybės spaustuvė. TŽŽ 1936: Tarptautinių žodžių žodynas. Sudarė K. Boruta, P. Čepėnas, A. Sirutytė-Čepėnienė, Kaunas: Sakalas. VCKUA 2016: Boris R. Vidutinio cemento kiekio ugniai atsparaus betono su klinkeriniu užpildu struktūros ir savybių tyrimai. Daktaro disertacija, Vilnius: Technika. VLGN 2013: Kelevičius K. Vibropolio laikomosios galios nustatymas pagal įrengimo metu išmatuotus parametrus. Daktaro disertacija, Vilnius: Technika. 158 Lina Rutkienė Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais LITERATŪRA Booij G., Hüning M. 2014: Affixoids and constructional idioms. – Extending the scope of Construction Grammar, Berlin: De Gruyter Mouton, 77–106. Būda V. P. 1994: Sudurtiniai ir priešdėlinės darybos žodžiai su tarptautiniais dėmenimis, Vilnius: Technika. Gaivenis K. 2014 [1991]: Technikos terminai su kai kuriais tarptautiniais dėmenimis. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 623–624. Gaivenis K. 2014 [1994]: Technikos terminijos norminimo mažmožiai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 390–396. Gaivenis K. 2014 [1995]: Terminai su dėmenimis auto- ir elektro-. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 636–638. Gaivenis K. 2014 [1998]: Fizikos terminijos antonimai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 401. Jakaitienė E., Laigonaitė A., Paulauskienė A. 1976: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: Mokslas. Harastani R., Daille B., Morin E. 2012: Neoclassical Compound Alignments from Com-parable Corpora. – Computational Linguistics and Intelligent Text Processing. 13th International Conference, 72–82. Inčiūraite L. 2017: Dabartinės lietuvių kalbos vardažodžių su (neo)klasikiniais elementais morfeminė sandara ir daryba. Daktaro disertacija, Vilniaus universitetas. Inčiūraitė-Noreikienė L. 2015: Lietuvių kalbos dūriniai su neoklasikiniais dėmenimis. – Baltistica 50(2), 245–259. Jarmalavičius D. 2014: Vokiečių kalbos dūrinių daryba XV–XVIII a. rankraštiniuose dvikalbiuose baltų kalbų žodynuose. Daktaro disertacija, Vilniaus universitetas. Kastovsky D. 2008: Astronaut, astrology, astrophysics: about combining forms, classical compounds and affixoids. – Selected Proceedings of the 2008 Symposium on New Approaches in English Historical Lexis (HEL-LEX 2), 1–13. Kaulakienė A. 2014 [1988]: Terminų daryba pagal analogijos principą. – Terminologija. Terminografija. Terminija, Vilnius: Technika, 164–170. Keinys St. 2005 [1967]: Dėl sudurtinių terminų darybos. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 209–211. Keinys St. 2005 [1979]: Tarptautiniai elementai lietuvių terminologijoje. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 193–201. Keinys St. 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Keinys St. 2005 [2003]: Tautinis terminologijos savitumas. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 234–242. Lassere M. 2013: Neoclassical compounds and language registers. – Journées d’Études Toulousaines(JéTou), May, 98–107. Prieiga per internetą: https://hal-univ-tlse2.archives-ouvertes.fr/hal-00966824/document. Petropoulou E. 2009: On the parallel between neoclassical compounds in English and Modern Greek. – Patras Working Papers in Linguistics 1, 40–58. Rudaitienė V. 2001: Žodžiai su prepoziciniais nelietuviškos kilmės dėmenimis. – Lituanistika 2(46), 94–107. Skujinā V. 1999: Latīņu un grieķu cilmes vārddaļu vārdnīca, Rīga: Kamene. Umbrasas A. 2018: Informatikos ir kompiuterijos terminai naujadarai. – A. Auksoriūtė, J. Gaivenytė-Butler, S. Labanauskienė, A. Mitkevičienė, R. Stunžinas, A. Umbrasas, P. Zemlevičiūtė. Lietuviškos informatikos ir kompiuterijos terminijos tyrimai. Kolektyvinė monografija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 94–149. Ul vydas K. 1967: Dabartinės lietuvių literatūrinės kalbos leksikos normalizacijos klausimai. – Lietuvių kalba tarybiniais metais. Straipsnių rinkinys, Vilnius: Lietuvių kalbos ir literatūros institutas, 36–101. Urbutis V. 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Valeckienė A. 1968: Kitų kalbų kilmės sudurtiniai žodžiai. – Kalbos kultūra 15, 16–25. Vounchev B. 2019: The affixoids in the Greek gay argot Kaliardà. – Orbis Linguarum 17(1), 50–58. Zemlevičiūtė P. 2018: Kitų kalbų poveikis lietuviškai informatikos ir kompiuterijos terminijai. – A. Auksoriūtė, J. Gaivenytė-Butler, S. Labanauskienė, A. Mitkevičienė, R. Stunžinas, A. Umbrasas, P. Zemlevičiūtė. Lietuviškos informatikos ir kompiuterijos terminijos tyrimai. Kolektyvinė monografija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 150–246. Zinkevičius Z. 1994: Lietuvių kalbos istorija. VI. Lietuvių kalba naujaisiais laikais, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Гущина Н. Н. 2003: К вопросу об аффиксоидах. – Журнал Гродненского государственного медицинского университета 2, 19–24. Доступ через интернет: https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-ob-affiksoidah. Terminologija | 2019 | 26 159 Даниленко В. П. 1977: Русская терминология. Опыт лингвистического описания, Москва: Наука. Земская Е. А. 2011: Современный русский язык. Словообразование, Москва: Флинта. Клобуков Е. В., Гудилова С. В. 2014: Языковая специфика непроизводных сложных слов квазикомпозитов. – Язык, сознание, коммуникация 20, 12–25. Козулина Н. А., Левашов Е. А., Шагалова Е. Н. 2009: Аффиксоиды русского языка. Опыт словаря-справочника, Санкт-Петербург: Нестор-История. Копелевич А. Б. 2003: К вопросу о правомерности термина «радиксоид». – Русское слово: синхронический и диахронический аспекты. Матер. междунар. науч. конференции, посвященной 130-летию со дня рождения Д. Н. Ушакова, 127—128. Немченко В. Н. 1994: Современный русский язык. Морфемика и словообразование, Нижний Новгород: НГУ. Новодранова В. Ф. 2008: Именное словообразование в латинском языке и его отражение в терминологии латинской культуры. Laterculi vocum Latinarum et terminorum. Монография, Москва: Языки славянской культуры. Рыженкова Г. 2002: О морфемном статусе некоторых элементов греческого происхождения. Проза.ру. Доступ через интернет: https://proza.ru/2002/10/05-10. Шанский Н. М. 1970: Аффиксоиды в словообразовательной системе современного русского литературного языка: Исследования по современному русскому языку, Москва: МГУ. HYBRID COMPOUNDS WITH CLASSICAL PREPOSITIVE BOUND STEMS IN THE TERMINOLOGY OF CONSTRUCTION Summary The major theoretical problem addressed in the article is the ambiguous approach of Lithuanian and foreign linguists to the morphemic status of classical elements. Though some linguists attribute them to affixoids, for the sake of accuracy, the present article proposes to distinguish between the concepts of affixoids and bound stems. Bound stems, as the classical elements under analysis are called, are not used as independent words; they do not have grammatical characteristics, but most of them have a rather specific lexical meaning. By contrast, affixoids can be used as independent words in the language, but the lexical meaning of those independent words does not match the meaning of the affixoid comprising the component of the compound (it is more abstract); the affixoid plays a more modifying function. The sub-system of classical bound stems in the terminology of construction is made of 20 members: aero-, auto-, azo-, bio-, eco-, fero-, fibro-, foto-, geo-, hidro-, makro-, mezo-, mikro-, nano-, nitro-, pneumo-, tenzo-, termo-, turbo-, vibro-. The terminology of the field in question demonstrates the gradual growth in hybrid compounds with classical prepositive bound stems. During the first period of Lithuania’s independence very few compounds with classical bound stems were used in the terminology of construction. The road for classical bound stems to the terminology of construction was widely opened during the Soviet period when Russian did not only become the major source of loanwords but its role as the intermediary language increased. After Lithuania’s independence was restored, the improvement and development of construction were already associated with the progressive experience of the West. The integration of sciences takes place; the innovations coming from other scientific fields are applied in construction; they determine the origin of new classical bound stems in the terminology of construction. Concerning the formation of the compounds with classical bound stems in the terminology of construction, it should be noted that a bound stem is combined with a 160 Lina Rutkienė Hibridiniai statybos terminijos dūriniai su klasikiniais prepoziciniais sietiniais kamienais full word, i.e. a noun, and the grammatical characteristics of this word are not changed; the stress and accentual paradigm are also retained by the word which is combined with a classical bound stem. It is also typical that the Lithuanian base word is not a simple word but a formation. Most of the compounds which can be found in the Soviet terminology of construction were formed by combining a bound stem and the formations of the first and second degree; they are usually formed with suffixes. As time is passing by, the structure of the Lithuanian base word is becoming more complex. In the period of 1991–2018, the terminology of construction was dominated by the compounds with the formations of the second degree used as the base word. The research shows that attempts have been made to make classical bound stems more adapted to the system of the Lithuanian language, to combine bound stems with verbs, as well as to change the ending and stress of the noun used as the base word. Gauta 2019-11-05 Lina Rutkienė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius Vilniaus Gedimino technikos universitetas Saulėtekio al. 11, LT-03227 Vilnius E. paštas [email protected] Terminologija | 2019 | 26 161