Dvižodžiai statybos terminai su sudurtiniu būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu

23Terminologija | 2022 | 29 doi.org/10.35321/term29-02 Dwuwyrazowe terminy budowlane z członem złożonym būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu LINA RUTKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://0000-0001-6661-3115 ABSTRAKT Przymiotniki złożone są stosowane z różną częstotliwością w terminologii różnych dziedzin. W budownictwie, jak pokazują dane ilościowe, dość często wykorzystuje się je przy tworzeniu dwuwyrazowych terminów gatunkowych. W artykule omawia się stosunek przymiotników złożonych jako atrybutów terminologicznych do głównego członu dwuwyrazowych terminów budowlanych w XX–XXI w. pod względem wyrażanej treści – ustala się leksykalno-relacyjne znaczenia przymiotników złożonych. Omówiono również strukturę słowotwórczą tych przymiotników, za pomocą której realizowane są te znaczenia. Badanie wykazało, że w sumie złożonym przymiotnikom pełniącym funkcję pobocznych członów terminów budowlanych właściwych jest 12 leksykalno-relacyjnych znaczeń, a są one tworzone według 10 typów słowotwórczych. W terminologii budowlanej najczęściej stosuje się złożone przymiotniki wskazujące na wyróżniającą cechę denotatu oznaczanego przez człon główny pod względem budowy, cechę formy, część wyróżniającego elementu mocującego oraz wyróżniający się element. SŁOWA KLUCZOWE: struktura słowotwórcza, termin dwuwyrazowy, znaczenie leksykalno-relacyjne, budownictwo, przymiotnik złożony, poboczny człon terminu. ABSTRAKT Zakres stosowania przymiotników złożonych w terminologii różnych dziedzin jest nierównomierny. Jak pokazują dane ilościowe, są one dość szeroko stosowane w relacjach między przymiotnikami złożonymi ing specific two-word terms in the field of construction. The article discusses będącymi atrybutami terminologicznymi a głównym komponentem dwuwyrazowych terminów konstrukcyjnych w aspekcie przekazywanej przez nie idei: identyfikowane są leksykalno-relacyjne znaczenia przymiotników złożonych. Analizowana jest również ich struktura słowotwórcza, za pośrednictwem której przekazywane są te znaczenia. Badanie wykazało, że przymiotnikom złożonym używanym jako komponenty podrzędne terminów konstrukcyjnych właściwych jest dwanaście znaczeń leksykalno-relacyjnych, a są one tworzone według dziesięciu modeli słowotwórczych. Terminologia budowlana jest zdominowana przez przymiotniki złożone oznaczające wyróżniającą cechę denotatu wyrażonego przez n... nimai iš kelių žodžių, t. y. sudėtiniai, arba keliažodžiai, terminai, kurie, kaip ir vienažodžiai, atlieka nominacinę funkciją ir įtraukia įvardijamą dalyką į sudėtingą tam tikros mokslo srities Lina Rutkienė24 Dwuwyrazowe terminy budowlane ze złożonym głównym būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu składnikiem w zakresie struktury, właściwością formy, częścią charakterystycznego łącznika i charakterystyczną częścią. SŁOWA KLUCZOWE: struktura słowotwórcza, termin dwuwyrazowy, znaczenie leksykalno-relacyjne, konstrukcja, przymiotnik złożony, komponent podrzędny. ĮVADAS Įvairių mokslo sričių terminų sistemose vyrauja pastovieji sąvokų pavaditerminų sistemą. Badaczki Melania Cabezas-García i Pamela Faber piszą, że terminy wielowyrazowe są podstawowym sposobem, za pomocą którego lingwistycznie wyrażane są pojęcia dziedzin specjalistycznych (Cabezas-García, Faber 2017). Begoña Montero, również twierdząc, że bardzo często jedno pojęcie naukowe wyrażane jest nie za pomocą terminów jednowyrazowych, lecz złożonych, zwraca uwagę, że rdzeń terminu złożonego (tj. człon główny), którym jest rzeczownik, zasadniczo nie powinien być modyfikowany więcej niż trzema modyfikatorami1. Termin złożony powinien być skonstruowany tak, aby relacje semantyczne między wyrazami były jasne. Za pomocą tych terminów należy przekazywać czytelnikowi logiczne, jasne, precyzyjne i zwięzłe informacje (Montero 1996: 68–69). Aktualność terminów złożonych można wyjaśnić potrzebą jak najdokładniejszego i najbardziej konkretnego nazwania pojęcia, przy jednoczesnym zachowaniu dużej koncentracji informacji w jednej jednostce leksykalnej. Prawdopodobnie można stwierdzić, że terminy złożone stanowią jedną z najbardziej dynamicznie rozszerzających się warstw leksyki, co przede wszystkim wiąże się z intensywnym rozwojem nauki. Jak twierdzą Tatjana Grigorjeva i Aistė Andriušytė, „ilość wiedzy naukowej podwaja się co 10–15 lat” (Grigorjeva, Andriušytė 2015: 11). Wynika z tego, że do nazywania nowej wiedzy często potrzebnych jest również wiele nowych terminów. Terminy złożone są bardzo różnorodne pod względem formalnym2 i mogą być badane w różnych aspektach. Zdaniem Kazimierasa Gaivenisa, „[W]spółcześnie w języku litewskim najczęściej używa się terminów złożonych składających się z dwóch członów, z których większość stanowią terminy rodzajowe” (Gaivenis 2014 [1975]: 94). 1 W litewskim językoznawstwie częściej stosuje się terminy określenie, człon określający, a nie terminy modyfikacja, człon modyfikowany czy modyfikator, częste w literaturze anglojęzycznej. Jednak w niektórych pracach można znaleźć także te ostatnie (zob. np. Džežulskienė 2010). 2 Jak pisze K. Gaivenis, „[W] słownikach terminów i normach najdłuższe terminy złożone są siedmiowyrazowe. W tekstach naukowych występują jeszcze dłuższe, tak zwane opisowe terminy złożone” (Gaivenis 2002: 17). O typach terminów złożonych ustalonych przez terminologa zob. Gaivenis 2014 [1968]. 25Terminologia | 2022 | 29 Wraz ze wzrostem liczby terminów złożonych rośnie również liczba ich badań. W drugiej połowie XX w. (w 1975 r.) K. Gaivenis pisze, że w języku iki šiol mažai kas domėjosi, nors įvairių mokslo sričių žodynuose jie sudaro litewskim „terminy złożone stanowią większą część wszystkich terminów” (Gaivenis 2014 [1975]: 61). W omawianym okresie terminy złożone badał przede wszystkim właśnie ten terminolog. W XXI w. terminy złożone stają się już przedmiotem badań znacznej części litewskich terminologów i innych językoznawców. Naukowcy analizują te terminy w różnych aspektach i opierają się na materiale empirycznym z różnych dziedzin. Na przykład Gintautas Akelaitis (2008) badał strukturalne, a Albinas Drukteinis (2011) – syntaktyczne modele terminów złożonych. Jolanta Gaivenytė-Butler (2010) analizowała kwestie synonimii złożonych terminów fizycznych. Alvydas Umbrasas (2010) w monografii analizował związki i wyrażenie członów złożonych terminów prawnych. Palmira Zemlevičiūtė (2021) zgłębiała dwuwyrazowe nazwy z dziedziny medycyny z członem głównym liga. W ostatnich latach szczególnie wzrosła liczba badań porównawczych złożonych terminów języka litewskiego i innych języków (najczęściej języka angielskiego). Należy wymienić publikacje Violety Janulevičienė i Sigity Rackevičienė (2009), Laimutė Kitkauskienė (2009), Judity Džežulskienė (2010), Nijolė Litevkienė (2015). W zagranicznym językoznawstwie uwaga naukowców kieruje się ku automatycznemu rozpoznawaniu terminów złożonych, problemom ich przekładu, różnicom między terminem złożonym a frazą tekstową. W niniejszym artykule omówiono jeden z najbardziej rozpowszechnionych typów terminów złożonych – jeden podzbiór dwuwyrazowych połączeń zgody (atrybutywnych) – terminy, których człon zależny wyrażony jest przymiotnikiem złożonym. Materiał empiryczny artykułu stanowią rodzime i hybrydowe przymiotniki złożone XX–XXI w., występujące jako człony zależne dwuwyrazowych terminów budowlanych. Należy zaznaczyć, że w przeczytanych tekstach z dziedziny budownictwa nie znaleziono ani jednego przymiotnika złożonego z oboma zapożyczonymi członami – wszystkie omawiane przymiotniki funkcjonują wyłącznie w litewskiej terminologii budowlanej, a proces derywacji złożeniowej dokonał się w języku litewskim. Taki, na pozór wąski, przedmiot wybrano z uwzględnieniem danych ilościowych – ustalono, że podczas nominacji pojęć budowlanych przymiotniki złożone jako atrybuty terminologiczne stają się dość częste. W samym Słowniku terminów budowlanych (2002) znaleziono 542 takie terminy. Łącznie terminy zebrano z 55 źródeł (słowników, książek edukacyjnych, podręczników, poradników budowlanych, monografii, skryptów wykładów, zbiorów artykułów), zgromadzono 635 niepowtarzających się jednostek – odrębnych terminów dwuwyrazowych z wyrażonym złożonym przymiotnikiem członem pobocznym. Lina Rutkienė26 Terminy dwuwyrazowe z dziedziny budownictwa ze būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu złożonym Podczas gromadzenia materiału planowano skupić się wyłącznie na przymiotnikach złożonych, niezależnie od ich relacji z członem głównym – rzeczownikowym. Jednakże taka analiza terminologiczna złożonych przymiotników oderwanych od rzeczownika byłaby wątpliwa, ponieważ tiniu dėmeniu, netenka savo savarankiškumo: būdamas termino sudėtinė przymiotnik występujący jako człon poboczny terminu złożonego wraz z członem głównym oznacza pewne – jedno – określone pojęcie naukowe. Tak więc oddzielenie przymiotników od rzeczowników i analizowanie ich osobno nie byłoby możliwe. Jednak nawet oznaczając jedno pojęcie, terminy dwuwyrazowe pozostają rozkładalne zarówno syntaktycznie, jak i pod względem wyrażanej treści. „Ich przydawki mogą pod różnymi względami charakteryzować człon główny” – twierdzi K. Gaivenis (Gaivenis 2014 [1975]: 70). Celem postawionym podczas przygotowywania niniejszego artykułu było omówienie w aspekcie terminologicznym złożonego przymiotnika występującego jako człon poboczny dwuwyrazowych terminów budowlanych. W pierwszej kolejności dąży się do zbadania relacji złożonego przymiotnika jako atrybutu terminologicznego z głównym członem terminu ze względu na wyrażaną treść, tj. do ustalenia jego znaczeń leksykalno-relacyjnych. W artykule zostanie również omówiona struktura słowotwórcza złożonych przymiotników, za pomocą której realizowane są te znaczenia. W toku badania oczekuje się również ustalenia złożonych przymiotników najczęściej występujących jako atrybuty terminologiczne terminów budowlanych. Podstawową metodą pracy jest metoda analityczno-opisowa. Metoda obejmuje gromadzenie danych, ich systematyzację, omówienie oraz uogólnienie uzyskanych wyników. Przy zastosowaniu tej metody zgromadzone terminy dzieli się na grupy i analizuje jako członków tych grup. W artykule klasyfikacja jest przede wszystkim przedstawiona według znaczenia głównego członu – na jego podstawie dwuwyrazowe terminy z członem pobocznym wyrażonym złożonym przymiotnikiem dzieli się na grupy tematyczne. Po tematycznym pogrupowaniu materiału empirycznego analizuje się leksykalno-relacyjne znaczenia członów pobocznych. Dane ilościowe ujawniają stosunek leksykalno-relacyjnych znaczeń analizowanych członów. Liczba zebranych terminów podawana jest w jednostkach w każdej grupie tematycznej, natomiast we wnioskach przedstawia się również wyrażenie procentowe – ponieważ te same leksykalno-relacyjne znaczenia mogą być właściwe członom różnych grup tematycznych, uznaje się, że celowe jest ich uogólnienie i rozpatrywanie niezależnie od grupy tematycznej. Analiza materiału empirycznego artykułu opiera się zasadniczo na publikacji K. Gaivenisa „Dvižodžiai sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje“ (1975). Terminolog badał terminy zamieszczone w słownikach terminologicznych drugiej połowy XX wieku (w tym również terminy techniczne). Według danych przedstawionych przez K. Gaivenisa, 27Terminologija | 2022 | 29 terminy dwuwyrazowe „w dzisiejszym języku litewskim tworzą 11 częściej używanych konfiguracji gramatycznych“ (Gaivenis 2014 [1975]: 94), a jedną z nich jest złożony przymiotnik + rzeczownik. Naukowiec zaznacza, że „leksykalno-relacyjne znaczenia „[I]ki šiol bene plačiausiai yra tyrinėtos lietuvių kalbos būdvardžių su prieprzyrostka -inis, -ė, dopełniaczy rzeczowników i imiesłowów strony biernej“ (Gaivenis 2014 [1975]: 71). Naukowiec ustalił, że pobocznym członom wyrażonym przymiotnikami złożonymi właściwych jest pięć leksykalno-relacyjnych znaczeń, tj. mogą one wskazywać 1) wyróżniającą cechę działania instrumentu lub agensa, 2) wyróżniającą część, 3) barwę ciała zwierzęcia lub rośliny, 4) kształt odrębnego organu, 5) strukturę lub konsystencję materiału. Jak wynika z szeroko zakrojonych badań K. Gaivenisa, w terminologii języka litewskiego drugiej połowy XX wieku przymiotnik złożony nie wyróżnia się dużą różnorodnością znaczeń leksykalno-relacyjnych. Można przypuszczać, że celowe byłoby zbadanie terminologii jeszcze jednej konkretnej dziedziny – budownictwa – w której przymiotnik złożony jest dość produktywny, oraz omówienie jego znaczeń leksykalno-relacyjnych. Ponadto ważne jest ustalenie, jakie jeszcze, oprócz znaczeń leksykalno-relacyjnych określonych przez terminologa K. Gaivenisa w drugiej połowie XX wieku, może mieć używany terminologicznie przymiotnik złożony, a także uzupełnienie pod tym względem badań terminologicznych. Przed przystąpieniem do szczegółowego badania terminologii budownictwa należałoby również omówić wyniki badań nad terminami złożonymi z innych dziedzin, związanych z analizowanym tematem, oraz ocenić miejsce przymiotników złożonych w systemie terminologii badanych dziedzin. Chociaż, jak wynika z danych przedstawionych przez K. Gaivenisa, przymiotnik złożony charakteryzuje się tylko kilkoma znaczeniami leksykalno-relacyjnymi, nie pozwala to jeszcze twierdzić, że przymiotniki złożone w ogóle, jako człony poboczne terminów złożonych, są używane rzadko, choć taka myśl niewątpliwie się nasuwa. G. Akelaitis, badając administracyjne terminy złożone, ustalił, że jeden model terminów dwuwyrazowych z przyimkowym członem pobocznym tworzy atrybutywny wyraz odmienny (przymiotnik, imiesłów bierny, liczebnik) lub przymiotnik z przyrostkiem -inis + rzeczownik, natomiast drugi – dopełniacz rzeczownika + rzeczownik (Akelaitis 2008). Naukowiec w ogóle nie mówi o modelach z przymiotnikiem złożonym. Na podstawie badań można odnieść wrażenie, że przymiotnik złożony nie jest używany do tworzenia terminów administracyjnych albo jest używany tak rzadko, że wyodrębnienie jakiegokolwiek modelu z jego udziałem jest niecelowe. Badanie A. Umbrasa, który analizował terminy głównych kodeksów prawnych z lat 1918–1940, wykazało, że Lina Rutkienė28 Terminy budowlane dwuwyrazowe złożone Z prawie 3100 būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu terminów dwuwyrazowych tylko nieco ponad 20 ma takie poboczne człony dėmenys išreikšti įvardžiuotinės formos negalinčiu turėti būdvardžiu, ir tarp jų vyrauja sudurtiniai būdvardžiai (Umbrasas 2010: 154). Kad sudurtiniai būdvardžiai kai kuriose terminų sistemose gana retai eina šalutiniais terminów, wskazuje również badanie P. Zemlevičiūtė. Badaczka, która przeprowadziła analizę nazw medycznych z końca XIX – początku XX wieku z głównym członem liga, twierdzi, że „[W] badanym materiale wystąpił tylko jeden człon zależny, wyrażony przymiotnikiem złożonym, którego pierwszy człon stanowi zaimek savas, a drugi – rzeczownik stovis [savistovė liga]” (Zemlevičiūtė 2021: 248). Oczywiście w systemach terminologicznych różnych dziedzin produktywność przymiotnika złożonego w funkcji członu pobocznego w różnych okresach jest bardzo niejednolita, jednak podsumowanie omówionych badań ujawnia ogólną tendencję – przymiotnik złożony jako atrybut terminologiczny często wypierają przymiotnik zaimkowy, imiesłów bierny i dopełniacz rzeczownika. Na podstawie omówionych badań nasuwa się pytanie: być może szersze stosowanie przymiotnika do potrzeb terminologicznych, tj. do nominacji pojęć naukowych, ogranicza różnorodność jego znaczeń leksykalno-relacyjnych? Na to pytanie będzie się dalej próbowało odpowiedzieć, przeprowadzając badanie dwuwyrazowych terminów budowlanych, których człon poboczny wyrażony jest przymiotnikiem złożonym. PRZYMIOTNIKI ZŁOŻONE JAKO ATRYBUTY TERMINOLOGICZNE Przymiotniki złożone charakteryzują się określonymi cechami, które są istotne, ponieważ mogą „znacznie terminologiškai. Adelės Valeckienės tvirtinimu, sudurtiniai būdvardžiai konkretniej i szczegółowiej opisać właściwość oznaczanego przedmiotu niż wyrażony jednym słowem (niezłożony) przymiotnik” (Valeckienė 1957: 279). Vincentas Drotvinas zwraca uwagę na produktywność: zdaniem autora zarówno w dawnych piśmiennictwie, jak i we współczesnym języku litewskim tworzenie przymiotników złożonych „jest jednym z bardziej produktywnych sposobów tworzenia przymiotników” (Drotvinas 1963: 75). Nurulas Pratiwis i współautorzy, stwierdzając, że przymiotniki złożone modyfikują rzeczownik wyraźniej i szczegółowiej niż częściej używane przymiotniki niezłożone, zauważają, że obiekty oznaczane rzeczownikami, opisane atrybutami wyrażanymi przez przymiotniki złożone, są Taigi, kuriant tikslius, trumpus, aiškios motyvacijos terminus, tiksłatwiejsze do wizualizacji (Pratiwi i in. 2016). należy stosować także przymiotniki złożone. Według Stasysa Keiniosa przymiotniki złożone 29Terminologia | 2022 | 29 słowa pomagają uniknąć nagromadzenia przydawek (Keinys 2005 [1983]: 130). Przymiotniki złożone jako atrybuty terminologiczne oznaczają indywidualne zjawisko, wyodrębniają je specifinį, nekintamą pažymimuoju žodžiu pasakomo dalyko požymį. Jie apibendrintai ir tiksliai apibrėžia pagrindinu dėmeniu įvardijamą daiktą ar spośród innych, niemających takiej cechy (albo takich, dla których ta cecha nie jest istotna). Dwuwyrazowe terminy z dziedziny budownictwa nazywają różne (zazwyczaj gatunkowe) pojęcia związane z budową budynków i innych budowli (wież, portów, mostów itp.), budową magistralnych sieci dróg, kanalizacji i gazyfikacji, zarządzaniem procesami budowlanymi, projektowaniem, technologią budowlaną, wykonywaniem fundamentów i innych konstrukcji podziemnych, bezpieczeństwem pracy i ochroną przeciwpożarową. Ponieważ terminologia budowlana jest bardzo szeroka, przed analizą leksykalno-relacyjnych znaczeń przymiotników złożonych dwuwyrazowe terminy budowlane z członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami złożonymi, jak wspomniano we wstępie, dzieli się na grupy tematyczne i dalej analizuje się je według tych grup. Podczas gromadzenia i analizy materiału empirycznego zauważono, że tworzenie dwuwyrazowych terminów budowlanych należących do nie wszystkich grup tematycznych za pomocą przymiotnika złożonego jest zwyczajowe. Najczęściej przymiotniki złożone stosuje się do tworzenia terminów dwuwyrazowych oznaczających nazwy obiektów budowlanych (głównie budynków), ich części i konstrukcji, materiałów budowlanych, półfabrykatów budowlanych, a także maszyn i narzędzi. Dość liczną grupę omawianych terminów dwuwyrazowych stanowią nazwy elementów złącznych, mniej liczną – nazwy zjawisk abstrakcyjnych. Nietypowe jest wyrażanie członu zależnego za pomocą przymiotnika złożonego przy tworzeniu terminów oznaczających osoby, środki ochrony, dokumenty, miejsca prowadzenia działalności budowlanej i technologie budowlane. LEKSYKALNO-RELACYJNE ZNACZENIA CZŁONÓW ZALEŻNYCH WYRAŻONYCH PRZYMIOTNIKAMI ZŁOŻONYMI ORAZ STRUKTURA SŁOWOTWÓRCZA Przed szczegółowym omówieniem członów zależnych według ich leksykalno-relacyjnych znaczeń należy zwrócić uwagę na tendencję, która ujawniła się podczas klasyfikacji materiału empirycznego: gdy przymiotniki złożone są starymi wyrazami języka ogólnego (opiera się tu na źródłach akademickiego Słownika języka litewskiego), trafiają do bardzo różnych grup tematycznych i mogą występować jako atrybuty terminów budowlanych oznaczających odległe pojęcia. Po pierwsze, uwzględniając kryterium ilościowe, dotyczy to złożonych przymiotników z rdzeniami łącznymi -gubas, -a, -tisas, -a, a także przymiotników dvipusis, -ė, vienpusis, -ė. Lina Rutkienė30 Dwuwyrazowe terminy budowlane z przymiotnikiem būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu złożonym. Przymiotniki te od dawna są używane w terminologii budowlanej i utworzono z nimi wiele dwuwyrazowych terminów budowlanych należących do różnych grup tematycznych, których człony poboczne oznaczają wyodrębnianą cechę według budowy, np.: podwójna ściana KKGSP 1910, podwójna płyta CPK 1992, podwójny ząb STŽ 2002, podwójne nacięcie MK 2000, podwójne oszklenie STŽ 2002, podwójny kątownik STŽ 2002, podwójne okno ŽŪS 1929, STŽ 2002, podwójne szkło CPK 1992, podwójne sterowanie STŽ 2002, podwójne zginanie STŽ 2002, podwójna przegroda SA 2007, podwójna złączka STŽ 2002; jednorodna płyta CPK 1992, jednorodny przekrój MK 2000, jednorodny słup STŽ 2002; dwustronny łuk STŽ 2002, dwustronny szew SBPK 1995, dwustronne zbrojenie STŽ 2002, dwustronny ssak V 2008, dwustronny wpust STŽ 2002; jednostronne obciążenie SGBT 1931, ruch jednokierunkowy STŽ 2002, jednostronne wpuszczenie ALKS 1993, jednostronne połączenie ALKS 1993. W znacznej części takich dwuwyrazowych terminów należących do różnych grup tematycznych członami pobocznymi, mającymi leksykalno-relacyjne znaczenie cechy wartościującej ocenianej przez podmiot, są przymiotniki antraeilis, -ė („mniej ważny”): budynki drugorzędne PLST 1972, robotnik drugorzędny STŽ 2002, budynek drugorzędny KS 1936, belka drugorzędna BGD 1978, wentylacja drugorzędna STŽ 2022, kolej drugorzędna MT 1929. Gdy przymiotnik złożony jest neologizmem terminologii budowlanej, częściej tworzy się z nim terminy należące do tej samej grupy tematycznej, na przykład wszystkie dwuwyrazowe terminy z przymiotnikiem daugiaatramis, -ė należą do grupy tematycznej konstrukcji budowlanych: konstrukcja wielopodporowa ALKS 1993, belka wielopodporowa MK 2000, rama wielopodporowa MK 1977, natomiast wszystkie dwuwyrazowe terminy z członem greitakietis, -ė – do grupy tematycznej materiałów budowlanych: cement szybkowiążący ALKS 1993, gips szybkowiążący STŽ 2002, mieszanka szybkowiążąca STŽ 2002, tynk szybkowiążący ALKS 1993. Zasadniczo każdą grupę tematyczną charakteryzują swoiste leksykalno-relacyjne znaczenia członów pobocznych. Ich powtarzalność, jak można przypuszczać, wynika z analogicznego słowotwórstwa, którego potrzebę implikują wymagania systemowości, wygody i jasności terminów. Tym najprawdopodobniej można wyjaśnić zarówno powtarzającą się strukturę słowotwórczą, jak i nawet te same, produktywne, człony między przedstawicielami tych samych grup tematycznych. Na początku kształtowania się naukowej terminologii budowlanej (od początku XX wieku) nie ma dwuwyrazowych terminów, których członem pobocznym jest gausu. Keletą jų randame 1910 m. išleistoje iš rusų kalbos išverstoje knyprzymiotnik złożony, w gelėje Kaip ir iš ko galima statyti pigius ir tvermingus ūkio trobesius: moldrebė 31Terminologia | 2022 | 29 chata KKGSP 1910, gliniana ściana KKGSP 1910, gliniana ściana oblepiana gliną KKGSP 1910. Sposób wykonania oznaczanego przedmiotu należącego do grup tematycznych tych budowli (budynków) i ich konstrukcji: dvižodžių terminų šalutiniais dėmenimis pasakomas pagrindiniu dėmeniu chatę oblepia się gliną, ścianę również lepi się i obrzuca gliną. Te złożone przymiotniki charakteryzuje struktura słowotwórcza D → V3. We wspomnianej książeczce znaleziono dwuwyrazowy termin z członem pobocznym oznaczającym konsystencję materiału – półgęste ciasto KKGSP 1910, utworzony przez bezpośrednie dołączenie przysłówka do przymiotnika (Pv → B), z pozostawieniem końcówki przymiotnika -a. Człon poboczny oznaczający konsystencję materiału, oparty na złożonym przymiotniku, znaleziono również w międzywojennej literaturze budowlanej: półgruby piasek SSM 1937. Jemu również właściwa jest struktura słowotwórcza Pv → B, lecz słowotwórstwo jest już systemowe. Interesujące, że w późniejszych źródłach nie udało się znaleźć omówionych członów pobocznych o znaczeniach leksykalno-relacyjnych. W okresie międzywojennym, wraz z dalszym rozwojem terminologii budowlanej, złożone przymiotniki występowały głównie jako człony poboczne dwuwyrazowych terminów oznaczających konstrukcje budowlane i wyrażały cechę związaną z budową konstrukcji (np.: bruk jednorzędowy SGBT 1931, dach jednospadowy MGN 1933, szerzej zob. dalej). Wielka grupa złożonych przymiotników – atrybutów terminologicznych – pojawiła się w terminologii budowlanej w okresie sowieckim. A później, po odzyskaniu przez Litwę niepodległości, w terminologii budowlanej przybywało przymiotników złożonych. 1. Największą grupę omawianych terminów stanowią nazwy budowli, ich części i konstrukcji – tj. rezultatów działalności budowlanej. 1.1. Spośród nich najwięcej (217) stanowią terminy, w których podrzędnym członem wyrażonym przymiotnikiem złożonym podaje się wyodrębniającą cechę obiektu według jego budowy, tj. informuje się, ile lub jakie określone części (często główne konstrukcyjne) składają się na definiowany obiekt. Pierwszy człon znacznej części takich przymiotników złożonych opiera się na przysłówku daug, rządzącym rzeczownikiem, albo na liczebniku od jednego do sześciu, natomiast 3 Opierając się na A. Valeckienė, „[W] odniesieniu do zależności składniowych wszystkie litewskie przymiotniki złożone są podrzędne. Jedna część składowa (zwykle pierwsza) jest przyłączona do drugiej lub przez nią rządzona i oznacza, uzupełnia znaczenie drugiej części” (Valeckienė 1957: 279). W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (DLKG 2005) stosuje się terminy złożenia determinatywne (determinatyviniai) i kopulatywne (kopuliatyviniai), jednak w odniesieniu do złożeń, których drugi człon opiera się na czasowniku, klasyfikacja ta oczywiście nie ma już zastosowania. Termin przymiotniki złożone podrzędne, proponowany przez A. Valeckienė, obejmuje przymiotniki złożone wszystkich typów słowotwórczych. Relacje zależności w niniejszym artykule przedstawia się za pomocą strzałki: jest ona skierowana od członu zależnego do głównego, tj. w kierunku przyciągania. Tu i dalej B – człon przymiotnikowy, D – rzeczownikowy, Dl – imiesłowowy, Į – zaimkowy, Pv – przysłówkowy, S – liczebnikowy, V – czasownikowy. Lina Rutkienė38 Dwuwyrazowe terminy budowlane o znaczeniu złożonym, a būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu więc przymiotniki złożone, jak można przypuszczać, mogą być dość szeroko stosowane do nominacji pojęć z dziedzin nauki. Bez wątpienia dane te dostarczają informacji tylko o jednej dziedzinie. Mówiąc o strukturze słowotwórczej przymiotników złożonych wchodzących w skład dwuwyrazowych terminów budowlanych, należy powiedzieć, że utworzono je według 10 typów słowotwórczych (zob. rys. 1). Rys. 1. Typy słowotwórcze przymiotników złożonych występujących jako poboczne człony dwuwyrazowych terminów budowlanych Jak widać na rysunku 1, produktywnością wyróżniają się cztery typy słowotwórcze: B → D, S → D, D → V i Pv ← D / Pv → D. Drugi człon w większości przypadków jest rzeczownikowy, znacznie rzadziej – czasownikowy lub przymiotnikowy. Nie znaleziono ani jednego przymiotnika złożonego z drugim członem opartym na innej części mowy. Wiele przymiotników złożonych występujących jako człony poboczne tworzy się z tymi samymi pierwszymi członami. Wśród członów przymiotnikowych dominują oparte na antonimicznych przymiotnikach plonas – storas, žemas – aukštas, a także na przymiotnikach stambus, status, tuščias. Większość członów liczebnikowych opiera się na liczebnikach od jednego do czterech, natomiast przeważająca część członów przysłówkowych – na przysłówku daug. Niemało pierwszych członów złożonych przymiotników opiera się również na przysłówkach greitai, ilgai, mažai, trumpai. Zauważalna jest tendencja do sztucznego rozszerzania takich grup w słownikach. Na przykład w samym Słowniku terminów budowlanych (2002) znajduje się 107 terminów dwuwyrazowych, w których pierwszy człon złożonego przymiotnika występującego jako człon poboczny stanowi dvi-, oraz 31 terminów dwuwyrazowych, w których występujący złożony przymiotnik ma pierwszy człon daug. D→V Pv←D /S→D B→D Pv→D Pv→B Į→V Pv→V Į→D D →D DI →D 15,08 % 12,56 % 16,58 % 21,61 % 7,04 % 3,02 % 6,53 % 5,03 % 10,05 % 2,50 % 39Terminologija | 2022 | 29 Apskritai galima pastebėti, kad kuriant aptariamuosius statybos terminajczęściej opiera się na już funkcjonujących w terminologii budowlanej su1957: 279). durtiniais būdvardžiais, o ne daromi naujadarai. Kalbėdama apie bendrosios kalbos būdvardžius, A. Valeckienė teigia, kad sudurtiniai būdvardžiai žymi „dažnai tik vienam kokiam daiktui būdingą ypatybę“ (Valeckienė Jednakże w terminologii budowlanej obserwujemy zjawisko przeciwne: wiele tych samych przymiotników, występujących jako człony podrzędne, opisuje różne obiekty. Na rysunku 2 przedstawiono przymiotniki złożone, które najczęściej występują jako człony podrzędne terminów budowlanych. Rys. 2. Przymiotniki złożone– najczęstsze atrybuty terminologiczne w terminologii budowlanej Na przykład przymiotnik daugiasluoksnis, -ė występuje jako człon podrzędny 19 różnych dwuwyrazowych terminów budowlanych, stačiakampis, -ė – 18, natomiast przymiotnik dvisluoksnis, -ė, podobnie jak przymiotniki plonasienis, -ė, tuščiaviduris, -ė, jest członem podrzędnym 16 dwuwyrazowych terminów budowlanych. A zatem, gdy pojęcia mają wspólne cechy, w pierwszej kolejności poszukuje się rozpoznawalnej formy wyrazu. Bez wątpienia takie terminy łatwo zapamiętać i wygodnie stosować, jednak wątpliwości budzi fakt, że w takim przypadku w niewystarczającym stopniu wykorzystuje się inne jednostki leksykalne. WNIOSKI 1. Terminy dwuwyrazowe z członami podrzędnymi wyrażonymi przymiotnikami złożonymi stanowią ważną część terminologii budowlanej. Terminy te oznaczają pojęcia gatunkowe, w większości związane ze środkami i rezultatami działalności budowlanej: nazywają materiały Lina Rutkienė40 Dwuwyrazowe terminy budowlane z konstrukcji złożonej, būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu pośrednie wyroby budowlane, maszyny i narzędzia, elementy mocujące. Rzadziej takie terminy dwuwyrazowe oznaczają zjawiska abstrakcyjne. 2. Za pomocą członów podrzędnych dwuwyrazowych terminów budowlanych, wyrażonych przymiotnikami złożonymi, człony nadrzędne mogą być określane w różnych aspektach znaczeniowych – członom tym właściwych jest 12 znaczeń leksykalno-relacyjnych. Zatem przymiotnik złożony może być dość szeroko stosowany do nominacji pojęć z dziedziny budownictwa. Takie znaczenia, jak właściwość ze względu na budowę, właściwość formy, właściwość struktury, właściwość oceniająca, właściwość potencjalna, właściwość postrzegana za pomocą zmysłów, są właściwe nie tylko członkom jednej grupy tematycznej. 3. Pagal kiekybę iš visų išsiskiria sudurtiniai būdvardžiai, kuriais nubudowlane, obiekty budowlane, ich części oraz wskazują wyróżniającą cechę abstrakcyjnego lub konkretnego przedmiotu według budowy – aż 45,70 proc. zebranych terminów ma człony podrzędne wyrażone przymiotnikami złożonymi o tym znaczeniu. Mniejsza część członów podrzędnych detalės dalį (11,15 proc.), išskiriamąją detalę (7,17 proc.). Dar mažiau sudurtinių būdvardžių, einančių šalutiniais dėmenimis, nurodo potencinę charakteryzuje się oznaczaniem cechy formy (13,22 proc.), wyróżniającej cechy mocowania (4,94 proc.), cechy działania maszyny (4,78 proc.), cechy struktury (3,50 proc.), trwania przedmiotu abstrakcyjnego (2,55 proc.), materiału, którego określona ilość wchodzi w skład materiału podstawowego (1,91 proc.), oraz cechy postrzeganej zmysłami (1,11 proc.). Najrzadziej sposób wykonania obiektu wyrażany jest za pomocą przymiotników złożonych (0,48 proc.). Te leksykalno-relacyjne znaczenia przymiotników złożonych w terminologii budowlanej od XX w. w środku już nie występuje. 4. Dla większości przymiotników złożonych charakterystyczna jest struktura słowotwórcza B → D, S → D, D → V i Pv ← D / Pv → D. Najbardziej produktywnymi częściami mowy w funkcji nominatywnej są: rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i przysłówek. Widoczna jest tendencja do powtarzania tych samych członów. Dotyczy to szczególnie terminów odnotowanych w słownikach. 5. Ponieważ różne denotaty z dziedziny budownictwa mogą cechować się tymi samymi podstawowymi właściwościami, w terminologii budowlanej zwykle wyraża się człony rodzajowe za pomocą tych samych przymiotników złożonych. Najczęstszymi atrybutami terminologicznymi w terminologii budowlanej są złożone przymiotniki: wielowarstwowy, -a, prostokątny, -a, dwuwarstwowy, -a, cienkościenny, -a, pusty w środku, -a, pojedynczy, -a, jednostronny, -a, długotrwały, -a, drobnoziarnisty, -a, gruboziarnisty, -a. 41Terminologija | 2022 | 29 ŹRÓDŁA AC – Armocementas, aut. F. Bielinskis, P. Buškūnas, Vilnius: Vaizdas, 1964. ALKS – Anglų–lietuvių kalbos statybos terminų žodynėlis, sud. J. Stonys, Vilnius: VISI, 1972. APKS – Akmens panaudojimas kaimo statybose, aut. V. Vitkauskas, Vilnius: Vaizdas, 1960. BAPK – Betonas ir armatūra: pagrindinės konstrukcinės savybės: mokomoji knyga, aut. D. Zabulionis, Vilnius: Technika, 2010. BGD – Prace betonowe i żelbetowe, aut. V. Mažeika, Wilno: Pergalė, 1978. BS – Betony i zaprawy: poradnik, aut. A. Czechow, tłum. J. Dyčmonas, A. Žvirėnas, Wilno: Mokslas, 1976. BŽSM – Wiadomości ogólne o maszynach budowlanych: konspekt wykładów, aut. D. Midvikis, J. Starkus, Wilno: Litewska SRR wyższe i specjalne średnie Ministerstwo Oświaty, 1982. CPK – Konstrukcje budynków cywilnych: podręcznik, aut. A. Nakas, J. Gajauskas, M. Prikšaitis, Wilno: Nauka, 1992. GMLD – Laboratoryjne prace z mechaniki gruntów, aut. F. Norkus, Kowno: Technologija, 1992. GNSK – Zagadnienia budownictwa mieszkaniowego: zbiór artykułów naukowych, red. naczelny K. Blaževičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1962. KABK – Konstrukcje betonowe zbrojone kompozytami: podręcznik, aut. G. Kaklauskas, D. Bačinskas, V. Gribniak, D. Jakubovskis, D. Ulbinas, E. Gudonis, A. Meškėnas, E. Timinskas, A. Sokolov, Wilno: Technika, 2012. KAŠ – Żaroodporne betony szamotowe: monografia, aut. S. Goberis, V. Antonovič, Wilno: Technika: 2007. KKGSP – Jak i z czego można budować tanie i trwałe budynki gospodarcze, tłum. J. Bražinskas, Wilno: Drukarnia Juozapa Zavadzkiego, 1910. KP – Stale konstrukcyjne, aut. A. Pavaras, Wilno: Mokslas, 1978. KS – Budownictwo wiejskie, aut. P. Drąsutis, P. Gaižutis, L. Gudzinskas, J. Juška, P. Kalita, E. Kersnauskas, V. Švipas, Kowno: Spindulys, 1936. MA – Wytrzymałość materiałów, aut. K. Vasiliauskas, Kowno: Wilno, 1940. MBD – Prace murarskie i betoniarskie: podręcznik, aut. V. Adomavičius, J. Aleksejeva, A. Česas, R. Dovydaitė, Wilno: Mintis, 2008. MDKM – Prace murarskie i montaż konstrukcji: podręcznik, aut. I. Iščenka, Wilno: Mintis, 1971. MGN – Miejskie domy mieszkalne: wymagania stawiane im i ich projektowanie, aut. V. Švipas, Kowno: Varpas, MK – Konstrukcje 1933. drewniane: podręcznik, aut. A. Valentinavičius, B. Valiūnas, Wilno: Encyklopedia, 2000. MK – Konstrukcje metalowe: podręcznik, aut. J. Paulauskas, A. Kvedaras, Wilno: Mokslas, 1977. MK – Konstrukcje murowe, autor A. Rozenbliumas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956. MS – Budownictwo z gliny, autor K. Reisonas, Kowno: Drukarnia Państwowa, 1928. MT – Mosty drewniane, autor S. Grinkiewicz, Kowno: Spindulys, 1929. MTPM – Materiałoznawstwo dla tynkarzy, układaczy płytek i mozaiki: podręcznik, autor A. W. Aleksandrowskis, Wilno: Mokslas, 1976. PAPŠ – Wykończenie budynku. Ocieplanie i tynkowanie budynku. Wykończenie płytkami i montaż elementów wykończeniowych: podręcznik, autorzy M. Černius, E. Kuliešius, V. Rutkevičienė, V. Savarauskienė, Wilno: Mintis, 2008. PK – Konstrukcje budynków. Część I: podręcznik, autorzy A. Bistrickas, N. Geršas, J. Kapčius, K. Kaušinis, J. Mikuckas, V. Verbickis, B. Ziberkas, A. Žintelis, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1962. PK – Konstrukcje stalowe: podręcznik, autor J. Paulauskas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1961. PLST – Słowniczek francusko-litewskich terminów budowlanych, oprac. A. Gudaitis, Wilno: VISI, 1972. PNA – Ocieplanie wybudowanych domów, red. B. Vektaris, Kowno: Raidė, 1994. PSAK – Malowanie budynku i klejenie tapet: podręcznik, aut. V. Butavičienė, V. Stasionienė, Wilno: Mintis, 2008. PSDP – Trwałość malowanych powierzchni ścian budynków: monografia, aut. R. Miniotaitė, V. Stankevičius, Kaunas: Technologija, 2001. RLKP – Rosyjsko-litewski słownik politechniczny, red. kol. A. Novodorski, L. Kumpikas, J. Mikuckas, J. Stanaitis, S. Vasauskas, J. Vidmantas, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1959. Lina Rutkienė42 Dwuwyrazowe terminy budowlane z członem złożonym būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu RNS – Budowa domu z bali: poradnik, aut. R. Bortkūnas, T. Braškys, V. Čeikauskas, R. Daraškevičius, T. Gecas, T. Lapinskas, E. Norvaišas, M. Sakaitis, A. Sirvydis, T. Šlivinckas, G. Unikas, V. Uosaitis, Wilno: Balto print, 2012. SA – Akustyka budowlana: podręcznik, aut. V. J. Stauskis, Wilno: Technika, 2007. SBPK – Ocena bezpieczeństwa i trwałości spawanych i bezszwowych konstrukcji stalowych, aut. A. Kudzys, V. Vaitkevičius, Wilno: Solertija, 1995. SDKŽ – Poradnik kwalifikacji pracowników budowlanych, oprac. S. W. Baszinskij, P. W. Błażewicz, I. A. Pietrow, Kowno: Wilno, 1940. SG – Prefabrykowany żelbeton, aut. A. Bujokas, A. Stonys, Wilno: Mintis, 1971. SGBT – Drogi bite. Mosty żelbetowe i betonowe, aut. J. Gabrys, Kowno [b. w.], 1931. SGKP – Budownictwo: montaż i wykończenie płyt gipsowo-kartonowych, aut. A. Zienius, Wilno: Lodvila, 2006. SISCh – Dynamika charakterystyk konstrukcji i systemów inżynieryjnych. Część I: podręcznik, aut. A. Janickas, Kowno: Technologija, 2000. SK – Konstrukcje budowlane: materiały z konferencji poświęconej uczczeniu 100. rocznicy urodzin prof. A. Rozenbliubasa, która odbyła się w Wilnie w dniach 5–6 czerwca 2002 r., Wilno, 2002. SKKS – Konstrukcje budowlane: tworzenie i wzmacnianie, aut. D. Bačinskas, A. Baltrušaitis, A. Bičiulaitienė, E. Dulinskas, A. Endriukaitytė, A. Jarmolajev, V. Jokūbaitis, G. Jurkėnas i in., Wilno: Technika, SM – Materiały budowlane: 1998. podręcznik, aut. S. Sčesnulevičius, Wilno: Mintis, 1966. SM – Materiały budowlane, aut. Č. R. Ramonas, Kowno: Ūkininko patarėjas, 1993. SMG – Materiały i wyroby budowlane: podręcznik, aut. B. Grigaliūnas, Wilno: Mintis, 1974. SMU – Materiały budowlane. Kruszywa: książka dydaktyczna, aut. A. Naujokaitis, Wilno: Technika, 2006. SP – Podstawy budownictwa, aut. A. Iljiczow, A. Kokin, J. Rebortowicz, tłum. R. Kuosaitė. Wilno: Vaizdas. SSM – Budownictwo. Tom I. Materiały budowlane, aut. J. Šimoliūnas, Kowno: Spindulys, 1937. STŻ – Słownik terminów budowlanych, aut. A. Kudzys, A. Rosenas, B. Kudzienė, Wilno: Lietuvos mokslas, 2002. ŠVOK – Ogrzewanie, wentylacja i klimatyzacja, aut. D. Gutauskaitė, Kowno: Technologija, 1992. V – Wentylacja: podręcznik, aut. E. Juodis, Wilno: Technika, 2008. ŽŪS – Budownictwo rolnicze: część ogólna: materiały budowlane i części budynków: podręcznik, aut. L. Gimbutas, Kowno: Spindulys, 1929. LITERATŪRA Akelaitis Gintautas 2008: Sudėtinių administracinių terminų struktūriniai modeliai. – Specialybės kalba: terminija ir studijos: mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 5–13. Cabezas-García Melania, Faber Pamela 2017: Exploring the semantics of multi-word terms by means of paraphrases. – Temas actuales de terminología y estudios sobre el léxico, Granada, España: Comares, 193–217. Prieiga internete: https://www.researchgate.net/publication/321225904_Exploring_the_ semantics_of_multi-word_terms_by_means_of_paraphrases. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 4-as patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Drotvinas Vincentas 1963: Lietuvių literatūrinės kalbos sudurtinių būdvardžių struktūriniai-semantiniai tipai (remiantis XVI–XVIII a. raštų medžiaga). – Kalbotyra 6, 75–97. Drukteinis Albinas 2011: Sintaksiniai sudėtinių jūreivystės terminų modeliai. – Res humanitariae 10, 234–255. Džežulskienė Judita 2010: Prepozicinė ir postpozicinė modifikacija: trižodžių angliškų ir lietuviškų terminų gretinamoji analizė. – Kalbotyra 62(3), 7–21. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gaivenis Kazimieras 2014 [1968]: Iš 2 ir 3 dėmenų sudarytų sudėtinių terminų tipai dabartinėje lietuvių kalboje. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 34–46. Gaivenis Kazimieras 2014 [1975]: Dvižodžiai sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 60–97. Gaivenytė-Butler Jolanta 2000: Sudėtinių fizikos terminų sinonimijos atvejai terminų žodynuose. – Kalbos kultūra 73, 62–67. Grigorjeva Tatjana, Andriušytė Aistė 2015: Mokslinių tyrimų pagrindai: mokomoji knyga, Vilnius: Technika. 43Terminologija | 2022 | 29 Janulevičienė Violeta, Rackevičienė Sigita 2009: Nusikalstamų veikų pavadinimai lietuvių ir anglų kalbomis. – Socialinių mokslų studijos 4(4), 357–381. Keinys Stasys 2005 [1983]: Lietuviškų sudurtinių terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 129–182. Kitkauskienė Laimutė 2009: Statybos ir civilinės statybos terminus reiškiantys dvižodžiai junginiai anglų ir lietuvių kalbose. – Santalka 17(2), 52–60. Litevkienė Nijolė 2015: Trižodžių anatomijos derinamojo pažyminio ir nederinamojo pažyminio lietuviškų terminų ir lotyniškų atitikmenų priklausomybė. – Profesinės studijos: teorija ir praktika 15, 42–46. Prieiga internete: https://svako.lt/uploads/pstp-15-2015-6.pdf. Montero Begoña 1996: Technical Communication: Complex Nominals Used to Express new Concepts in Scientific English - Causes and Ambiguity in Meaning. – ESPecialist 17(1), 57–72. Prieiga internete: https://revistas.pucsp.br/index.php/esp/article/download/9476/7042. Pratiwi Nurul, Ohoiwutun Jos E. B., Waris Abdul 2016: Morphological analysis of compound adjectives in sentences in Brooke’s Heartland. – e-Journal of English Language Teaching Society (ELTS) 4(2). Prieiga internete: https://media.neliti.com/media/publications/243571-morphological-analysis-of-compoundadjec-fbc1995d.pdf. Umbrasas Alvydas 2010: Lietuvių teisės terminija 1918–1940 metais: pagrindinių kodeksų terminai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Valeckienė Adelė 1957: Dabartinės lietuvių kalbos įvardžiuotinių būdvardžių vartojimas. – Literatūra ir kalba 2, 161–328. Zemlevičiūtė Palmira 2021: XIX a. pab. – XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu „liga“ ir būdvardžiu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis. – Terminologija 28, 239–255. TWO-WORD CONSTRUCTION TERMS WITH THE SECONDARY COMPONENT EXPRESSED BY A COMPOUND ADJECTIVE Streszczenie Przymiotniki złożone oznaczają indywidualną, swoistą i stabilną cechę czegoś, wyrażoną przez wyraz określany. Opisują rzecz lub zjawisko oznaczone przez komponent główny w sposób uogólniający i precyzyjny, odróżniają je od innych, nieposiadających takiej cechy (lub takich, w przypadku których cecha ta nie jest istotna), a zatem mogą być dość szeroko stosowane do nominacji pojęć naukowych. Jednak, jak pokazują inne badania naukowe, potencjał terminologiczny przymiotnika złożonego jest w niektórych dziedzinach wykorzystywany w niewystarczającym stopniu. W dziedzinie budownictwa przymiotnik złożony dość często staje się atrybutem terminologicznym: w 48 źródłach znaleziono 635 odrębnych terminów dwuwyrazowych, których komponent podrzędny wyrażony jest przez przymiotnik złożony. W artykule zastosowano metodę analityczno-opisową w celu omówienia przymiotników złożonych z perspektywy terminologicznej: relacje między komponentami podrzędnymi terminów budowlanych przyjmujących postać przymiotników złożonych a komponentem głównym są omawiane w kategoriach przekazywanej przez nie idei, tj. określane są ich znaczenia leksykalno-relacyjne; struktura słowotwórcza przymiotników złożonych, za pośrednictwem której znaczenia te są przekazywane. jest recenzowane; zidentyfikowano przymiotniki złożone, które są najczęściej używane jako atrybuty terminologiczne terminów budowlanych. Badanie wykazało, że komponenty główne mogą być modyfikowane przez komponenty podrzędne dwuwyrazowych terminów budowlanych wyrażone przez przymiotniki złożone poprzez przekazywanie różnych aspektów znaczenia: aż dwanaście znaczeń leksykalno-relacyjnych Lina Rutkienė44 Dwuwyrazowe terminy budowlane ze złożonym can be expressed by these būdvardžiu išreikštu šalutiniu dėmeniu components. Dlatego przymiotnik złożony może być raKomponenty wyrażone przez przymiotniki ther widely used for the nomination of concepts in the field of construction. Compound adjectives denoting a distinctive feature of an abstract or concrete thing in terms of its composition stand out from others by their quantity: the secondary złożone mają to znaczenie w przypadku aż 45.70% terminów zebranych w badaniu. Znaczenie to jest właściwe drugorzędnym komponentom tworzącym terminy różnych grup tematycznych: nazwy konstrukcji, ich części i budowli (daugiaaukštė aikštelė, dvirėmis langas), nazwy abstrakcyjne (daugiaciklis patvarumas, daugiapakopis režimas) oraz pośrednie produkty konstrukcyjne (daugiasluoksnis kartonas, plonavielis tinklelis). Łącznie 13,22% drugorzędnych komponentów modyfikujących główne komponenty terminów z tematycznych grup konstrukcji, ich części i budowli oraz pośrednich produktów konstrukcyjnych określa pewną właściwość formy (pusapskritė arka, pusapvalis langas; aštuoniakampė plytelė, keturkampė lentutė). Mniej komponentów podrzędnych opisuje część charakterystycznego elementu złącznego (11.15%) lub charakterystyczną część (7.17%). Jeszcze mniej przymiotników złożonych używanych jako komponenty podrzędne oznacza potencjalną właściwość (4.94%), właściwość eksploatacyjną maszyny (4.78%), właściwość konstrukcyjną (3.50%), czas trwania rzeczy abstrakcyjnej (2.55%), substancję, której określona ilość stanowi substancję główną (1.91%), oraz właściwość doświadczaną za pośrednictwem zmysłów (1.11%). Przymiotniki złożone są najrzadziej używane do oznaczania metody, według której wytwarza się obiekt (0,48%). Tworzenie przymiotników złożonych obejmujących dwuwyrazowe terminy konstrukcyjne przebiega według dziesięciu wzorców słowotwórczych. Cztery z nich są najbardziej produktywne: przymiotnik→rzeczownik, liczebnik→rzeczownik, rzeczownik→czasownik oraz przysłówek←/→rzeczownik. Wśród członów składowych przymiotników złożonych dominują used as secondary components are formed using the same initial constituents. Adjectiantonimiczne przymiotniki plonas–storas, žemas–aukštas, a także przymiotniki stambus, status, tuščias. Większość składników liczebnikowych opiera się na liczebnikach od jednego do czterech, podczas gdy większość elementów przysłówkowych bazuje na przysłówku daug. W początkowych członach przymiotników złożonych dość często występują przysłówki, takie jak greitai, ilgai, mažai, trumpai. Obserwuje się tendencję do sztucznego rozszerzania takich grup w słownikach. Ponieważ różne denotaty dziedziny budownictwa mogą wykazywać te same podstawowe właściwości, w terminologii budowlanej istnieje tendencja do wyrażania określonych komponentów za pomocą tych samych przymiotników złożonych. Najbardziej rozpowszechnionymi atrybutami terminologicznymi w terminologii budowlanej są čiakampis, -ė, dvisluoksnis, -ė, plonasienis, -ė, tuščiaviduris, -ė, viengubas, -a, vienpusis, -ė, przymiotniki złożone daugiasluoksnis, -ė, stailgalaikis, -ė, smulkiagrūdis, -ė, stambiagrūdis, -ė. Oczywiście takie terminy są łatwe do zapamiętania i wygodne w użyciu, jednak istnieją pewne wątpliwości, czy w tym przypadku inne jednostki leksykalne nie są wykorzystywane zbyt rzadko. Otrzymano 2022-08-26 Lina Rutkienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]