Tarptautinės fonetinės abėcėlės (TFA) lietuviški terminai

Terminologia / Terminology 2025, nr 32, s. 1–26 Link do treści / Contents link ISSN 2669-2198 (elektroniczne / online) Copyright © 2025 Rima Bakšienė, Agnė Čepaitienė, Jolita Urbanavičienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i reprodukcję w dowolnym medium, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest ogólnodostępny i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-05-30. Accepted: / Przyjęto: 2025-08-01. 1 LITEWSKIE TERMINY MIĘDZYNARODOWEGO ALFABETU FONETYCZNEGO (MAF) Litewskie terminy Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (IPA) RIMA BAKŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail : [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-6716-0776 Kierunki badań naukowych: dialektologia, geolingwistyka, fonetyka eksperymentalna, fonologia. AGNĖ ČEPAITIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail adres: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-6018-0520 Kierunki badań naukowych: dialektologia, geolingwistyka, socjolingwistyka, cechy mówionego języka litewskiego. JOLITA URBANAVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: jolita.urbanavici[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-5514-2263 Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, fonologia, leksykografia, geolingwistyka, socjolingwistyka. https://doi.org/10.35321/term32-07 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule przedstawiono i przeanalizowano zatwierdzony przez Państwową Komisję Języka Litewskiego zestaw terminów fonetycznych obejmujący litewskie nazwy znaków międzynarodowego alfabetu fonetycznego (TFA, ang. International Phonetic Alphabet [IPA]). Łącznie analizie poddano 166 terminów 2 hasłowych, podzielonych na dwie części: 1) zlituanizowane terminy międzynarodowe, np. glotalinis; 2) terminy litewskie, np. gerklinis. Omówiono synonimię terminów międzynarodowych i litewskich, kryteria wyboru wariantu podstawowego, niektóre aspekty tworzenia nowych terminów litewskich oraz najbardziej charakterystyczne cechy słowotwórcze terminów zawartych w zestawie. SŁOWA KLUCZOWE: fonetyka, międzynarodowy alfabet fonetyczny, synonimia terminów, słowotwórstwo terminów, lituanizacja terminów, tabela TFA. ABSTRACT W artykule przedstawiono i przeanalizowano zbiór terminów fonetycznych zatwierdzonych przez Państwową Komisję Języka Litewskiego. Obejmuje on nazwy znaków Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (IPA) w Język litewski. Przeanalizowano łącznie 166 terminów, podzielonych na dwie grupy: 1) zlituanizowane terminy międzynarodowe; 2) Terminy litewskie. Omówiono synonimię terminów międzynarodowych i litewskich, kryteria wyboru wariantu głównego, niektóre aspekty tworzenia nowych terminów litewskich oraz najbardziej charakterystyczne cechy kształtowania zbioru terminów. SŁOWA KLUCZOWE: fonetyka, Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny, synonimia terminów, tworzenie terminów, lituanizacja terminów, tablica IPA. WPROWADZENIE W 1886 r. w Paryżu założono główną organizację fonetyków – Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (zob. IPhA), którego celem jest wspieranie badań fonetycznych i różnorodnego praktycznego zastosowania tej dziedziny nauki. W tym samym czasie opracowano i w 1888 r. po raz pierwszy opublikowano Międzynarodowy alfabet fonetyczny (MAF, ang. International Phonetic Alphabet [IPA]) oraz określono jego podstawowe zasady. Jest to uniwersalny system znaków przeznaczony do zapisywania głosek wszystkich języków świata, którego podstawę stanowią znaki łacińskie dla samogłosek i spółgłosek, uzupełnione diakrytykami służącymi do oznaczania cech koartykulacyjnych i prozodycznych oraz terminami nazywającymi wszystkie te znaki (zob. IPA 2020; szczegółowy opis zob. HIPA 1999; zob. także załącznik 1). W ciągu prawie półtorawiekowego okresu istnienia towarzystwa MAF była wielokrotnie korygowana i uzupełniana (por. wydania historyczne hIPA 2018), a także dostosowywana i stosowana w badaniach wielu języków i ich war iantów (zob. PHWL). Podstawowe zasady zapisu za pomocą MAF są publikowane w czasopiśmie naukowym Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego (ang. Journal of the International Phonetic Alphabet [JIPA]) oraz w jego odrębnej serii artykułów Przykłady transkrypcji MAF (ang. Illustrations of the IPA). W niniejszej sekcji opublikowano w 2023 r. opis cech dźwięków ogólnego języka litewskiego oraz ilustrację transkrypcji za pomocą znaków IPA (zob. Bakšienė i in. 2023). Jest to pierwsza publikacja poświęcona ogólnemu językowi litewskiemu, opublikowana w prestiżowym międzynarodowym czasopiśmie fonetycznym, oparta na przeprowadzonych do tej pory przez autorów litewskich badaniach eksperymentalnych. Przy przedstawianiu litewskiej ilustracji IPA uwzględniono również oficjalnie zatwierdzony wówczas na Litwie zestaw znaków IPA dla języka ogólnego (zob. VLKK K-25). W poszukiwaniach nie tylko odpowiedników dźwięków litewskich w systemie IPA, lecz także ich oparto się na udoskonalanych przez stulecie zasadach 1 transkrypcji dźwięków ogólnego języka litewskiego (i dialektów). 1 Przez ostatnie stulecie na Litwie funkcjonowała tak zwana transkrypcja kopenhaska, zaadaptowana w 1930 r. przez Jurgisa Gerulisa (Georga Gerullisa) (zob. Gerullis 1930), oparta na terminach przeznaczonych do 3 nazywania Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego, dostosowanych do dźwięków litewskich. Potrzeba doprecyzowania i ugruntowania litewskiego zestawu IPA pojawiła się po opublikowaniu wspomnianej ilustracji IPA – od kolegium redakcyjnego czasopisma JIPA otrzymano propozycję przygotowania tabeli IPA (ang. IPA chart) oraz jej interaktywnej wersji (zob. TFA LT2 2025) w języku litewskim. Najpierw litewskie odpowiedniki nazw znaków IPA zostały rozpatrzone i zatwierdzone przez Podkomisję Wymowy i Akcentowania Państwowej Komisji Języka Litewskiego (zob. VLKK 2024), a następnie – przez Komisję Alfabetu, Znaków i Czcionek Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego (ang. The Alphabet, Charts 2 and Fonts committee of the International Phonetic Association) oraz opublikowane obok podobnych terminów klasyfikacyjnych w ponad dwudziestu innych językach (zob. IPA charts). Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie litewskich odpowiedników angielskich terminów IPA oraz omówienie problematycznych aspektów, z którymi zetknięto się podczas opracowywania zestawu. W celu realizacji postawiono następujące zadania: 1) omówić najważniejsze kryteria doboru litewskich odpowiedników TFA; 2) uwypuklić główne cechy synonimii terminów zbioru TFA; 3) dokonać przeglądu najbardziej charakterystycznych cech słowotwórczych terminów zbioru TFA. Aby osiągnąć wyznaczone cele, zastosowano metody opisową, porównawczą i ilościową. Przedmiotem badania są litewskie nazwy znaków TFA. Łącznie analizie poddano 166 terminów hasłowych, podzielonych na dwie części: 1) zlituanizowane terminy międzynarodowe, np. glotalinis; 2) terminy litewskie, np. gerklinis (zob. załącznik 2). W zbiorze wyróżniono (pogrubiono) główne warianty proponowane przez autorów; najczęściej wybrano terminy mające tradycję użycia w języku litewskim. Niniejszy zbiór, zatwierdzony przez specjalistów litewskiej fonetyki, ma na celu ograniczenie różnorodności terminów w pracach naukowych, wypracowanie i utrwalenie terminologii MAF odpowiadającej zasadzie jeden termin – jedno znaczenie oraz zachęcanie do jej stosowania w dziełach litewskiej fonetyki i fonologii. TERMINOLOGIA MAF WE WCZEŚNIEJSZYCH PRACACH Z ZAKRESU LITEWSKIEJ FONETYKI Terminologia poszczególnych dziedzin językoznawstwa jest ściśle związana z rozwojem tych dziedzin. Na początku XX w. najwięcej terminów fonetycznych znajdujemy w pracach Jonasa Jablonskisa (zob. Keinys 1967: 25), Kazimierasa Būgi (1958–1961) i Mykolasa Durysa (1929). W tym okresie kładziono fundamenty całej litewskiej terminologii fonetycznej, koncentrując się przede wszystkim na tworzeniu brakujących terminów. Proces ten przyspieszyło opublikowanie MAF oraz potrzeba dostosowania jej do narodowego systemu dźwięków. Po raz pierwszy dźwięki litewskiego języka ogólnego zapisano za pomocą znaków MAF w podręczniku szwedzkiego językoznawcy Richarda Ekbloma z 1922 r., natomiast utrwalony z czasem system transkrypcji dźwięków języka litewskiego, znany również jako transkrypcja kopenhaska, stworzył Jurgis Gerulis (Gerullis 1930) (zob. także przypis 1). redakcja MAF przyjęta przez stowarzyszenie w 1925 r. w Kopenhadze. Więcej o transkrypcji litewskich dialektów za pomocą znaków TFA zob. Bakšienė, Čepaitienė 2024 oraz wymienioną tam literaturę. 2 Komisja ta od 2011 r. realizuje projekt, którego celem jest zbieranie i publikowanie tabel TFA opracowanych w języku oryginału. Nie są to jedynie dosłowne przekłady terminów z angielskiego na inny język – przy podawaniu odpowiedników terminów należy opierać się na praktyce i tradycji badań fonetycznych danego kraju (więcej zob. IPA charts). 4 W połowie XX w. w dziedzinie fonetyki działała uczennica J. Gerulisa, Elzbieta Mikalauskaitė, która zdobyła wykształcenie na uniwersytetach w Berlinie, Lipsku i Hamburgu. W swoich pracach opierała się na terminach TFA, posługiwała się znakami TFA oraz przedstawiła opracowane na podstawie TFA klasyfikacje samogłosek i spółgłosek języka litewskiego (Mikalauskaitė 1975: 22, 37). Za przedstawicielkę ideologicznie przeciwnej, tak zwanej leningradzkiej szkoły językoznawczej, należy uznać Valeriję Vaitkevičiūtė, która opracowała rozdział Fonetyka (oraz inną wersję klasyfikacji głosek) do pierwszej akademickiej Gramatyki języka litewskiego (LKG 1965). Tak więc nauka o fonetyce w sowieckiej Litwie z powodzeniem połączyła idee naukowe napływające zarówno ze Wschodu, jak i z Zachodu. Jednak terminy i znaki MTF w tym okresie stosowano systematyczniej jedynie w pojedynczych, najczęściej porównawczych, pracach naukowych, na przykład przy zestawianiu samogłosek języka litewskiego i angielskiego (Svecevičius 1960: 29–48) itp. Rozwijaną do tego czasu terminologię czystej fonetyki w latach osiemdziesiątych XX wieku uzupełnił nowy kierunek strukturalizmu – fonologia, wyrosła z idei praskiego koła lingwistycznego i glosematyki. W tym okresie tworzono narodową terminologię fonetyki i fonologii, którą znacząco ugruntowano w badaniach Antanasa Pakerysa (1986) oraz w monografii Fonologija (1981) Aleksego Girdenisa, inicjatora litewskiej szkoły fonologii. Do terminologii fonetycznej zaliczono również dziedzinę prozodii jako składową część fonologii oraz związane z nią terminy (Pak erys 1982; Gaivenis, Keinys 1990). Pod koniec XX wieku znaki MTF zaczęto stosować przede wszystkim w gramatykach języka litewskiego wydawanych w innych językach, por. : Gramatyka języka litewskiego (LG 2006: 16–17), Gramatyka języka litewskiego (GLJ 1985: 13–14). Ze znakami MTF zapoznano również w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (DLKG 2005). Zauważono, że uniwersalność MAF szczególnie dobrze nadaje się do prac porównawczych nad współczesnymi językami bałtyckimi, gdy w tym samym systemie transkrypcji trzeba zapisać głoski różnych języków; na przykład znaki MAF zastosowano w serii Instytutu Języka Litewskiego „System głosek 3 języków bałtyckich na początku XXI wieku”. Sprzyjało to tworzeniu nowej terminologii; na przykład w odniesieniu do spółgłosek zrezygnowano z terminów metaforycznych „twardy” i „miękki” – zamiast nich zaczęto stosować terminy międzynarodowe palatalny (oznaczający palatalizację pierwotną) i palatalizowany (określający palatalizację wtórną) (Urbanavičienė i in. 2019: 22). System MAF wykorzystano również w celu fonetycznej klasyfikacji głosek języka litewskiego. Takie klasyfikacje w kontekście MAF zaproponowali Jurgis Pakerys (2014: 88–92), Rytis Ambrazevičius i Asta Leskauskaitė (2014: 164–167), Asta Kazlauskienė (2018: 45). R. Ambrazevičius i A. Leskauskaitė dążyli do przystosowania znaków MAF (i odpowiednich terminów) do języka litewskiego, porównując wartości lokusów F2 spółgłosek języka angielskiego i litewskiego. W ostatnich latach MAF doprecyzowano i ugruntowano również w innych opracowaniach dotyczących fonetyki ogólnego języka litewskiego 3 Książka z serii I: Instrumentalne badanie interakcji samogłosek i głosek (Jaroslavienė i in. 2019), książka II: Instrumentalne badanie spółgłosek (Urbanavičienė i in. 2019); III książka: Porównawcze akustyczne i percepcyjne badanie sonantów języka litewskiego i łotewskiego (Urbanavičienė, Tapertė 2023). 5 w pracach badaczy (zob. Švageris 2022; Kazlauskienė 202 3; Kazlauskienė i in. 2023; Kazlauskaitė 2024: 13–18 i in. ). Ze względu na specyfikę fonetyki litewskie (i nie tylko) terminy z tej dziedziny trzeba było tworzyć przede wszystkim dla specjalistów, ponieważ obok fonetyki, fonologii, prozodii, morfonologii (dyscypliny pośredniej między fonologią a morfologią, zob. DLKG 2005: 17) rozwijały się akustyka mowy, percepcyjne, statystyczne i in. badania dźwięków. Tak więc terminolodzy i specjaliści w dziedzinie fonetyki musieli pracować wspólnie. W pierwszym litewskim Słowniku terminów językoznawczych (Gaivenis, Keinys 1990) ograniczono się do terminów z zakresu fonetyki właściwej, fonologii, prozodii i morfonologii (Kazlauskaitė 2000: 26). Oddzielne słowniczki poświęcone fonetyce (2008) i fonologii (2011) opracowała Rima Bakšienė (Bacevičiūtė). Terminologię fonetyki akustycznej zwięźle i ilustracyjnie omówił R. Ambrazevičius (2011), fonetyki eksperymentalnej – A. Kazlauskienė (2018), Evaldas Švageris (2022). STRUKTURA ZESTAWU TERMINÓW MAF I ASPEKTY PROBLEMOWE Synonimia zlituanizowanych terminów międzynarodowych i litewskich Miejsce wybrane dla artykułu – litewskie nazwy znaków MAF – jest stosunkowo nowe w terminologii fonetycznej. Chociaż litewska nauka o fonetyce znacznie się już rozwinęła, terminologia (nie tylko znaków MAF) jest zróżnicowana – brakuje nazw niektórych zjawisk (zwłaszcza nietypowych dla języka litewskiego) (por. analizę terminów fonetycznych Kazlauskaitė 2000: 25–31; zob. także podrozdział niniejszego artykułu „Zlituanizowane terminy międzynarodowe i litewskie”). Przy opracowywaniu zestawu litewskich nazw znaków MAF również nie uniknięto synonimii terminów. 4 Chociaż synonimia w terminologii może prowadzić do braku precyzji i jasności, niemniej jednak brak synonimów nie jest jednym z wymagań przy tworzeniu nowych terminów (por.: Keinys 1980; Gaivenis 2002 i in.; zob. także Mitkevičienė 2015: 39–59; 2020: 1–18). Za uzasadnioną uważa się jednak wyłącznie synonimię terminów litewskich i międzynarodowych (Klimavičius 1975; zob. także Kazlauskaitė 2000: 25; Mitkevičienė 2020: 1–18 i in.), którą charakteryzuje się również analizowany zestaw terminów MAF. 5 W litewskim zestawie MAF przeważają terminy synonimiczne (64 proc.) (zob. załącznik 2). W grupie synonimicznie podawanych zlituanizowanych terminów międzynarodowych i litewskich odpowiedników dominują terminy jednowyrazowe (57 proc. wszystkich terminów synonimicznych). Są one dwojakiego rodzaju: a) litewska i 4 W artykule mianem synonimów terminów TFA określa się różne (zlituanizowane międzynarodowe i litewskie) nazwy oznaczające ten sam znak, które nie różnią się odcieniami znaczeniowymi i często są interpretowane jako dublety (Gaivenis 2014: 200 i in.). O niejednoznacznym rozumieniu synonimów w ogóle i synonimów w terminologii zob. : Klimavičius 1975: 91–122; Zemlevičiūtė 2001: 35–38; Mitkevičienė 2015: 39–59; 2020: 1–18 i in. 5 Jak pokazują dotychczas przeprowadzone badania, synonimia terminów jest charakterystyczna także dla terminologii wielu innych dziedzin: fizyki (Kaulakienė 2009); informatyki, komputerystyki (Kaulakienė 2000: 23–28; Celiešienė 2011: 23–30; Auksoriūtė i in. 2018); medycyny (Zemlevičiūtė 2001: 34–39); prawa (Umbrasas 2004: 100–118); budownictwa (Stunžinas 2005: 7–26); astrologii (Vaskelaitė 2021: 192–223); ekonomii (Vaskelaitė 2022); odzieży (Rimkutė-Ganusauskienė 2023) itd. Zob. także Mitkevičienė 2015: 39. 6 termin międzynarodowy, np.: szczelinowa / frikatywna (angl. fricative), płynna / aproksymanta 6 (angl. approximant); b) termin litewski i hybryda, np.: języczkowa / uwularna (angl. uvular), zmiękczona / palatalizowana (angl. palatalized), dwuwargowa / bilabialna (angl. bilabial), zębowa / 7 dentalna (angl. dental), krtaniowa / glotalna (angl. glottal). Większość zalecanych do stosowania terminów jednowyrazowych, z uwzględnieniem szerszej tradycji użycia w litewskich pracach fonetycznych, stanowią terminy litewskie. Terminy złożone również cechuje synonimiczność, składają się one z dwóch do czterech członów, np.: spółgłoska szczelinowa boczna / boczna spółgłoska szczelinowa (ang. lateral fricative), dźwięczny aproksymant wargowo-podniebienny / dźwięczny wargowy podniebienny sonorny (ang. voiced labial-palatal approximant). Część takich terminów składa się z wyrazów litewskich i międzynarodowych, np.: wybuch nosowy (ang. nasal release), wybuch boczny (ang. lateral release), dźwięczna spółgłoska zwarto-uderzeniowa zębodołowo-boczna / dźwięczna spółgłoska zwarto-uderzeniowa dziąsłowa boczna (ang. voiced alveolar lateral flap). Istnieją również przypadki synonimii, w których litewskie odpowiedniki nazw znaków TFA stanowią terminy o różnej budowie, por. terminy jednoi dwuwyrazowe, np.: wargowo-zębowa / wargowa zębowa (ang. labiodental), podniebienna / środkowopodniebienna (ang. palatal), sfaryngalizowana / bardziej gardłowa (ang. pharyngealized), laminarna / przednia języka (ang. laminal); termin jednoi trzywyrazowy, np.: apikalna / przednia języka z jego czubkiem (ang. apical); terminy dwui trzywyrazowe, np.: szczelinowa zębodołowo-podniebienna / szczelinowa zębodołowa podniebienna (ang. alveolo-palatal fricatives); terminy trzyi czterowyrazowe, np.: dźwięczny aproksymant wargowo-podniebienny / dźwięczny wargowy podniebienny sonorny (ang. voiced labial-velar approximant), bezdźwięczna spółgłoska szczelinowa wargowo-podniebienna / bezdźwięczna spółgłoska szczelinowa wargowa podniebienna (ang. voiceless labial-velar fricative). Przedstawiony międzynarodowej społeczności fonetyków ostateczny zestaw litewskich terminów TFA tworzą główne warianty terminów TFA wyróżnione w tabeli pogrubieniem (zob. załącznik 2 oraz TFA LT 2025; TFA LT2 2025). W wykazie podstawowych terminów dominują: a) terminy litewskie (65 proc.), a nie zlituanizowane terminy międzynarodowe (35 proc.); b) terminy jednowyrazowe (59 proc.), a nie złożone (41 proc.). Oprócz innych czynników (dokładności, jasności) wpłynęło na to również ich częstsze użycie w podstawowych pracach z zakresu fonetyki i fonologii (por. Gerullis 1930; Mikalauskaitė 1975; Girdenis 2003; Pakerys 2003; Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014; Pakerys 2014; Kazlauskienė 2018; Jaroslavienė i in. 2019; Urbanavičienė i in. 2019; Kazlauskienė i in. 2023). 6 Analizując terminy, w przykładach podawane są wyłącznie elementy składowe terminów. Wszystkie terminy zob. w załączniku 2. 7 W artykule za hybrydy uznaje się wszystkie terminy, w których rdzeniu występują rdzenie lub afiksy słowotwórcze innych języków (zob. : Kazlauskienė i in. 2011: 56; VLEe i in. ). 7 Zlituanizowane międzynarodowe i litewskie terminy TFA Litewskie terminy TFA Najwięcej wyłącznie litewskich terminów, bez ich zlituanizowanych odpowiedników, występuje w części dotyczącej samogłosek i elementów suprasegmentalnych TFA, np.: jednouderzeniowa (ang. tap or flap), mlaski (ang. clicks); akcent główny (ang. primary stress), granica sylaby (ang. syllable break), wznoszący (ang. rising) itd. (zob. załącznik 2). Większość z nich jest już rozpowszechniona i powszechnie utrwalona w pracach z zakresu litewskiej fonetyki, jednak w niektórych przypadkach, podczas opracowywania zestawu TFA, należało poszukać dokładnego litewskiego odpowiednika, ponieważ autorzy prac fonetycznych wariantywnie stosowali kilka terminów na określenie tego samego pojęcia fonetycznego. W podsystemie samogłosek TFA występują samogłoski średniego stopnia podniesienia o dwóch stopniach otwarcia (ang. close-mid i open-mid). We wcześniejszych pracach fonetycznych, gdy dopiero zaczęto aktywniej opierać się na klasyfikacji głosek TFA, stosowano terminy samogłoska półprzymknięta, samogłoska półotwarta (zob.: Jaroslavienė 2015: 1–17; Bakšienė, Čepaitienė 2017: 105–135). Z czasem jednak utrwaliły się litewskie odpowiedniki średnia przymknięta i średnia otwarta (zob.: Kazla uskienė 2018; Jaroslavienė i in. 2019; Bakšienė, Čepaitienė 2024; VLKK K-25), które są również podawane w ostatecznym zestawie TFA. Podczas opracowywania litewskiego zestawu TFA szczególnie wiele dyskusji wywołał angielski termin clicks, opisujący pewną grupę spółgłosek niepłucnych (wymawianych nie podczas wydychania, lecz podczas wciągania powietrza), charakterystyczną dla rodziny języków khoisańskich, na przykład występującą w aglutynacyjnym języku zulu i artykułowaną za pomocą 8 pewnych mlasków (Degėsys 2012: 40). W literaturze litewskiej takie spółgłoski bywają nazywane mlaskającymi (zob. VLEe). Termin spółgłoski mlaskające jest jednak nacechowany stylistycznie, ma zabarwienie metaforyczne, a ponadto nie opisuje w pełni dokładnie artykulacji tych spółgłosek. Rozważano także podanie bezpośrednio spolszczonego angielskiego słowa kliksas, jednak nie odpowiadałoby ono zasadzie efektywności tworzenia terminów, zgodnie z którą proponowany termin powinien być jasny i zrozumiały przynajmniej dla specjalistów danej dziedziny (Gaivenis 2002: 96). Kliksas nawet u litewskich fonetyków nie wywołuje skojarzeń ze specyficzną artykulacją spółgłosek (mlaskaniem, trzaskaniem językiem), dlatego w podkomisji VLKK ds. wymowy i akcentu rozważano terminologizację litewskich słów spragtelėjimai, taukštelėjimai, pliaukštelėjimai. Próbowano również szukać odpowiedników w języku łacińskim – rozważano stosowane w medycynie terminy awulsyjne / awulsywne, jednak i one nie są dokładne, ponieważ lepiej opisują oddzielenie części od całości (np. odłamanie, oderwanie lub oddzielenie fragmentu kości od jej głównej części). Zatem w tym przypadku wybrano terminologizację litewskiego słowa spragtelėjimai. Przekształcając słowa języka ogólnego w terminy, przestrzega się zasad czystości, efektywności i ekonomii tworzenia terminów (Gaivenis 2002: 58; Bielinskienė i in. 2014: 137–151; Rutkienė 2015: 56–58). W grupie diakrytów TFA angielski termin creaky voiced opisuje dźwięczną, przerywaną artykulację samogłoski. Chociaż w języku litewskim nie występują takie systemowe dźwięki, jednak 8 Badacze zaznaczają, że język zulu ma pięć samogłosek i wiele spółgłosek, np.: dentalną [c], półalweolarną [q], alweolarną boczną [x] itd. Spółgłoski mogą mieć warianty przydechowe, dźwięczne / bezdźwięczne itd., z których każdy może być wymawiany z tak zwanymi klikami lub mlaskami (Degėsys 2012: 40; VLEe). 8 przypadki takiej artykulacji mogą się zdarzać, zwłaszcza w gwarach, na przykład podczas wymawiania samogłosek z żmudzką intonacją łamaną. Dla tego opisu wybrano litewski odpowiednik gergždžiantis skardusis, ponieważ forma imiesłowowa w wielu słownikach (zob. E. kalba) jest stosowana właśnie do określania cech głosu i dźwięku, ponadto termin ten był już używany przez innych autorów do opisu właściwości intonacji języka litewskiego (zob. 9 Kazlauskienė i in. 2023: 89). Szczególnie wiele zróżnicowania litewskich terminów fonetycznych występuje w części dotyczącej jednostek suprasegmentalnych i prozodii. W pracach litewskiego językoznawstwa dotyczących tych dziedzin terminologia nie jest ustabilizowana, dziedzina prozodii, zwłaszcza intonacja języka litewskiego, była badana w nieco mniejszym stopniu, a dopiero w ostatnich latach pojawiły się obszerniejsze prace dotyczące prozodii (Kazlauskienė 2023; Kazlauskienė i in. 2023). Jednymi z najbardziej zróżnicowanych terminów w dziełach fonetycznych są nazwy oznaczające graniczniki pauz frazowych (wewnętrznych, granic syntagm i końcowych) [|] oraz [‖]. W języku angielskim znaki te określają wielowyrazowe terminy złożone – minor (foot) group oraz major (intonation) group. W litewskich pracach naukowych do opisu pierwszego znaku [|] najczęściej stosowano terminy intonacinio vieneto pauzė / vidinės frazės (sintagmos) pabaiga / sintagmos ribų pauzė, natomiast do drugiego [‖] – intonacinio vieneto pabaiga i frazės pabaiga. Po dyskusjach w ostatecznym litewskim zbiorze TFA postanowiono dla obu znaków podać litewskie terminy trzywyrazowe o analogicznej strukturze: vidinės frazės pabaiga i intonacinės frazės pabaiga. Para angielskich terminów high rising / low rising określających zmiany konturu tonu została przetłumaczona na litewski jako ryškiai kylantis / silpnai kylantis, choć w odniesieniu do tego drugiego, podczas omawiania zbioru TFA, również niemało dyskutowano nad tym, jaki litewski przysłówek najdokładniej odzwierciedlałby mniejszy stopień zmiany tonu. Kolejna para angielskich terminów znajdująca się w grupie określeń tonu extra high / extra low oznacza nie zmianę konturu tonu, lecz jego stały poziom; po litewsku została przetłumaczona z pominięciem internacjonalizmu, a także z użyciem litewskiego przysłówka – labai žemas / labai aukštas. Nagłe obniżenie lub podwyższenie poziomu tonu w angielskiej wersji TFA określane jest terminami downstep / upstep, które po litewsku proponuje się nazywać šuolis žemyn / šuolis aukštyn; słowo šuolis stało się już zwyczajowym terminem oznaczającym jakąś nagłą zmianę, używanym w wielu innych dziedzinach nauki, por.: skok energii (w fizyce), skok cen (w ekonomii) itp. (zob. TB). Znaki TFA [↗] i [↘] służące do oznaczania wznoszenia się lub opadania krzywej intonacji frazy w angielskiej wersji określane są jako global rise / global fall, jednak przy ich tłumaczeniu zrezygnowano z internacjonalizmu globalus, wybierając bardziej zwyczajowy termin litewski – bendrasis kilimas / bendrasis kritimas. W części dotyczącej prozodii TFA występuje angielski termin linking, podany z wyjaśnieniem w nawiasie (absence of a break), określający diakryt – łuk [ ], używany w transkrypcji najczęściej do łączenia klityk z akcentowanymi słowami. W odniesieniu do tego terminu, rozważając 9 Litewski zestaw terminów TFA najprawdopodobniej będzie jeszcze doprecyzowywany, dlatego w przyszłości warto rozważyć także krótszy przymiotnikowy wariant tego terminu gergždus. Jak dotąd nie był rozpatrywany, ponieważ takiego słowa nie podaje żaden słownik języka litewskiego, jednak por. girgždus „skrzypiący, zgrzytający” (zob. E. kalba). 9 w litewskim zestawie proponowano kilka litewskich odpowiedników: jungtis / glaudi sąsaja / samplaika i in., jednak ostatecznie wybrano częściej stosowany w językoznawstwie (na przykład w składni) termin šliejimas, a wyjaśnienie w nawiasie przetłumaczono jako brak przerwy. Spolszczone terminy międzynarodowe TFA Niektóre terminy TFA są w litewskich pracach fonetycznych używane niezwykle rzadko, ponieważ w języku litewskim nie występują dźwięki o takiej artykulacji, na przykład: nie ma spółgłosek niepulmonicznych (ang. nonpulmonic), czyli niepłucnych, wymawianych nie przez wydmuchiwanie, lecz przez zasysanie powietrza do płuc; nie ma specyficznych samogłosek wymawianych z zabarwieniem [r], które są charakterystyczne dla amerykańskiej odmiany języka angielskiego (taką wymowę dźwięków, zwaną ang. rhoticity, oznacza specjalny diakrytyk) itd. Jednym ze sposobów nazwania nowo powstałego w języku litewskim pojęcia 10 fonetycznego jest spolszczenie terminu międzynarodowego. Po wybraniu tej drogi możliwych jest kilka wariantów: 1) zapożyczyć cały termin międzynarodowy (dodając jedynie litewską końcówkę); 2) zapożyczyć międzynarodowy rdzeń, a model słowotwórczy dostosować do języka litewskiego; 3) zapożyczyć model słowotwórczy, a rdzeń terminu i afiksy przejąć z języka litewskiego (zob. Gaivenis 2014: 327; por. także Drotvinas 2002: 20). Przy lituanizowaniu międzynarodowych terminów TFA najczęściej stosowano drugi – hybrydowy – sposób 11 tworzenia terminów, polegający na dodaniu litewskiego przyrostka do międzynarodowego rdzenia (więcej o właściwościach słowotwórczych zespołu TFA zob. w podrozdziale „Bardziej charakterystyczne cechy słowotwórstwa terminów TFA”). Omówimy bardziej szczegółowo kilka rzadszych zlituanizowanych terminów międzynarodowych. W TFA spółgłoski wszystkich języków dzieli się najpierw na dwie główne grupy: wymawiane poprzez wydmuchanie strumienia sprężonego w płucach powietrza (ang. pulmonic consonants) oraz artykułowane poprzez wciągnięcie powietrza do płuc (ang. non-pulmonic consonants). Te ostatnie spółgłoski w zespole TFA, zgodnie ze sposobem artykulacji, dzieli się na trzy klasy: 1) spółgłoski, przy wymawianiu których nadmiar ciśnienia powietrza powstaje nie w płucach, lecz w torze głosowym, w krtani, po zamknięciu głośni (ang. ejectives); 2) spółgłoski generowane przy podniebieniu i wymawiane za pomocą specyficznego trzasku, kląśnięcia języka (ang. clicks; więcej zob. w podrozdziale „Litewskie terminy TFA”); 3) spółgłoski, przy wymawianiu których przeszkoda zostaje pokonana wybuchem kierującym strumień powietrza nie na zewnątrz, lecz do wewnątrz (ang. implosives). Postanowiono nazwać wszystkie te słabo znane litewskiej lingwistyce dźwięki za pomocą zlituanizowanych terminów międzynarodowych. Dwie wspomniane największe klasy 12 spółgłosek określono za pomocą wybranych jako podstawowe terminów pulmoniczny i niepulmoniczny (z łac. pulmonis „płuco”), dobrze znanych na przykład w medycynie. Postanowiono zrezygnować z 10 Pojęcie zlituanizowany termin międzynarodowy obejmuje w artykule zarówno hybrydy (np. uwularyczny), jak i zapożyczenia dostosowane do gramatycznego systemu języka litewskiego (np. kliks). Wybrano określenie lituanizacja, mające szersze znaczenie i obejmujące zarówno fonetyczne, jak i gramatyczne adaptowanie terminów międzynarodowych, por.: ang. fricative / lit. frikatyvas; angl. gardłowy / liet. faringalinis. Inni badacze określają to zjawisko również jako gramatykalizację (Drotvinas 2002: 20) lub adaptację (Kalėdienė 2008: 50–60). 11 Wyrazy międzynarodowe, w zależności od dostosowania do systemu języka litewskiego, mogą mieć kilka stopni: 1) niezaadaptowane (nieodmienne); 2) minimalnie zaadaptowane (dodawane są tylko końcówki); 3) dostatecznie zaadaptowane (mające litewskie afiksy słowotwórcze) (Kalėdienė 2008: 52). Lituanizując terminy fonetyczne TFA, adaptowano je w wystarczającym stopniu, tzn. dodawano litewskie afiksy słowotwórcze. 12 Pulmonologia – nauka zajmująca się badaniem płuc i ich chorób, zob. TŽŽ 2008: 617. 16 LITERATŪRA Albright Robert W. 1958: The International Phonetic Alphabet: Its Backgrounds and Development, Indiana University Research Center in Anthropology, Folklore, and Linguistics, publication 7, Bloomington: Indiana University Press. Ambrazevičius Rytis 2011: Kalbos akustika glaustai [Language Acoustics Concisely], Kaunas: Technologija. Ambrazevičius Rytis, Leskauskaitė Asta 2014: Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas [Acoustic Characteristics of Consonants: Palatalization and Voicing], Kaunas: Technologija. Auksoriūt ė Albina, Gaivenytė-Butler Jolanta, Labanauskienė Solvita, Mitkevičienė Ast a, Stunžin as Robertas, Umbr asas Alvydas, Zemlevičiūtė Palmira 2018: Lietuviškos informatikos ir kompiuterijos terminijos tyrimai [Research into Lithuanian Terminology of Informatics and Computing], Vilnius: Lietuvių kalbos institut as. Bacevičiūtė Rima 2008: Fonetikos terminai: Žodynėlis ir mokomosios užduotys [Phonetic Terms: Glossary and Educational Tasks], Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. Bakšienė Rima 2011: Fonologijos terminai: žodynėlis ir mokomosios užduotys [Phonology Terms: Glossary and Educational Tasks], Vilnius: Edukologija. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017: Tarptautinės fonetinės abėcėlės taikymo lietuvių tarmių garsams galimybės [Opportunities for International Phonetic Alphabet Application to the Sounds of Lithuanian Dialects]. – Baltistica 52(1), 105–135. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2024: Tarptautinės fonetinės abėcėlės rašmenys lietuvių tarmėtyroje [International Phonetic Alphabet Characters in Lithuanian Dialectology], Vilnius: Lietuvių kalbos institut as. Prieiga internete: https://doi.org/10.35321/epub.135.tfa-lietuviu-tarmetyroje. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė, Jaroslavienė Jurgita, Urbanavičienė Jolita 2023: Stand ard Lithuanian. – Journal of the International Phonetic Association, 1–31. Available at: https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-international-phoneticassociation/article/abs/standard-lithuanian/eC7F33eC51FCe8F7142a63D99C38199D. Bielinskienė Agnė, Kazlauskienė Asta, Rimkutė Erika, Tamošiūnaitė Aurelija 2014: Lietuvių bendrinė kalba: normos ir vartosena [Standard Lithuanian Language: Language Norms and Usage], Kaunas: Versus aureus. Böhme Gerhard 2003: Sprach -, Sprech -, Stimm – und Schluckstörungen 1: Klinik [Language, Speech, Voice and Swallowing Disorders 1: Clinic], Stuttgart: Gustav Fischer Verlag. 17 Būga Kazimieras 1958–1961: Rinktiniai raštai 1–3 [Selected Works 1–3], sudarė Z. Zinkevičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Celiešienė Vilija 2011: Įvairiakilmė sinonimija – dėsningas lietuviškos kompiuterijos terminijos norminimo etapas [Heterogeneous Synonymy: A Regular Stage in the Process of Standardisation of Lithuanian Computer Science Terminology]. – Santalka: Filologija, Edukologija 19(1), 25–30. Crystal David 2011: A Dictionary of Linguistics and Phonetics, 6th edition, Malden: Blackwell Publishing. Degėsys Gedimina s 201 2: Zulų kalba – kaip Afrikos paukščių čiulbėjimas [The Zulu Language – Like the Chirping of African Birds]. – Spectrum 2(17), 38–41. DLKG 2005: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika [Grammar of Modern Lithuanian], red. V. Ambrazas, 4-asis papildytas leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Drotvina s Vincentas 200 2: Ar lietuviški leksikologijos terminai? [Are the Lexicology Terms Lithuanian?]. – Žmogus ir žodis I, 18–21. Durys Mykolas 1929: Kalbos mokslo pagrindai [Fundamentals of Linguistics], Kaunas: Švyturys. E. kalba: Lietuvių kalbos išteklių informacinė sistema „E. kalba“ [Lithuanian Language Resources Information System E-Language]. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ [žiūrėta 2025-05-25]. Ekblom Richard 1922: Manuel phonétique de la langue Lituanienne [Phonetic Guide to the Lithuanian Language]. – Archives d’études orientales 19, Stockholm: Norstedt. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys [Lithuanian Terminology: Outline of Theory and Normalisation], Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gaivenis Kazimieras 2014: Rinktiniai raštai [Selected Works], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas [Dictionary of Terms of Linguistics], Kaunas: Šviesa. Garšvienė Aniceta, Ivoškuvienė Regina 1993: Logopedija [Logopedy], Kaunas: Šviesa. Gerullis Georg 1930: Litauische Dialektstudien [Lithuanian Dialect Studies], Leipzig: Markert & Petters Verlag. Girdenis Aleksas 1981: Fonologija [Phonology], Vilnius: Mokslas. Girdenis Aleksas 2003: Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai [Theoretical Foundations of Lithuanian Phonology], Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. GLJ 1985: Grammatika litovskogo jazyka [Grammar of the Lithuanian Language], red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslas. 18 HIPA 1999: Handbook of the International Phonetic Association: A Guide to the Use of the International Phonetic Alphabet, ed. N. Esling, Cambridge: Cambridge University Press. hIPA 2018: Historical charts of the International Phonetic Alphabet. Available at: https://www.internationalphoneticassociation.org/IPAcharts/IPA_hist/IPA_hist_201 8.html. IPA 2020: International Phonetic Alphabet (revised to 2020). Available at: https://www.internationalphoneticassociation.org/content/full-ipa-chart [žiūrėta 2025-05-15]. IPA charts: IPA charts in other languages. Available at: https://www.internationalphoneticassociation.org/IPAcharts/IPA_chart_trans/IPA_c harts_T.html [žiūrėta 2025-05-15]. IPhA: International Phonetic Association. Available at: https://www.internationalphoneticassociation.org/ [žiūrėta 2025-05-15]. Jaroslavienė Jurgita 2015: Lietuvių kalbos trumpųjų ir ilgųjų balsių kiekybės ir kokybės etalonai [Quantity and Quality Targets of the Short and Long Vowels in Standard Lithuanian]. – Bendrinė kalba 88, 1–17. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/Html/88/Jaroslaviene_bk_88_straipsnis.pdf. Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris, Urbanavičienė Jolita, Indričāne Inese 2019: Baltų kalbų garsynas XXI a. pradžioje 1: Balsių ir garsų sąveikos instrumentinis tyrimas [Sounds of the Baltic Languages in the Early 21st Century: An Experimental Study of Vowels and Coarticulation], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://doi.org/10.35321/e-pub.1.baltu-garsynas. Juškienė Gina 2008: Priešmokyklinio amžiaus vaikų tarimo trūkumai ir fonologinės analizės gebėjimai [Pronunciation Defects and Phonological Analysis Abilities Preschool Children]: magistro darbas, Šiauliai: Šiaulių universitetas. Kalėdienė Laima 2008: Tarptautinių daiktavardžių adaptavimas: žodžio galas [Adaptation of International Substantives: the End of Words]. – Specialybės kalba: terminija ir studijos, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto leidybos centras, 50–60. Kaulakienė Angelė 2000: Kompiuterijos terminijos sinonimija: yd a ar būtinybė [Synonymy in the Terminology of Computer Science: Fault or Necessity]. – Terminologija 6, 23– 28. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/721/812. Kaulakienė Angelė 2009: Lietuvių fizikos terminijos raida [The Development of Lithuanian Physical Terminology], Vilnius: Technika. Kazlauskaitė Gita 2000: Lietuviškų ir tarptaut inių fonetikos terminų sinonimija [Synonymy of Lithuanian and International Phonetic Terms]. – Terminologija 7, 25–31. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/710/801. 19 Kazlauskaitė Rūta 2024: Fonetika. – Praktinė bendrinės lietuvių kalbos gramatika [Practical Grammar of Standard Lithuanian], A. Balčiūnienė, A. Drukteinis, R. Kazlauskaitė, J. Vaskelienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kazlauskienė Asta 2018: Bendrinės lietuvių kalbos fonetikos ir fonologijos pagrindai [Foundations of Standard Lithuanian Phonetics and Phonology], Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga intern ete: https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/b558511b-6c9b-47f7-ba287e488e8d0a55/content. Kazlauskienė Asta 2023: Bendrinės lietuvių kalbos skiemuo [The Syllable in the Standard Lithuanian Language], Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Kazlauskienė Asta, Dereškevičiūtė Sigita, Sabonytė Regina 2023: Bendrinės lietuvių kalbos intonacija: frazės centras, ribos ir žymėjimas [Standard Lithuanian Intonation: Phrase Centre, Boundaries and Marking], Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: https://ebooks.vdu.lt/eb/3160/bendrines-lietuviu-kalbos-intonacijafrazes-centras-ribos-ir-zymejimas/. Kazlauskienė Asta, Rimkutė Erika, Bielinskienė Agnė 2011: Bendroji ir specialybės kalbos kultūra: v adovėlis aukštųjų mokyklų studentams [Common and Professional Language Usage: A Textbook for Higher Education Students], Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga intern ete: https://talpykla.elaba.lt/elabafedora/objects/elaba:4622103/datastreams/MAIN/content. Keinys Stasys 1967: Lietuvių terminologijos kūr imo apžvalga (ik i 1940 m.) [Overview of Lithuanian Terminology Development (Until 1940)]. – Kalbotyra 18. Keinys Stasys 1975: Priesaginė lietuviškų ter minų daryba [Suffixation of Lithuanian Terms]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 16, 7–56. Keinys Stasys, 1979: Galūninė terminų daryba [Flexional Derrivation of Terms]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 19, 155–183. Keinys Stasys 1980: Terminologijos abėcėlė [Alphabet of Terminology], Vilnius: Mokslas. Klimavičius Jona s 1975: Tarptautinių ir lietuviškų terminų sinonimija terminografijoje [Synonymy of International and Lithuanian Terms in Terminography]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 16, 91–123. Kniūkšta Prana s 1976: Priesagos -inis būdvardžiai. Daryba, reikšmės, gramatiniai sinonimai [Adjectives with the -inis Suffix. Formation, Meanings, Grammatical Synonyms], Vilnius: Mokslas. LG 2006: Lithuanian Grammar, ed. V. Ambrazas, Vilnius: Baltos lankos. LKG 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija (daiktavardis, būdvardis, skaitvardis, įvardis) [Lithuanian Grammar 1: Phonetics and Morphology (Noun, Adjective, Numeral, Pronoun)], red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. 20 Matthews Peter H. 2007: The Concise Oxford Dictionary of Linguistics, second edition, Oxford: Oxford University Press. Mikalauskaitė El zbieta 1975: Lietuvių kalbos fonetikos darbai [Studies in Lithuanian Phonetics], Vilnius: Mokslas. Mitkevičienė Ast a 2015: Kai kurie terminų sinonimijos aspekt ai [Some Aspects of Synonymy of Terms]. – Terminologija 22, 39–59. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/518/608. Mitkevičienė Ast a 2020: Ar terminų sinonimija yra trūkumas? [Is Synonymy of Terms an Imperfection?] – Bendrinė kalba 93, 1–18. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/899/1112. Pakerys Antanas 1982: Lietuvių bendrinės kalbos prozodija [The Prosody of Standard Lithuanian], Vilnius: Mokslas. Pakerys Antanas 1986: Lietuvių bendrinės kalbos fonetika [The Phonetics of Standard Lithuanian Language], 1-asis leidimas, Vilnius: Mokslas. Pakerys Antanas 2003: Lietuvių bendrinės kalbos fonetika [The Phonetics of Standard Lithuanian Language], 3-iasis leidimas, Vilnius: Enciklopedija. Pakerys Jurgis 2014: Kalbos konstruktorius. Įvadinės paskaitos [Language Constructor. Introductory Lectures], Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. PHWL: The Phonology Of The World’s Languages, Oxford: Oxford University Press. Available at: https://global.oup.com/academic/content/series/p/the-phonology-ofthe-worlds-languages-pwl/?cc=lt&lang=en&. Rimkutė-Ganusauskienė Aušra 2023: Aprangos pavadinimai: XXI amžiaus 2-ojo dešimtmečio šaltinių pagrindu [Clothing Names: on the Basis of Sources From the Second Decade of the 21st Century]: mokslo studija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://doi.org/10.35321/e-pub.70.aprangos-pavadinimai. Rutkienė Lina 2015: Technologijų specialistų profesinė kalba: sistema ir vartosena [The Professional Language of Technology Specialists: System and Usage], Vilnius: Technika. Stunžinas Robertas 2005: Statybos terminijos sinonimija [Synonymy of Building and Civil Engineering Terminology]. – Terminologija 12, 7–26. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/635/726. Svecevičius Bronius 1960: Lietuvių i r anglų kalbų balsių lyginimo klausimu [On the Comparison of Lithuanian and English Vowels]. – Mokslo darbai: Užsienio kalbos 9, Vilnius: Vilniaus valstybinis pedagoginis institutas, 29–48. Švageris Evaldas 2022: Eksperimentinė fonetika [Experimental Phonetics], Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. 21 TB: Lietuvos Respublikos terminų bankas [Term Bank of the Republic of Lithuania]. Prieiga internete: https://terminai.vlkk.lt/ [žiūrėta 2025-05-23]. TFA LT 2025: Tarptautinė fonetinė abėcėlė [The International Phonetic Alphabet]. Prieiga internete: http://dev.internationalphoneticassociation.org/IPAcharts/common_files/pdfs/pdfs_ IPA_charts_T/IPA_Kiel_lit.pdf [žiūrėta 2025-05-23]. TFA LT2 2025: Tarptautinė fonetinė abėcėlė (interaktyvi) [The International Phonetic Alphabet (interactive)]. Prieiga internete: http://dev.internationalphoneticassociation.org/IPAcharts/IPA_charts_TI/IPA_chart s_TI.html#lit [žiūrėta 2025-05-23]. Trask Robert L. 2006: A Dictionary of Phonetics and Phonology, London, New York: Routledge. TŽŽ 2008: Tarptautinių žodžių žodynas [Dictionary of International Words], 2-asis leidimas, Vilnius: Alma littera. Umbrasas Alvydas 2004: Bendrašakniai dvižodžių teisės terminų sinonimai ir variantai 1918–1940 m. Lietuvos kodeksuose [Synonyms and Variants of Conjugate TwoWord Terms of Law in Lithuanian Legal Codes of 1918–1940]. – Terminologija 11, 100–118. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/656/747. Urbanavičienė Jolita, Indričāne Inese, Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris 2019: Baltų kalbų garsynas XXI a. pradžioje 2: Priebalsių instrumentinis tyrimas [Sounds of the Baltic Languages in the Early 21st Century: an Experimental Study of Consonants], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://doi.org/10.35321/epub.2.baltu-garsynas. Urbanavičienė Jolita, Tapertė Jana 2023: Baltų kalbų garsynas XXI a. pradžioje 3: Lietuvių ir latvių kalbų sonantų lyginamasis akustinis ir perceptyvinis tyrimas [Sounds of the Baltic Languages in the Early 21st Century: A Comparative Acoustic and Auditory Study of Sonorants], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://lki.lt/wpcontent/uploads/2023/09/Baltu_kalbu_garsynas_XXI_a_pr._3_knyga_2023.pdf. Vaskelaitė Ramunė 2021: Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys [Reasons of Synonymous Expression in the Terminology of Astrology]. – Terminologija 28, 192– 224. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2096/2226. Vaskelaitė Ramunė 2022: Makroekonomikos terminija: sinonimijos priežastys [Macroeconomic Terminology: Reasons for Synonymy]: mokslo studija, Vilnius: Liet uvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://doi.org/10.35321/e-pub.46.makroekonomikosterminija. 22 VLEe: Visuotinė lietuvių enciklopedija [Universal Lithuanian Encyclopedia]. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Prieiga internete: https://www.vle.lt [žiūrėta 202505-30]. VLKK 2024: Tarptautinės fonetinės abėcėlės (TFA) terminų lietuviškų atitikmenų sąrašas [List of Lithuanian Equivalents for International Phonetic Alphabet (IPA) Terms]. Prieiga internete: https://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/tartis-ir-kirciavimas/tfa-ipaterminai?lang=lt [žiūrėta 2025-05-11]. VLKK K-25: Rekomendacija dėl tarptautinės fonetinės abėcėlės pritaikymo bendrinės lietuvių kalbos garsiniams vienetams žymėti [Recommendation on the Application of the International Phonetic Alphabet to the Phonetic Units of the Standard Lithuanian]. Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniainutarimai/rekomendacija-del-tarptautines-fonetines-abeceles-pritaikymo-bendrineslietuviu-kalbos-garsiniams-vienetams-zymeti [žiūrėta 2025-05-11]. Zemlevičiūtė Palmira 2001: Sinoniminiai „Medicinos enciklopedijos“ terminai [Synonymic Terms of „Medicinos enciklopedija“]. – Terminologija 8, 34–39. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/695/786. 23 Załącznik 1. Międzynarodowy alfabet fonetyczny (z IPA 2020) 24 Załącznik 2. Lista litewskich odpowiedników terminów Międzynarodowego alfabetu fonetycznego (TFA) Oryginalny TFA (IPA) termin bilabialny bilabialny Umiędzynarodowiony dwuwargowy termin Termin litewski SPÓŁGŁOSKI (PŁUCNE) PRIEBALSIAI (PULMONINSPÓŁGŁOSKI IAI) wargowo-zębowy babiodentalny wargowo-zębowy dentalny dentystyczny zębowy alveolar alveolarny postalveolar postalweolarny zazębowy retroflex retrofleksyjny velar welarny tylnojęzykowy uvular uwularny języczkowy pharyngeal faryngalny gardłowy glottal glotalny krtaniowy plosive eksplozywny zwarto-wybuchowy nasal (PŁUCNE) podniebienny nosowy tap or flap jednouderzeniowy fricative frikatywny szczelinowy lateral fricative lateralny frikatywny boczny szczelinowy approximant aproksymant płynny lateral approximant lateralny aproksymant boczny aproksymant PULMONIC) (NIEPULMONICZNE) (NIEPŁUCNE) clicks mlaski bilabial bilabialny dwuwargowy dental dentystyczny zębowy (post)alveolar podniebienny środkowopodniebienny tryl wibrujący drżący (post)alveolarny (za)zębowy palatoalveolar palatoalveolarny alveolar lateral alveolarny lateralny alveolarny boczny voiced implosives dźwięczne implozywne bilabial bilabialny dwuwargowy dental/alveolar dentystyczny / alveolarny zębowy / alveolarny palatal palatalny środkowopodniebienny SPÓŁGŁOSKI velar welarny (NIE-PRIEBALStylnojęzykowy uvular IAI SPÓŁGŁOSKI uwularny języczkowy ejectives ejektywne bilabial bilabialny dwuwargowy dental/alveolar dentystyczny / alveolarny zębowy / alveolarny velar welarny tylnojęzykowy alveolar fricative alveolarny frikatywny alveolarny szczelinowy OTHER SYMBOLS INNE ZNAKI voiceless labial-velar fricative bezdźwięczny labiowelarny bezdźwięczny wargowo-tylnojęzykowy szczelinowy voiced labial-velar approximant dźwięczny labiowelarny dźwięczny wargowo-tylnojęzykowy voiced labial-palatal dźwięczny labiopalatalny dźwięczny wargowo-podniebienny płynny voiceless epiglottal fricative bezdźwięczny epiglotalny bezdźwięczny nagłośniowy szczelinowy voiced epiglottal fricative dźwięczny epiglotalny dźwięczny nagłośniowy szczelinowy epiglottal plosive epiglotalny nagłośniowy zwarto-wybuchowy alveolo-palatal fricatives alveolopalatalny alveolarny podniebienny szczelinowy voiced alveolar lateral flap dźwięczny alveololateralny dźwięczny alveolarny boczny SUPRASEGMENTALS SUPERSEGMENTALNE szczelinowy aproksymant 25 płynny approximant aproksymant szczelinowy break) łączenie (brak szczelinowy zwarto-wybuchowy szczelinowy przerwy) level poziom jednouderzeniowy contour kontur extra high jednouderzeniowy bardzo wysoki high wysoki simultaneous ʃ and x mid średni low niski jednoczesny VOWELS SAMOGŁOSKI close wysoki open-mid średni bardziej downstep skok w górę otwarty open otwarty front przedni central centralny środkowy back upstep skok w dół rising tylny ELEMENTAI ELEMENTY primary stress akcent główny secondary wznoszący close-mid stress akcent poboczny half-long półdługi extra-short bardzo krótki średni bardziej zamknięty minor (foot) group koniec grupy wewnętrznej major (intonation) group long długi tones and word koniec grupy intonacyjnej accents tony i akcenty wyrazowe extra low bardzo niski bardzo niski syllable break granica sylaby linking (absence of a