The Status and Terminology of the Hungarian Legal and Administrative Language

Terminologia / Terminologia 2025, tom 32, s. 1–21 Link do spisu treści / Nuoroda į turinį ISSN 2669-2198 (online / elektroniczny) Prawa autorskie © 2025 Ágota Fóris i Ádám Rixer. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i udostępnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania pierwotnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons‚ Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, ich rozpowszechnianie i odtwarzanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-09-19. Zaakceptowano: / Przyjęto: 2025-10-14. 1 STATUS I TERMINOLOGIA WĘGIERSKIEGO PRAWA I JĘZYK ADMINISTRACYJNY 1 Status i terminologia węgierskiego języka prawnego i administracyjnego ÁGOTA FÓRIS Uniwersytet Károliego Gáspára Węgierskiego Kościoła Reformowanego, Węgry E-mail: [email protected]u ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-7599-0323 Obszary badań: lingwistyka stosowana, terminologia, komunikacja zawodowa. ÁDÁM RIXER Uniwersytet Károlego Gáspára Kościoła Reformowanego na Węgrzech, Węgry E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6945-0312 Obszary badań: prawoznawstwo, prawo administracyjne. https://doi.org/10.35321/term32-03 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ABSTRAKT Celem artykułu jest przedstawienie przeglądu węgierskiego języka i terminologii prawnej oraz administracyjnej, w tym języka publikacji naukowych, szkolnictwa wyższego i ustawodawstwa; ponadto artykuł przedstawia zarys planowanej węgierskiej strategii terminologicznej, a także status i stan terminologii węgierskiego języka prawnego i administracyjnego. Metoda badawcza polega na przeglądzie i ocenie opartych na opublikowanych artykułach oraz dyskusjach prowadzonych w ramach projektu. Sugerujemy, aby zgodnie ze standardami technicznymi i zaleceniami terminologicznymi terminologia była publikowana w otwartych bazach terminologicznych, ponieważ bazy terminologiczne są ważnymi narzędziami wspierania krajowej harmonizacji terminologii. Przede wszystkim istotne byłoby powiązanie strategii terminologicznej języka prawnego i administracyjnego z ogólną węgierską strategią terminologiczną. Ponieważ język 1 Niniejsze badanie zostało wsparte przez projekt zatytułowany ‚Czy na Węgrzech istnieje potrzeba reformy języka prawnego i administracyjnego? Opracowanie strategii terminologicznej dla języka prawnego i administracyjnego‛ realizowany przez Wydział Prawa Uniwersytetu Károlego Gáspára Kościoła Reformowanego na Węgrzech w latach 2022–2024. 2 nauki na Węgrzech jest dwujęzyczny — węgierski i angielski — sugerujemy przygotowanie strategii terminologicznej obejmującej oba języki dla wydziałów i uniwersytetów prawa i administracji oraz przejście w kierunku bilingwizmu addytywnego. SŁOWA KLUCZOWE: polityka i planowanie językowe, strategia terminologiczna, węgierska strategia terminologiczna, język prawny i administracyjny, klarowna komunikacja. STRESZCZENIE Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie węgierskiego języka prawnego i administracyjnego oraz terminologii, w tym języka publikacji naukowych, szkolnictwa wyższego i aktów prawnych. Ponadto w artykule przedstawiono zarys planowanej strategii terminologii węgierskiej oraz status i stan terminologii węgierskiego języka prawnego i administracyjnego. Metoda badawcza polega na przeglądzie i ocenie opartych na opublikowanych artykułach i dyskusjach prowadzonych w kontekście projektu. Na podstawie norm technicznych i zaleceń terminologicznych proponuje się publikowanie terminów w otwartych bazach danych terminologicznych, ponieważ bazy te są ważnym narzędziem wspierającym harmonizację terminologii na poziomie krajowym. Szczególnie ważne jest powiązanie strategii terminologii prawnej i administracyjnej z ogólną strategią terminologii węgierskiej. Ponieważ język nauki na Węgrzech jest dwujęzyczny – węgierski i angielski, proponuje się opracowanie obejmującej oba języki strategii terminologicznej dla wydziałów i uniwersytetów prawa i administracji oraz przejście na model dodatkowej dwujęzyczności. SŁOWA KLUCZOWE: polityka i planowanie językowe, strategia terminologiczna, węgierska strategia terminologiczna, język prawny i administracyjny, jasna komunikacja. WPROWADZENIE W latach 2022–2024 przeprowadzono dwuletni projekt badawczy mający na celu zbadanie i określenie cech związanych ze statusem oraz korpusem języka i terminologii prawnej i administracyjnej na Węgrzech (Rixer 2023). W artykule najpierw przedstawiona zostanie polityka terminologiczna oparta na odpowiednich wytycznych, a także tło opracowania węgierskiej strategii terminologicznej. Następnie przedstawiamy cel i metodologię artykułu. W części przedstawiającej wyniki omówiono status węgierskiego języka prawnego i administracyjnego, analizując jego wykorzystanie w szkolnictwie wyższym, badaniach naukowych i prawodawstwie. W następnym rozdziale przyjrzymy się temu, w jaki sposób promowano prosty język i lepszą komunikację, a następnie przedstawimy podjęte kroki mające na celu zwiększenie dostępności terminologii prawnej i administracyjnej. POLITYKA I PLANOWANIE JĘZYKOWE ORAZ POLITYKA TERMINOLOGICZNA Termin „planowanie językowe” został wprowadzony przez Haugena (1959). Później Kloss (1969) wyróżnił planowanie statusu i planowanie korpusu jako hiponimy planowania językowego. Planowanie statusu odnosi się do społecznego i prawnego statusu języka oraz jego funkcji, podczas gdy planowanie korpusu dotyczy formalnych zmian w języku (leksyka, ortografia itp.). Planowanie obejmuje przede wszystkim ocenę problemów komunikacyjnych wymagających planowania korpusu, strategie przezwyciężania tych trudności oraz zadania, które należy rozwiązać na poziomie krajowym lub międzynarodowym. Według Tolcsvai Nagya (2005: 233), chociaż rozwój samego planowania językowego przebiegał w kilku kierunkach, jego zasady zawsze obejmowały zarówno planowanie statusu, jak i planowanie korpusu. Różne nurty planowania językowego opierały się na odmiennych tradycjach historycznych i metodologiach, w tym na praktyce tradycyjnej kultury języka (zob. Nekvapil 2008) oraz na działaniach kodyfikacyjnych XIX wieku. Gazzola i in. wskazują, że istnieje wiele różnych rodzajów polityki i planowania językowego 3 (LPP), a LPP jest jednocześnie procesem i rezultatem. Etapy cyklu polityki to „(1) pojawienie się kwestii językowej, (2) ustalanie agendy, (3) formułowanie i przyjmowanie polityki, (4) wdrażanie oraz (5) ocena tego, co zostało zrobione, i uzyskanych rezultatów” (Gazzola i in. 2024: 4). Ogólne kwestie planowania językowego rozszerzono na LSP (język specjalistyczny) i terminologię w języku ojczystym. Wytyczne dotyczące polityki terminologicznej UNESCO (Infoterm 2005) oddzielają ogólne planowanie językowe od planowania szczegółowego. Wytyczne dotyczące polityki terminologicznej potwierdzają, że język odgrywa ważną rolę w tworzeniu i podtrzymywaniu społeczeństwa opartego na wiedzy oraz w niwelowaniu przepaści cyfrowej. Przepaść cyfrowa współwystępuje „z nierównością dostępu do informacji i wiedzy, która z kolei wiąże się z nierównością dostępu językowego” (Infoterm 2005: V); oraz ‚Nieodpowiednia terminologia jest jednym z kluczowych czynników nierówności w dostępie językowym i prowadzi do «funkcjonalnego analfabetyzmu» w kontekście dostępu do informacji i korzystania z komputerów‛ (Infoterm 2005: V). TŁO – OPRACOWANIE WĘGIERSKIEJ STRATEGII TERMINOLOGICZNEJ STRATEGIA Od dziesięcioleci kilka dokumentów międzynarodowych podkreśla znaczenie terminologii dla wielojęzyczności, zachowania różnorodności kulturowej oraz powszechnego dostępu do informacji i wiedzy. Ogólne zasady strategii terminologicznej zostały po raz pierwszy opublikowane w dokumentach międzynarodowych w latach 2000. Na podstawie wytycznych UNESCO (Infoterm 2005) polityka terminologiczna jest zbiorem sformalizowanych strategii służących koordynowaniu decyzji i celów i/lub terminologii określonej grupy społecznej (np. konkretnej wspólnoty językowej) lub państwa. ‚Krajowa polityka terminologiczna jest strategią publiczną formułowaną na szczeblu decyzyjnym w dziedzinie polityki w danym kraju lub w mniej lub bardziej autonomicznej wspólnocie językowej <…> w celu opracowywania lub regulowania nowo powstającej i istniejącej terminologii do różnorodnych celów‛ (Infoterm 2005: 4). Na podstawie odpowiedniej normy polityka terminologiczna to „zbiór zasad i strategii stosowanych jako podstawa opracowywania terminologii i regulowania jej w odniesieniu do określonego języka (określonych języków) lub dziedziny (dziedzin)” (ISO 29383:2020). For the development of a general Hungarian terminology strategy, as a starting point, Wykorzystano wytyczne UNESCO (Infoterm 2005) oraz normę ISO zatytułowaną ISO 29383:2020 Terminology Policies – Development and Implementation. Norma zawiera ogólny przewodnik, jednak jak wskazano w jej przedmowie, w rzeczywistości żadne dwie sytuacje nie są dokładnie takie same, a strategia terminologiczna każdego państwa lub organizacji jest z konieczności unikatowa. Na poziomie krajowym polityka terminologiczna ma zazwyczaj formę 4 dokumentu prawnego lub strategii informacyjnej, podczas gdy w mniejszych organizacjach przyjmuje zwykle formę wytycznych dotyczących przebiegu pracy i wykorzystania technologii wspomagających, często bez użycia słowa „terminologia”. Na podstawie wytycznych UNESCO i różnych praktyk krajowych w 2018 roku zaproponowano przygotowanie węgierskiej krajowej strategii terminologicznej. W konferencji zorganizowanej w celu stworzenia podstaw tego przedsięwzięcia w charakterze zaproszonych prelegentów uczestniczyli przedstawiciele instytutów naukowych i organizacji z Węgier oraz z zagranicy. Organizatorzy konferencji i prelegenci dążyli wspólnie do współpracy, opracowania strategii oraz uzgodnienia zasad, które doprowadziłyby do stworzenia węgierskiej strategii terminologicznej i jej publikacji (Fóris, Bölcskei 2019b). Zalecenia dotyczące opracowania węgierskiej strategii terminologicznej zostały sformułowane w niniejszym tomie przez autorów-redaktorów. Są to:  ‚Opublikowanie średnioterminowego (4–10-letniego) planu strategicznego, tak zwanej „Białej księgi”, która może otworzyć debatę, w celu przygotowania dokumentu dotyczącego planów strategii terminologicznej. Na podstawie § 38 rozporządzenia rządu nr 38/2012. (III. 12.) w sprawie strategicznej administracji rządowej „Biała księga” zwraca uwagę na najważniejsze, nierozstrzygnięte kwestie terminologii jako obszaru polityki oraz inicjuje podjęcie przez zainteresowane organy tych kwestii w ramach strategicznej kontroli rządu.  Przygotowanie tak zwanego projektu planu strategii terminologicznej.  Powołanie rady doradczej ds. strategii terminologicznej.  Na podstawie informacji zwrotnych dotyczących opracowania i opublikowania projektu planu strategii terminologicznej: sfinalizowanie szczegółowego planu i programu strategii terminologicznej.  Uruchomienie Węgierskiego Narodowego Portalu Terminologicznego.  Zaprojektowanie Węgierskiej Krajowej Bazy Terminologicznej oraz opracowanie jej planu kosztów, a także materialnych i ludzkich zasobów niezbędnych do jej utworzenia‛ (Fóris, Bölcskei 2019a: 18). Kilka lat później, zgodnie z tymi zaleceniami, Węgierskie Centrum Badań Językoznawczych HUN-REN otrzymało już dwa granty w tym obszarze i opublikowało Zieloną Księgę (Prószéky 2 et al. 2023; www.nytud.hu) zawierającą strategiczne opracowania terminologiczne węgierskich terminologów. Zielona Księga składa się z czterech części: 1. Ogólne zagadnienia strategii terminologicznej; 2. Szczegółowe zagadnienia strategii terminologicznej; 3. Normy i ortografia; 4. Bibliografia. W części IV, na końcu książki, opublikowano wybraną bibliografię dotyczącą strategii terminologicznej, będącą zbiorem literatury skupiającej się na ogólnych zasadach i metodach strategii terminologicznej, uporządkowanej wokół następujących czterech tematów: zasady strategii terminologicznej; projektowanie baz danych terminologicznych; krajowe publiczne bazy danych i portale terminologiczne w Europie oraz najważniejsze międzynarodowe bazy danych terminologicznych; publicznie dostępne bazy danych językowych zawierające terminy węgierskie – 2 Od 1 sierpnia 2025 r.: Centrum Badawcze Lingwistyki ELTE. 5 dane dotyczące dostępności, charakterystyka (Fóris et al. 2023; informacje o węgierskich korpusach i bazach danych językowych oraz projektach krajowych i europejskich zawiera książka podsumowująca wyniki osiągnięte pod kierownictwem Tamása Váradiego (Dodé, Ludányi 2021)). Chociaż Gazzola et al. (2024: 1) sytuują „politykę i planowanie językowe przede wszystkim jako odpowiedzialność rządów (na szczeblu krajowym, regionalnym, lokalnym i potencjalnie międzynarodowym) oraz właściwych organów we wszystkich obszarach polityki publicznej”, na Węgrzech nadal nie istnieje kompleksowa, wyraźnie sformułowana polityka językowa przygotowana przez rząd. Jednak naszym zdaniem organ publiczny, taki jak Węgierska Akademia Nauk (www.mta.hu) – działający w stałej współpracy z właściwymi sektorami, uniwersytetami i organizacjami terminologicznymi – mógłby być odpowiedni do zarządzania nią. 3 Pozostałe zalecenia, takie jak utworzenie krajowej bazy danych i portalu terminologicznego, zostały wdrożone w ramach węgierskiej krajowej strategii terminologicznej, której celem było utworzenie Węgierskiej Krajowej Bazy Terminologicznej oraz portalu terminologicznego (Fóris 2024a; publikacje na ten temat z poprzedniego roku zebrano w książce: Fóris 2025). CEL I METODOLOGIA Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie przeglądu węgierskiego języka i terminologii prawnej oraz administracyjnej, w tym języka i terminologii stosowanych w publikacjach naukowych, szkolnictwie wyższym i ustawodawstwie. Przegląd ten opiera się na wynikach dwuletniego projektu badawczego realizowanego w latach 2022–2024. W badaniu zastosowano metodologię studium przypadku w celu przeprowadzenia pogłębionej analizy treści przedmiotu badań w jego rzeczywistym kontekście. Przegląd i podsumowanie wyników obejmują przedstawienie kompleksowego obrazu danych zebranych z wielu źródeł, ich analizę w celu zidentyfikowania kluczowych tematów i wzorców oraz syntezę tych ustaleń w formie szczegółowego opisu. Analiza opiera się na opublikowanych artykułach i dyskusjach prowadzonych w ramach projektu, a także na literaturze dotyczącej języka i terminologii prawnej oraz administracyjnej, jak również na stronach internetowych i monografiach o charakterze naukowym i zawodowym (synteza i analiza wcześniejszych research). STAN WĘGIERSKIEGO SYSTEMU PRAWNEGO I ADMINISTRACYJNEGO JĘZYK Język prawny i administracyjny w szkolnictwie wyższym Choć powszechnie uznaje się, że prawo i język są ze sobą nierozerwalnie związane (np. Karpen, Xanthaki 2017; Tiersma, Solan 2021; Biel, Kockaert 2023; Engberg 2023; Drinóczi et al. 2025), a prawo może być wdrażane za pośrednictwem języka, warto zauważyć, że węgierski 3 Takich jak Rada Węgierskiej Terminologii, MaTT, www.matt.hu. 6 uniwersytety rzadko oferują kursy poświęcone językowi prawnemu lub komunikacji. W poniższej części przeanalizowano kilka cech edukacji prawniczej. Język węgierski jest językiem wykładowym na ośmiu wydziałach prawa oraz na Uniwersytecie Służby Publicznej Ludovika w węgierskim szkolnictwie wyższym. Z jednej strony temat języka i prawa zaczął być omawiany w szkolnictwie wyższym, publikowano książki o prawie i literaturze, a na wszystkich wydziałach prawa wprowadzono kursy w języku węgierskim (Rixer 2012): na przykład na Wydziale Prawa Uniwersytetu im. Eötvösa Loránda w Budapeszcie (ELTE) kurs „Prawo i literatura” jest prowadzony od 2017 roku, a na Wydziale Prawa Uniwersytetu im. Gáspára Károliego (KRE) od 2019 roku (zob. Fekete 2018). Wydział Prawa ELTE od kilku lat prowadzi również w uniwersyteckim radiu podcast zatytułowany „Prawo i literatura”. Liczba konkursów typu moot court dla studentów rośnie (Rixer 2024) zarówno w języku węgierskim, jak i angielskim, a konkursy te szybko zyskały popularność wśród studentów. Z drugiej strony tylko cztery z ośmiu węgierskich wydziałów prawa oferują kursy retoryki lub komunikacji prawniczej zintegrowane z programem nauczania. Na przykład „Rozumowanie i komunikacja prawnicza” jest obowiązkowym przedmiotem na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Miszkolcu; podobnie „Rozumowanie prawnicze i retoryka prawnicza” jest obowiązkowym przedmiotem na Wydziale Prawa Katolickiego Uniwersytetu Pétera Pázmánya, a „Komunikacja prawnicza” na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Peczu. Na wydziałach prawa nie ma odrębnego przedmiotu dotyczącego językoznawstwa ani terminologii, chociaż analiza językowa jest jedną z podstawowych umiejętności w pracy prawniczej. Jednym z istotnych elementów relacji między prawem a językiem (poza faktem, że wszystkie instrumenty prawne są wyrażane w języku) jest to, że pierwszym krokiem w interpretacji przepisów i indywidualnych decyzji jest zawsze tak zwana wykładnia gramatyczna, która oznacza analizę słów, wyrażeń, pojęć i sformułowań zawartych w przepisach i indywidualnych decyzjach na podstawie reguł gramatycznych i semantyki oraz porównywanie ich z faktami historycznymi danej sprawy podlegającej ocenie. Powstaje pytanie, czy skoro analiza językowa i terminologia prawnicza stanowią tak centralną część zawodu prawnika, nie byłoby uzasadnione nauczanie prawniczego i administracyjnego języka specjalistycznego lub terminologii prawniczej jako odrębnego przedmiotu na poziomie uniwersyteckiego kształcenia prawniczego. Nie dostrzegamy przykładów tego na Węgrzech: odpowiednia wiedza jest tradycyjnie „rozproszona” między różnymi przedmiotami (Wstęp do prawa, Historia prawa, Komunikacja prawnicza, Teoria legislacji oraz wiedza dogmatyczna dotycząca poszczególnych gałęzi prawa) (np. Drinóczi, Novák 2015). Jednak kilku autorów uznaje jasną i przystępną komunikację za wymóg etyczny, a jest ona uwzględniona w programie nauczania przedmiotów z zakresu etyki w kształceniu prawniczym (Tóth 2017; Németh 2022). Wiedza z zakresu legislacji jest zwykle nauczana na wydziałach prawa na Węgrzech w ramach podstawowych kursów prawniczych (np. Wstęp do prawa, Prawo konstytucyjne), ale jest to tylko jeden z wielu tematów poruszanych na tych kursach, a kontekst językowy jest również bardzo ograniczony. Uznając ten fakt, większość instytucji oferuje kursy z zakresu legislacji (Jogalkotástan, np. na Wydziale Prawa KRE) lub teorii legislacji (Törvényhozástan, np. Wydział Prawa Uniwersytetu w 7 Pécs) jako przedmioty obowiązkowe lub fakultatywne, w ramach których kwestie i konteksty językowe są również szerzej omawiane. Bardziej pogłębione kursy są dostępne w formie podyplomowych programów kształcenia dla osób posiadających wykształcenie prawnicze (szakjogász szakirányú továbbképzés): Wydział Prawa Katolickiego Uniwersytetu Pétera Pázmánya oferuje dalsze kształcenie w zakresie regulacji i kodyfikacji służby publicznej w języku węgierskim (közszolgálati szabályozási és kodifikációs szakjogász szakirányú továbbképzés), a w 2024 roku Uniwersytet im. Istvána Széchenyiego w Győr uruchomił podyplomowy program kształcenia w zakresie prawa i zarządzania w języku angielskim. Wśród akredytowanych podyplomowych programów kształcenia istniał wcześniej specjalistyczny podyplomowy program kształcenia w zakresie tworzenia aktów prawa miejscowego w języku węgierskim (helyi jogszabály-szerkesztő szakjogász szakirányú továbbképzés), który od pewnego czasu nie jest już oferowany. W szkolnictwie wyższym w dziedzinie administracji publicznej (Uniwersytet Służby Publicznej Ludovika, Wydział Zarządzania Publicznego) kwestie legislacyjne są podkreślane w ramach obowiązkowego przedmiotu podstawowego (Szabályozás és kodifikáció, po angielsku: Regulation and Codification), ale nawet w jego ramach część językowa ma marginalne znaczenie. Ogólnie można stwierdzić, że nauczanie węgierskiego języka prawnego i administracyjnego nie jest priorytetem w kształceniu prawników i pracowników administracji publicznej na Węgrzech. Oczywiście na sytuację węgierskiego języka prawnego i administracyjnego istotny wpływ wywiera również fakt, że między innymi dzięki współpracy w ramach programu ERASMUS, stypendiom Stipendium Hungaricum, a także niejawnej polityce językowej rządu i uniwersytetów na wydziałach prawa i administracji rośnie liczba kursów oferowanych w języku angielskim (a rzadziej w języku niemieckim i francuskim); w ostatniej dekadzie znacznie wzrosła również liczba anglojęzycznych programów kształcenia podyplomowego oraz anglojęzycznych studiów doktoranckich. Dziewięć węgierskich uniwersytetów ma szkoły doktorskie w zakresie nauk prawnych, a jeden uniwersytet ma szkołę doktorską w zakresie administracji publicznej (www.doktori.hu); oficjalnie językiem wykładowym w większości z nich jest język węgierski, jednak od doktorantów na ogół oczekuje się umiejętności publikowania w języku angielskim, a także istnieje możliwość (i praktyka) pisania rozpraw w języku angielskim oraz uczestniczenia w zajęciach w języku angielskim. (Jednym z tych uniwersytetów jest Uniwersytet Andrássyego w Budapeszcie, gdzie językiem wykładowym jest język niemiecki.) Dlatego obok języka węgierskiego język angielski stał się również ważny w piśmiennictwie akademickim i prawodawstwie. Staje się on także językiem wykładowym na wielu węgierskich uniwersytetach jako English Medium Instruction (EMI). Język prawny i administracyjny w badaniach naukowych i publikacjach W ostatnim czasie zaszły istotne zmiany w badaniach akademickich, wpływające na status i wykorzystanie języka prawnego. Dziesięć lat temu łatwo było sporządzić listę opracowań i monografii napisanych przez węgierskich autorów w językach obcych w określonych dziedzinach prawa i na określone tematy (Rixer 2013). Obecnie publikowanie w języku angielskim i międzynarodowa współpraca badawcza stały się powszechne. W języku angielskim opublikowano kilka podręczników, z których jeden dotyczy reformy węgierskiej administracji publicznej z 2010 r. w ramach programu rozwoju administracji publicznej im. Magyary’ego 8 Zoltána (Patyi, Rixer 2014). W przypadku publikacji napisanych w języku obcym nawet podstawowe terminy i pojęcia (np. użycie terminu közigazgatási eljárásjogi ügyfél, „strona w postępowaniu przed organem administracji”) wymagają szczególnego wyjaśnienia. Publikacje w języku angielskim mogą odegrać ważną rolę w bardziej konsekwentnym stosowaniu języka angielskiego w węgierskim środowisku akademickim oraz w opisie w języku angielskim terminologii i systemu pojęciowego węgierskiego języka prawnego i administracyjnego. Rixer (2013: 7) już dekadę temu zauważył, że język angielski przejął rolę dawnych języków łacińskiego, niemieckiego i rosyjskiego, stając się na Węgrzech językiem pośredniczącym, nie tylko w rozumieniu narodów sąsiednich, lecz także w szerokim zakresie nauk i dyscyplin akademickich, w tym prawa i administracji publicznej (choć oczywiście nadal nie jest to rola wyłączna). Wskazał również, że w przypadku publikacji anglojęzycznych często brakuje spójności terminologicznej i pojęciowej; oraz że potrzebny byłby węgiersko-angielski słownik prawa publicznego i administracji. Zwrócił uwagę na potrzebę rozwoju węgierskiej doktryny prawa administracyjnego, ponieważ spójne, jasne i przejrzyste stosowanie terminologii administracyjnej (prawnej) jest warunkiem koniecznym większego zaangażowania w międzynarodową literaturę dotyczącą zarządzania (Rixer 2013: 21–22). Współczesny dyskurs uwypuklił konieczność stworzenia bazy terminologii prawnej, która zastępuje potrzebę posiadania słownika. Obecnie, uwzględniając zalecenia strategii terminologicznej i zgodnie z opinią Drinóczi i Nováka (2015), stwierdzamy, że istnieje potrzeba terminologicznej i konceptualnej harmonizacji prawa administracyjnego, przede wszystkim w celu stworzenia bazy terminologicznej oraz opublikowania węgierskich terminów, pojęć i sieci pojęciowej prawa administracyjnego wraz z ich angielskimi odpowiednikami. Bazy terminologiczne są ważnymi narzędziami promowania krajowej harmonizacji terminologii oraz szybkiego i spójnego publikowania nowo przyjętych terminów. Obecnie Węgierska Akademia Nauk i węgierskie uniwersytety uznają publikowanie w języku angielskim za najważniejsze, a wśród różnych wymogów kariery akademickiej publikacje i cytowania w języku angielskim mają większą wartość niż te w języku węgierskim. Pytanie brzmi: jaki wpływ ta zmiana będzie miała na używanie węgierskiego języka prawnego i administracyjnego, pomimo wynikających z niej korzyści zawodowych i międzynarodowych? Obecnie wydaje się, że na poziomie akademickim używanie języka prawnego i administracyjnego stało się już dwujęzyczne: węgierskie i angielskie, ale pytanie brzmi: czy osiągnięto whether the language of legislature and of administration and governance has already dwujęzyczność węgiersko-angielską? Węgierska Akademia Nauk również uznała tę sytuację. Od momentu założenia w 1825 roku jednym z jej kluczowych celów było promowanie używania języka węgierskiego. W 2023 roku Akademia uruchomiła publiczne internetowe forum dyskusyjne poświęcone językowi węgierskiemu jako językowi nauki. Główne wnioski z forum dyskusyjnego opublikowano na stronie internetowej Akademii: Akademia nadal uznaje język węgierski oraz 9 węgierskie języki specjalistyczne za kwestię o strategicznym znaczeniu dla narodu; popiera dwujęzyczne używanie języka węgierskiego i angielskiego w nauce, czyli dwu­języczność naukową; opowiada się przede wszystkim za wspieraniem języka węgierskiego w formie wsparcia cyfrowego; a także podkreśla znaczenie języka angielskiego w naukach (MTAMN). Jednak niektórzy węgierscy językoznawcy twierdzą, że Akademia w rzeczywistości robi niewiele, aby wspierać używanie języka węgierskiego jako języka naukowego i akademickiego (Ferenc 2018; Kontra 2025). Innymi słowy, zwrot ku dwujęzyczności wydaje się sprzyjać raczej dwujęzyczności redukcyjnej niż addytywnej, podczas gdy ta druga byłaby bardziej odpowiednia (zob. Lambert 1981; Phillipson 2003; Kontra 2025). Język prawny i administracyjny w prawodawstwie Zmieniające się okoliczności nasilają, a nawet czynią nieuniknionym, egzekwowanie wymogu jasności norm w węgierskim języku prawnym i administracyjnym, tj. dążenia do tego, aby normatywne i szczegółowe akty prawne były możliwie najbardziej zrozumiałe, proste i przejrzyste. Rosnące wymagania i oczekiwania w tym zakresie wiążą się być może z faktem, że niejasność norm prawnych stała się nie tylko źródłem niedogodności, lecz także czynnikiem spowalniającym oraz zagrożeniem dla nowoczesnych gospodarek rynkowych i uczestniczących demokracji masowych. Rzeczywista dostępność tekstów prawnych jest (wstępnym) warunkiem korzystania z wielu praw podstawowych, a dostępność źródeł prawa stanowi również nakaz konstytucyjny, jednak nie ma zgody co do tego, jak nakazywać/regulować, mierzyć i egzekwować dostępność, a tym samym poprawiać dostęp do tekstów. Dekret 61/2009. (XII. 14.) Ministra Sprawiedliwości i Egzekwowania Prawa w sprawie redagowania aktów prawnych na Węgrzech stanowi, że projekty aktów prawnych muszą być formułowane zgodnie z zasadami języka węgierskiego, w sposób jasny, zrozumiały i spójny (sekcja 2). W swoich badaniach Judit Tóth wykazuje, że wymóg jasności jest sformułowany jako oczekiwanie w łącznie 270 źródłach prawa w węgierskim systemie prawnym, jednak jego treść – to, co oznacza – jest całkowicie nieobecna w analizowanych tekstach prawnych (Tóth 2023: 157). Należy również zauważyć, że kolejne fale deregulacji (na Węgrzech średnio co 4–5 lat) zazwyczaj nie zawierają wyraźnie sformułowanych celów językowych. W ostatniej dekadzie podjęto kilka nieskutecznych rządowych programów mających na celu uproszczenie, standaryzację i unowocześnienie węgierskiego języka prawnego i administracyjnego:  Jednym z nich był podprogram językowy Programu Rozwoju Administracji Publicznej im. Zoltána Magyaryego, w ramach którego próbowano uprościć język przepisów (konkretnie 11 dekretów rządowych), jednak bez powodzenia, ponieważ wewnętrzna złożoność systemu prawnego bardzo utrudnia ingerencję w język w wyizolowanym punkcie systemu prawnego (Nagy 2014). 16 Strona internetowa Węgierskiego Centrum Badań Lingwistycznych [HUN-REN, od 1 sierpnia 2025 r.: ELTE]. Dostępne na stronie: www.nytud.hu [dostęp: 12 września 2025 r.]. IATE (Interaktywna terminologia dla Europy). Dostępne na stronie: https://iate.europa.eu/ [dostęp: 12 września 2025 r.]. IEC/IEEE 82079-1:2019 Przygotowywanie informacji dotyczących użytkowania produktów (instrukcji użytkowania) – Część 1: Zasady i wymagania ogólne. Infoterm 2005: Wytyczne dotyczące polityki terminologicznej. Formułowanie i wdrażanie polityki terminologicznej we wspólnotach językowych, Paryż: UNESCO. Dostępne pod adresem: http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001407/140765e.pdf. ISO 29383:2020 Polityka terminologiczna – opracowanie i wdrażanie. Podcast Prawo i literatura [Jog és irodalom podcast]. Dostępne pod adresem: https://www.ajk.elte.hu/jog-es-irodalom-podcast [dostęp: 12 września 2025 r.]. LRTB: Lietuvos Respublikos terminų bankas [Bank terminów Republiki Litewskiej]. Dostępne pod adresem: http://terminai.vlkk.lt/ [dostęp: 12 września 2025 r.]. MTAMN: A Magyar Tudományos Akadémia és a magyar nyelv [Węgierska Akademia Nauk i język węgierski]. Publiczne internetowe forum dyskusyjne. Dostępne pod adresem: https://mta.hu/data/dokumentumok/egyeb_dokumentumok/2024/197_KGY_magy ar_nyelv_vedelme_javaslatok.pdf [dostęp: 18 marca 2025 r.]. PLM: Ruch na rzecz prostego języka. Dostępne pod adresem: https://www.plainlanguage.gov/guidelines/words/use-simple-words-phrases/ [dostęp: 12 września 2025 r.]. Szily Kálmán 1902: Słownik węgierskiego odnowienia języka [Dictionary of the Hungarian Language Reform], Hornyánszky Viktor. Termin. Dostępne pod adresem: https://termin.im.gov.hu/ [dostęp: 12 września 2025 r.]. REFERENCES Adler Mark 2012: The Plain Language Movement. – The Oxford Handbook of Language and Law, ed. P. Tiersma, L. Solan, Oxford: Oxford Handbooks Online, 67–83. Available at: https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199572120.013.0006. Biel Łucja 2023: Variation of Legal Terms in Monolingual and Multilingual Contexts. Types, Distribution, Attitudes and Causes. – Handbook of Terminology 3: Legal Terminology, eds. Ł. Biel, H. J. Kockaert, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 90–123. Available at: https://doi.org/10.1075/hot.3.var1. Biel Łucja, Kockaert Hendrik J. (eds.) 2023: Handbook of Terminology 3: Legal Terminology, Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins. Available at: https://doi.org/10.1075/hot.3. 17 Dobos Csilla 2023: Az intralingvális fordítás jogi aspektusa. Fordítástudományi szempontok a jogi-közigazgatási területen [The Legal Aspect of Intralingual Translation. Translational Viewpoints in Legal and Administrative Fields]. – Glossa Iuridica 10(3), 105–132. Available at: https://doi.org/10.55194/GI. 2003.3.6. Dodé Réka, Ludányi Zsófia (eds.) 2021: A korpusznyelvészettől a neurális hálókig. Köszöntő kötet Váradi Tamás 70. születésnapjára [From Corpus Linguistics to Neural Networks], Budapest: Nyelvtudományi Kutatóközpont. Available at: https://mek.oszk.hu/22100/22157/22157.pdf. Drinóczi Tímea 2010: Minőségi jogalkotás és adminisztratív terhek csökkentése Európában [The Quality of Legislation and the Reduction of Administrative Burdens in Europe], Budapest: HVG ORAC. Drinóczi Tímea 2015: Concept of Quality in Legislation – Revisited: Matter of Perspective and a General Overview. – Statute Law Review 36(3), 211–227. Available at: https://doi.org/10.1093/slr/hmv008. Drinóczi Tímea, Novák Barnabás 2015: Linguistic Approach in Legisprudence – Terminology, Translation Studies and Databases. – Theory and Practice of Legislation 3(1), 113–129. Available at: https://doi.org/10.1080/20508840.2015.1041707. Drinóczi Tímea, Pennisi Giulia Adriana, Xanthaki Helen (eds.) 2025: Language for Legislation and Legislation Through Language, New York: Routledge. Available at: https://doi.org/10.4324/9781003430308. Engberg Jan (ed.) 2023: Between Text, Meaning and Legal Languages: Linguistic Approaches to Legal Interpretation. (Foundations in Language and Law Book 8), Berlin: De Gruyter Mouton. Fekete Balázs 2018: Két szemeszter „jog és irodalom‛ szeminárium tapasztalatairól [Two Semesters of ‚Law and Literature‛ Seminar Experiences]. – Iustitia meghallgat: Tanulmányok a „Jog és irodalom” köréből, eds. K. Bodnár, B. Fekete, Budapest: MTA Társadalomtudományi Kutatóközpont Jogtudományi Intézet, 221–231. Ferenc Viktória 2018: A magyar tudományos nyelv nyelvökológiai megközelítésből [Hungarian Scientific Language from Ecolinguistic Approach]. – Magyar Tudomány 179(3). Available at: https://doi.org/10.1556/2065.179.2018.3.6. Fóris Ágota 2023: A terminológiastratégia szempontjai a jogi-közigazgatási területen [Aspects of the Terminology Strategy in the Legal and Administrative Area]. – Glossa Iuridica 10(3), 35–64. Available at: https://doi.org/10.55194/GI. 2023.3.2. Fóris Ágota 2024a: A magyar terminológiastratégia megvalósításának perspektívái [The Implementation Perspectives of the Hungarian Terminology Strategy]. – Hungarológiai Évkönyv 25(1), 78–86. 18 Fóris Ágota 2024b: The History and Recent Trends of Terminology in Hungary in the 21st Century. – Terminologija 31, 53–74. Available at: https://doi.org/10.35321/term3103. Fóris Ágota (ed.) 2025: Magyar terminológiastratégia. Tervek és megvalósíthatóság [Hungarian Terminology Strategy. Plans and Feasibility], Budapest: KRE – L’Harmattan. Fóris Ágota, Bölcskei Andrea 2019a: Preface. – Terminológiastratégiai kihívások a magyar nyelvterületen [Terminology Strategy Challenges in the Hungarian Language Area], eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest: L’Harmattan–OFFI Zrt., 14−19. Fóris Ágota, Bölcskei Andrea (eds.) 2019b: Terminológiastratégiai kihívások a magyar nyelvterületen [Challenges of Terminology Strategy in the Hungarian Language Area], Budapest: L’Harmattan–OFFI Zrt. Available at: https://www.offi.hu/offiakademia/kiadvanyok/terminologiastrategiai-kihivasok-a-magyar-nyelvteruleten. Fóris Ágota, B. Papp Eszter, Bölcskei Andrea 2023: Válogatott terminológiastratégiai bibliográfia [Selected Bibliography on Terminology Strategy]. – A magyar terminológiastratégia kialakítása. Zöld könyv, eds. G. Prószéky, Á. Fóris, E. B. Papp, A. Bölcskei, V. Lipp, Budapest: Nyelvtudományi Kutatóközpont, 331–348. Available at: https://doi.org/10.18135/term.2023.16. Gáspár Endre, Somssich Réka 2019: A magyar jog fordítva: Az Igazságügyi Minisztérium átfogó fordítási projektje a magyar joganyag angol nyelvű elérhetőségének biztosítására [Hungarian Law in Translation: the Ministry of Justice’s Comprehensive Translation Project to Ensure that Hungarian Law is Available in the English Language]. – Fontes Iuris (1), 55–60. Gazzola Michele, Grin François, Cardinal Linda, Heugh Kathleen 2024: Language Policy and Planning: From Theory to Practice. – The Routledge Handbook of Language Policy and Planning, eds. M. Gazzola, F. Grin, L. Cardinal, K. Heugh, New York: Routledge, 1–31. Available at: https://doi.org/10.4324/9780429448843-1. Haugen Eugen 1959: Planning for a Standard Language in Modern Norway. – Anthropological Linguistics 1(3), 8–21. Kántor Ákos 2023: Digitalizáció és automatizációs lehetőségek a jogalkotásban [Opportunities for Digitization and Automation in the Legislative Process]. – Parlamenti Szemle 8(2), 39–56. Karpen Ulrich, Xanthaki Helen (eds.) 2017: Legislation in Europe. A Comprehensive Guide for Scholars and Practitioners, Oxford: Hart Publishing. Kloss Heinz 1969: Research Possibilities on Group Bilingualism: a Report, Quebec: International Center for Research on Bilingualism. Kontra Miklós 2025: Az angol nyelv a mai Magyarországon [The English Language in Hungary Today]. – A szociolingvisztikai kutatás társadalmi hatásai, eds. Cs. Bodó, 19 G. Szabó, Budapest: ELTE Eötvös Kiadó, 287–299. Available at: https://doi.org/10.21862/Szociolingvisztika/2024/8122.287. Lambert Wallace E. 1981: Bilingualism and Language Acquisition. – Annals of the New York Academy of Sciences 379(1), 9–22. Available at: https://doi.org/10.1111/j.17496632.1981.tb41993.x. Láncos Petra L. 2014: Az uniós jog többnyelvűsége által támasztott fordítási kihívások, különös tekintettel az Európai Bíróság Fordítási Főigazgatóságának tapasztalataira [Translation Challenges Posed by Multilingualism in EU Law, With Particular Reference to the Experience of the European Court of Justice’s Directorate-General for Translation]. – Glossa Iuridica 1(1), 92–107. Lesznyák Ágnes 2010: Az Európai Uniós intézmények terminológiai adatbázisa: a IATE. [Terminology Database of the European Union Institutions: the IATE]. – Magyar Terminológia 3(2), 161–182. Available at: https://doi.org/10.1556/MaTerm.3.2010.2.3. Majzikné Bausz Ágota 2008: Az e-kormányzat, e-közigazgatás problémái és terminológiai vonatkozásai Magyarországon [The Problems and Terminology of E-government in Hungary]. – Magyar Terminológia 1(1), 59–76. Available at: https://doi.org/10.1566/MaTerm. 1.2008.1.5. Nagy Balázs Á. 2014: Miért olyan nehéz a jogszabályok nyelvi egyszerűsítése? [Why is Simplifying the Language of Legislation so Difficult?]. – Glossa Iuridica 1(2), 101– 113. Nekvapil Jiří 2008: Language Cultivation in Developed Context. – The Handbook of Educational Linguistics, eds. B. Spolsky, F. M. Hult, Malden (MA): Wiley-Blackwell, 251–265. Available at: https://doi.org/10.1002/9780470694138.ch18. Németh Gabriella 2022: Közérthető, tisztességes, hatékony és kompetens – Etikai minőségbiztosításra tett kísérletek az igazságügyi szakértői közreműködésben [Clear, Fair, Effective and Competent. An Experiment in Ethical Quality Assurance in Forensic Consulting]. – Jog – Állam – Politika 14(1), 161–176. Németh Gabriella 2023: A jogi norma és a jogi szaknyelv érthetőségének összefüggései a digitális térben. Jogászi nézőpontok és a közérthetőség [The Relationship Between Legal Norms and the Intelligibility of Legal Language in the Digital Space. Legal Perspectives and Intelligibility]. – Glossa Iuridica 10(5–6), 115–134. Available at: https://doi.org/10.55194/GI.2023.5-6.7. Patyi András, Rixer Ádám (eds.) 2014: Hungarian Public Administration and Administrative Law, Passau: Schenk Verlag. Peruzzo Katia 2023: Legal Terms that Travel. Constraints to Presenting National Legal Terminology to International Audiences. – Handbook of Terminology 3: Legal 20 Terminology, eds. Ł. Biel, H. J. Kockaert, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 152–172. Available at: https://doi.org/10.1075/hot.3.leg1. Phillipson Robert 2003: English-Only Europe? Challenging Language Policy, London: Routledge. Available at: https://doi.org/10.4324/9780203696989. Prószéky Gábor, Fóris Ágota, B. Papp Eszter, Bölcskei Andrea, Lipp Veronika (eds.) 2023: A magyar terminológiastratégia kialakítása. Zöld könyv [Development of the Hungarian Terminology Strategy. Green Paper], Budapest: Nyelvtudományi Kutatóközpont. Available at: https://doi.org/10.18135/term.2023. Rixer Ádám 2012: Jog és szépirodalom [Law and Literature]. – Iustum Aequum Salutare 8(2), 165–194. Rixer Ádám 2013: A magyar közigazgatás idegen nyelvű irodalmának egyes jellegzetességei az elmúlt negyedszáz esztendőben [Some Characteristics of the Hungarian Public Administration Literature in Foreign Languages in the Last Quarter Century]. – Pro Publico Bono – Magyar Közigazgatás 3(3), 4–22. Rixer Ádám 2023: Szükség van-e Magyarországon jogi-igazgatási szaknyelvújításra? Gondolatok egy kutatás margójára [Is There a Need of Legal and Administrative Language Reform in Hungary? Reflections on the Margins of a Research]. – Glossa Iuridica X(3), 93–103. Available at: https://doi.org/10.55194/GI.2023.3.1. Rixer Ádám 2024: A magyar jogi-igazgatási nyelv megújítása I. A beszédmondás színterei a joghallgatók életében [The Renewal of the Hungarian Legal and Administrative Language I. The Arenas of Speech in the Life of Law Students]. – 60. Studia in honorem Andrea Domokos, ed. Á. Czine, Budapest: Károli Gáspár Református Egyetem Államés Jogtudományi Kar, 291–307. Tiersma Peter M., Solan Lawrence M. (eds.) 2021: The Oxford Handbook of Language and Law, Oxford: Oxford University Press. Available at: https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199572120.001.0001. Tolcsvai Nagy Gábor 2005: Nyelvi tervezés: Problémavázlat [Language Planning: Problem Statement]. – Nyelvészetről – változatosan, eds. I. Lanstyák, I. Vančoné Kremmer, Dunaszerdahely: Fórum Kisebbségkutató Intézet, Gramma Nyelvi Iroda, 233–255. Török Bernát, Ződi Zsolt 2021: A mesterséges intelligencia szabályozási kihívásai [The Challenges of Artificial Intelligence Regulation], Budapest: Ludovika Egyetemi Kiadó. Tóth Judit 2017: Az akadálymentes jogalkalmazói kommunikációról [On Accessible Legal Communication]. – Magyar Jogi Nyelv (2), 14–19. Available at: https://joginyelv.hu/az-akadalymentes-jogalkalmazoi-kommunikaciorol/. Tóth Judit 2022: A közérthetőség úgy, ahogy a jogalkotó elképzeli [Clarity as the Legislator Envisages it]. – Közjogi Szemle (4), 20–27. 21 Tóth Judit 2023: A közérthetőség kutathatósága és a jogi nyelv reformja? [Researching Accessibility for the Reform of Legal Language?]. – Glossa Iuridica 10(3), 153–166. Available at: https://doi.org/10.55194/GI.2023.3.8. Umbrasas Alvydas 2023: Lietuvos Respublikos terminų bankas: 20 metų po įstatymo priėmimo [Term Bank of the Republic of Lithuania: 20 Years After Passing the Law]. – Terminologija 30, 142–167. Available at: https://doi.org/10.35321/term30-7. Vadász Pál, Görög György 2022: A kis jogi irodák jövőjéről a mesterséges intelligencia fejlődésének fényében [The Future of Small Firms as Artificial Intelligence Continues to Evolve]. – Közjegyzők Közlönye (3), 42–59. Xanthaki Helen 2011: Quality of Legislation: An Achievable Universal Concept or a Utopian Pursuit? – Quality of Legislation, ed. M. Travares, Baden-Baden: Almeida, Nomos, 75–85.